زاینده رود
زاینده رود، مهمترین و پر آبترین رود در حوضه آبریز گاوخونی، واقع در استان اصفهان. زاینده رود که از زردکوه بختیاری سرچشمه میگیرد، یکی از مهمترین رودهای ایران و همچنین پر آبترین رود در حوضه آبریز مرکزی ایران نیز به شمار میآید. حجم متوسط جریان سالانه این رود به حدود یک میلیارد م3 میرسد. آب این رودخانه عمدتاً از برفهایی است که در فصول سرد سال میبارد[۱]. سرچشمه این رود در ارتفاع 2200 متر، ریزآبه چمدر و آبزری است که همراه با آب تونل کوهرنگ واقع در کوه «کارکنان» دهستان پشتکوه موگوئی، شهرستان فریدن، در 64 کیلومتری جنوب باختری داران سرچشمه میگیرد. جریان آب زایندهرود، پس از عبور از دریاچه سد زاینده رود به سوی جنوب سرازیر شده و به دهستان چادگان وارد میشود. این رود پس از طی مسافتی حدود 405 کم و گذر از بسیاری از روستاها و شهرهای استان اصفهان، سرانجام در جنوب کوه سیاه، واقع در 123 کیلومتری خاور جنوبی اصفهان و 29 کیلومتری خاور جنوبی شهر «ورزنه» به باتلاق گاوخونی میریزد[۲]. شیب متوسط زاینده رود 3/0 درصد و وسعت حوضه آبگیر آن حدود 27100 کمـ است[۲].در منابع تاریخی از زاینده رود با نامهای مختلفی چون «زرن رود»، «زرند رود»، «زرین رود»، «زند رود»، «زنده رود»، «زن رود» و... یاد شده، از جمله مؤلف حدود العالم در وصف شهر سپاهان (اصفهان)، اشاره به رودی دارد که بیتردید همان زاینده رود است: «[سپاهان] شهری خرم است و بسیار نعمت ... اندر جبال، و او را رودیست کی آنرا زرن رود خوانند کی اندر کشت و برز او بکار شود...»[۳].امّا حمدالله مستوفی قزوینی از زاینده رود با نام زنده رود یاد میکند[۴].
درباره ادامه مسیر زاینده رود، گای لسترنج مینویسد: طبق یک عقیده عمومی، که ابن خرداد به در قرن سوم نیز آن را ذکر کرده است، این رودخانه پس از فرو رفتن در باتلاق گاوخونی، دوباره در شصت فرسخی آن باتلاق در کرمان ظاهر میشود و آنگاه به دریا میریزد؛ امّا لسترنج به نقل از حمدالله مستوفی نیز میگوید که «این روایت ضعیف مینماید زیرا که از گاوخونی تا کرمان زمینهای سخت و جبال محکم در میان است و ممری در زیرزمین که چندان آب درو روان تواند شد متعذر بود و زمین کرمان بلندتر از زمین گاوخونی است و...»[۵]. عبور زاینده رود در دشتهای حاصلخیز استان که خود محصول آبرفت این رود است، موجب رونق کشاورزی و توسعه زندگی شهر در منطقه شده است. شهر پرآوازه اصفهان خود مدیون زاینده رود است و عظمت و حیات تاریخی خود را از آن دارد. دریاچه سد زاینده رود در شهر چادگان، یکی از مناطق دیدنی و از مراکز گردشگری استان و به لحاظ تأمین آب و تولید انرژی برق، دارای اهمیت بسیاری است. در سالهای اخیر انحراف آب از سر شاخههای کارون از طریق تونلهای انتقال آب کوهرنگ، موجب تقویت میانگین آبدهی این رود و در نتیجه امکان صدور آب از طریق کانالهای مصنوعی به شهرهای یزد و کاشان را فراهم کرده است[۶].
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ نجفیکانی، علیاکبر. مقدمهای بر جغرافیای طبیعی ایران. چ1، تهران: 1381، انتشارات سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، ص63.
- ↑ ۲٫۰ ۲٫۱ جعفری، عباس. گیتاشناسی ایران. ج2، رودها و رودنامه ایران. چ2، تهران: 1379، گیتاشناسی، ص249-247.
- ↑ حدود العالم من المشرق الی المغرب. به کوشش دکتر منوچهر ستوده، تهران: 1362، کتابخانه طهوری، ص140.
- ↑ مستوفیقزوینی، حمدالله. نزههالقلوب. به تصحیح و تحشیه دکتر محمّد دبیرسیاقی، چ1، تهران: 1381، گیتاشناسی، ص90، 92، 93.
- ↑ لسترنج، گای. جغرافیای تاریخی سرزمینهای خلافت شرقی. ترجمه محمود عرفان، چ6، تهران: 1383، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، ص224.
- ↑ سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی. جغرافیای استان اصفهان. چ3، تهران: 1381، شرکت چاپ و نشر کتابهای درسی ایران، ص26-19.
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
نویسنده مقاله
غلامحسین تکمیل همایون