ملا علی محمد اصفهانی

اصفهانی، ملا علی‌محمد، فرزند محمد حسین محله نوی و پدر میرزا عبدالغفار نجم الدوله (منجم باشی ناصرالدین شاه)، ریاضی‌دان و منجم مشهور دوره قاجاریه. وی در 1215ق در اصفهان به دنیا آمد (آقا بزرگ، 26/232) و پس از طی مراحل علمی در ریاضیات و نجوم تبحری خاص یافت چندان که به «غیاث الدین جمشید ثانی» مشهور شد. پس از این که اعتضاد السلطنه - فرزند فتحعلی‌شاه و وزیر علوم در دوره ناصرالدین شاه- به ریاست دارالفنون منصوب شد (1274ق)، از وی دعوت نمود تا برای تدریس ریاضیات در دارالفنون به تهران بیاید. (نک: اعتماد السلطنه، 2/1083؛ فروغی، 386-387). او علاوه بر تدریس در دارالفنون، به عنوان یکی از ممتحنین بر روند آزمون‌های مدرسه و سطح علمی دانش‌آموزان نیز نظارت می‌کرد (روزنامه وقایع اتفاقیه، نمره 394، نهم محرم 1275ق؛ محبوبی اردکانی، 16). در سال 1276ق به دستور ناصرالدین شاه، وی به همراه چند تن دیگر برای بررسی و تهیه نقشه‌ای از بازمانده‌های رصدخانه مراغه به آنجا رفت و نقشه‌ای از محل رصدخانه که به «رصد داغی» معروف بود، تهیه کرد. خود ناصرالدین شاه نیز در این سفر ایشان را همراهی نمود (ورجاوند، 361-364؛ نیز نک روزنامه وقایع اتفاقیه، نمره 447). سرانجام وی در روز سه‌شنبه هفدهم صفر سال 1293ق در تهران درگذشت و در وادی السلام نجف به خاک سپرده شد (بامداد، 482؛ آقا بزرگ، همانجا). ملا علی‌محمد دارای آثاری است که از آن جمله‌اند: 1- تکمله عیون الحساب که تکمله ایست بر عیون الحساب ملا محمد باقر یزدی (آقا بزرگ، 26/232). 2- دستور استخراج قبله (همو، 26/299). 3- شرکت در تألیف مجموعه نامه دانشوران ناصری که در آن زندگی‌نامه ششصد تن از دانشمندان مسلمان به ترتیب الفبایی (از حرف الف تا حرف شین) مورد بررسی قرار گرفته است (صدر، مقدمه بر نامه دانشوران ناصری، 1/15).

مآخذ: آقا بزرگ طهرانی، الذریعه الی تصانیف الشیعه، به کوشش احمد حسینی، مشهد، 1405ق؛ اعتماد السلطنه، محمد حسن خان، مرآه البلدان، به کوشش عبدالحسین نوایی، تهران، 1367؛ بامداد، مهدی، شرح حال رجال ایران، تهران، 1363ش؛ روزنامه وقایع اتفاقیه، چاپ مجدد کتابخانه ملی، تهران، 1374؛ فروغی، ابوالحسن، ترجمه احوال نجم الدوله، چاپ شده در فرهنگ ایران زمین، ج‌20؛ محبوبی اردکانی، حسین، تاریخ تحول دانشگاه تهران و موسسات عالی آموزشی ایران در عصر خجسته پهلوی، تهران، 13580ش؛ نامه دانشوران ناصری، به کوشش رضا صدر، قم، 1379ق؛ ورجاوند، پرویز، کاوش رصدخانه مراغه، تهران، 1366.

حسین روح اللهی