ملا علی محمد اصفهانی

اصفهانی، ملا علی‌محمد، فرزند محمد حسین محله نوی و پدر میرزا عبدالغفار نجم الدوله (منجم باشی ناصرالدین شاه)، ریاضی‌دان و منجم مشهور دورۀ قاجاریه. وی در 1215ق در اصفهان به دنیا آمد (آقا بزرگ، 26/232) و پس از طی مراحل علمی در ریاضیات و نجوم تبحری خاص یافت چندان که به «غیاث الدین جمشید ثانی» مشهور شد. پس از این که اعتضاد السلطنه - فرزند فتحعلی‌شاه و وزیر علوم در دورۀ ناصرالدین شاه- به ریاست دارالفنون منصوب شد (1274ق)، از وی دعوت نمود تا برای تدریس ریاضیات در دارالفنون به تهران بیاید. (نک: اعتماد السلطنه، 2/1083؛ فروغی، 386-387). او علاوه بر تدریس در دارالفنون، به عنوان یکی از ممتحنین بر روند آزمون‌های مدرسه و سطح علمی دانش‌آموزان نیز نظارت می‌کرد (روزنامۀ وقایع اتفاقیه، نمرۀ 394، نهم محرم 1275ق؛ محبوبی اردکانی، 16). در سال 1276ق به دستور ناصرالدین شاه، وی به همراه چند تن دیگر برای بررسی و تهیه نقشه‌ای از بازمانده‌های رصدخانۀ مراغه به آنجا رفت و نقشه‌ای از محل رصدخانه که به «رصد داغی» معروف بود، تهیه کرد. خود ناصرالدین شاه نیز در این سفر ایشان را همراهی نمود (ورجاوند، 361-364؛ نیز نک روزنامۀ وقایع اتفاقیه، نمرۀ 447). سرانجام وی در روز سه‌شنبه هفدهم صفر سال 1293ق در تهران درگذشت و در وادی السلام نجف به خاک سپرده شد (بامداد، 482؛ آقا بزرگ، همانجا). ملا علی‌محمد دارای آثاری است که از آن جمله‌اند: 1- تکمله عیون الحساب که تکمله ایست بر عیون الحساب ملا محمد باقر یزدی (آقا بزرگ، 26/232). 2- دستور استخراج قبله (همو، 26/299). 3- شرکت در تألیف مجموعۀ نامۀ دانشوران ناصری که در آن زندگی‌نامۀ ششصد تن از دانشمندان مسلمان به ترتیب الفبایی (از حرف الف تا حرف شین) مورد بررسی قرار گرفته است (صدر، مقدمه بر نامۀ دانشوران ناصری، 1/15).

مآخذ: آقا بزرگ طهرانی، الذریعه الی تصانیف الشیعه، به کوشش احمد حسینی، مشهد، 1405ق؛ اعتماد السلطنه، محمد حسن خان، مرآه البلدان، به کوشش عبدالحسین نوایی، تهران، 1367؛ بامداد، مهدی، شرح حال رجال ایران، تهران، 1363ش؛ روزنامۀ وقایع اتفاقیه، چاپ مجدد کتابخانۀ ملی، تهران، 1374؛ فروغی، ابوالحسن، ترجمۀ احوال نجم الدوله، چاپ شده در فرهنگ ایران زمین، ج‌20؛ محبوبی اردکانی، حسین، تاریخ تحول دانشگاه تهران و موسسات عالی آموزشی ایران در عصر خجستۀ پهلوی، تهران، 13580ش؛ نامۀ دانشوران ناصری، به کوشش رضا صدر، قم، 1379ق؛ ورجاوند، پرویز، کاوش رصدخانۀ مراغه، تهران، 1366.

حسین روح اللهی