هنر بافت
هنر بافت از کهنترین دستاوردهای تمدن ایران است. ازکی و در کجا «بافت» ابداع شده است هنوز معلوم نیست، ولی آنچه که مسلم است از هزارهی پنجم پیش از هجرت در باختر ایران، در نواحی زاگرس گونهای بافت حصیری وجود داشته است؛ و در هزارهی دوم پیش از هجرت، ایرانیان اتاقهای خود را با انواع فرشها میپوشاندند.گونههای مختلفی از این هنرها، که بیشتر پاسخگوی نیاز مردم بوده است، در طول اعصار و دوران مختلف زنده مانده و حتی متحول شده است. از آنگونه قالی، گلیم، جاجیم، پلاس، زیلو و نمد را میتوان نام برد. «بافه»های دیگری نیز مانند گلابتون، زریدوزی، ترمه، سرمهدوزی، تکهدوزی، سوزندوزی، و غیره نیز که برای، پوشش و لباس مورد استفاده بودهاند تا سدهی گذشته رواج داشتند ولیکن به دلیل اقتصادی نبودن آنها، و از سوی دیگر ظهور پارچههای صنعتی و کارخانهای که ارزانتر تمام میشود، این هنرها عموماً متروک شده و یا فقط در کارگاههای بعضی از استادان کهنسال بافته میشود.گروه نخست،که برای پوشش کف اتاقها به کار میرود، هنوز رواج دارد و بجز فرش و قالی، سایر این بافتهها هنوز ارزشهای هنری خود را حفظ کردهاند. در مورد قالی و انواع آن، بهسبب رواج فرشهای صنعتی مشهور به «ماشینی»، رونق خود را از دست دادهاند و فرشکمتر بافته میشود. با این همه، اگر در برخی از شهرها مانند تبریز، مشهد، اصفهان، نایین، شیراز و کرمان، فرشهای دست بافت رونق خود را تا اندازهیی حفظ کردهاند، بجز فرشهای عشایری، بقیه از بافت و طرح تقلیدی از نقشها و فرشهایگذشته است.
در دههی دوم استقرار نظام جمهوری اسلامی، چندین فرش دست بافت با وسعت بسیار زیاد و طرح گسترده ایجاد شده است که تنها در فضاهای بسیار وسیع قابل استفادهاند، برخی از هنرمندان نیز کوشیدهاند که با گرههای ریز و مخلوط کرک و ابریشم نقشهای واقعگرا، منظرهها، تصاویر اشخاص، و تصاویر مشاهد مقدسه و، بتازگی، پرده نقاشیهایی از استادان بزرگ مانند فرشچیان را ببافند و از رنگهای بسیار متنوع در آنها استفادهکنند. اینگونه بافتهها بیشتر جنبهی آذینی دارند و تنها میتوانند مانند پرده نقاشیها دیوارها را زیورآرایی کنند.
برای تجدید حیات در هنر فرش و بافتههایی از این ردیف، نیاز مبرمی به حمایت دولت و یا مؤسسههای اقتصادی و سرمایهدار است، که بتواند به نحوی با فرشهای «ماشینی» ارزان قیمت رقابت کند. با این حال، بجز قالی، فرشهای دیگر مانندگلیم، گبه، جاجیم، نمد، زیلو، پلاس، که هنوز دست بافت ماندهاند، رونق خوبی دارند و جهاد سازندگی در تجدید حیات این هنرها نقش بسزایی داشته است. در این آثار طرح عموماً تقلیدی از طرحهای کهن است، ولیکن رنگها بیشتر رنگهای شیمیایی است و از رنگهای گیاهی کمتر استفاده میشود. در باب نمد بایدگفت که در شیوه و طرح و مواد و مصالح آن هیچگونه تغییری داده نشده است و نمدسازان هنوز هم به روال بسیار کهن به خلق آثار خود میپردازند.
بافتههای دیگری نیز مانند تکهدوزی، پتهدوزی، سرمهدوزی، و سوزندوزی هنوز در برخی از شهرستانها رواج دارد. تکهدوزی در شیراز و کرمان؛ پتهدوزی در کرمان؛ سرمهدوزی و سوزندوزی در اصفهان ولیکن همچنانکه گفته شد، رونق چندانی ندارند.
نیز نگاه کنید به
منبع اصلی
آیت اللهی، حبیب الله (1380). کتاب ایران: تاریخ هنر. تهران: موسسه فرهنگی، هنری و انتشاراتی بین المللی الهدی.
نویسنده مقاله
حبیب الله آیت اللهی