هنرهای چوب
مانند معرق چوب، منبّت و یا خاتمکاری و نازککاری، که هرکدام شیوهای خاص دارند. آنچه که در معرق چوب و منبت مشترک است طرح و نقش آن است که بیشتر از طرحها و نقشهای صفوی تقلید میشود و اگر هم تغییر و تحولی یافته است، بازهم در اصول از شیوهی صفوی تبعیت میکند.
در معرق چوب همانند معرق کاشی عمل میشود. بدینطریق که نقش را بر رویکاغذ تهیه کرده و از چوب باریک بریده شده و یا از ورقههای چوبین مشهور به «سه لایی» آنها را بریده و بر روی طرح اصلی، که یک صفحهی چوبی است، میچسبانند و پس از اینکه تمام طرح از چوبهای مختلف بریده و چسبانده شد، سطح آن را صیقل زده و با لایهای از لاک شفاف بیرنگ و یا رنگین میپوشانند و شیشهای میکنند. برای انتخاب رنگها، معمولاً از چوبهای مختلف با رنگهای متفاوت استفاده میشود. مثلاً، برای زرد از چوب نارنج، قهوهای از چوب گردو، سفید از سپیدار یا چنار، سرخ از فوفل، و سیاه از آبنوس استفاده میشود. در معرقهای معاصر علاوه بر چوب، از مصالح و مواد دیگری مانند صوف و فلزهای رنگین نیز استفاده شده است.
در منبتکاری، چوب توپر را که معمولاً آبنوس، فوفل، یاگردوست انتخاب کرده، بر آن طرح را منتقل میکنند و سپس به شیوهیکندهکاری یا حکاکی قسمتهای منفی، یعنی فواصل طرح را کنده و برمیدارند و اینگونه، طرح به شکل برجسته برجا میماند. کار منبّت سابقهی بسیار طولانی در تاریخ هنر ایران دارد و به پیش از اسلام میرسد. لیکن معرق چوب، چندان تاریخ روشنی ندارد.
هنر دیگری که در چوب اهمیت و رواج زیادی یافته استگره چینی است. در این هنر طرح را که عموماً هندسی است، بر رویکاغذ اجراکرده و قسمتهای مثبت طرح را از قطعات چوب بریده و به هم وصل میکنند و فواصل منفی آنها را توخالی بر جا میگذارند و یا با شیشههای رنگین مسدود میکنند. این هنر چوب، که مشبکسازی هندسی است، معمولاً برای هواگیرها و نورگیرهایی به کار میرود که درون خانه را از دید بیرون هم حفظ میکنند. این نورگیرها هنوز در شهرستانهای کوچک که شیوههای معماری و آذینگری ایرانی در آنها به قوت خود باقی است زنده نگاهداشته شده است.
خاتمکاری بیشتر در شیراز و اصفهان رایج است و بهترین آثار خاتمکاری شده در شیراز ساخته میشود. در خاتمکاری میلههایی را که مقطعی هندسی به شکل مثلث، مربع و چند ضلعی دارند بریده و در طول پهلوی همگذارده و آنها را به یکدیگر میچسبانند؛ به طوری که مقطع کلی آنها یک شکل هندسی کاملتری را مانند انواع ستارگان و چند وجهیها یا چند ضلعیها تشکیل دهد. سپس آن را به قطعاتی به قطر چند هزارم متر بریده و روی یک صفحهی چوبین پهلوی یکدیگر میچسبانند و یک طرح هندسی کامل را که به گره چینی و با نقشهای، معرق کاشی هندسی شبیه بوده و در واحدی تکراری اجرا شده است، به وجود میآورند و سپس، همانند معرق چوب، سطح مجموعه را صیقل زده و با روغن جلا میپوشانند. در خاتمکاری، نیز همانند معرق چوب، از چوبهای رنگین استفاده میشود. علاوه بر آنها، از عاج و یا استخوان شتر و گاهی همگاو، مس و برنج نیز استفاده میشود. چسب این کار، بیشتر سریشم حیوانی لطیف است که در حرارت کم در آب حل شده و قدرت انقباض آن نیز چندان زیاد نیست. زیباترین آثار خاتمکاری معاصر ایران از صنیع خاتم است که درکاخ موزههای سعدآباد نگاهداری، میشوند. اغلب صندوقهای مقابر متبرکهی ایران نیز از خاتم درست شدهاند.
نازککاری هنری است از چوب با ورقههای بسیار نازک چوبین. چوب را در رنگهای، مختلف آن به صورت ورقههای بسیار نازک تهیه کرده و طرح یا قطعات طرح هنری را در آنها میبرند و سپس همانند معرق کاشی پهلوی یکدیگر میچسبانند. بهترین نازککاری معاصر ایران در غرب ایران، بویژه در سنندج، اجرا میشود.
نیز نگاه کنید به
منبع اصلی
آیت اللهی، حبیب الله (1380). کتاب ایران: تاریخ هنر. تهران: موسسه فرهنگی، هنری و انتشاراتی بین المللی الهدی.
نویسنده مقاله
حبیب الله آیت اللهی