حماسه: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| (۲ نسخهٔ میانیِ ایجادشده توسط همین کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
حماسه[Epic]، نوعی شعر در وصف پهلوانیها، دلاوریها، جنگها، پیروزیها و افتخارات قومی و [[ملی شدن صنعت نفت|ملی]] مردم یک سرزمین، در لغت به معنی دلیری و شجاعت و در اصطلاح، اثر داستانی روایتی است، با زمینهای قهرمانی و رنگ قومی و ملّی و سبکی فاخر که در آن حوادث خارق العاده در گذشتهای دور رخ میدهد<ref>رستگار فسایی، منصور. '''''انواع نثر فارسی'''''. تهران: سمت، 1380، ص 352.</ref>. حماسه قدیمیترین انواع ادبی و به گفته لامارتین[Lamartin] شاعر فرانسوی، شعر ملل است به هنگام طفولیت ملل، آنگاه که تاریخ و اساطیر، خیال و حقیقت درهم میآمیزند و شاعر مورخ ملت است<ref>شمیسا، سیروس. '''''انواع ادبی''''' (ویرایش 3). تهران: فردوس، چ 9، 1381، ص 63.</ref>. از آنجا که حماسه به زندگی و اعمال پهلوانان میپردازد، نام «شعر پهلوانی» نیز بر آن نهادهاند. حماسه در آغاز سینه به سینه و به صورت شفاهی نقل میشد و بیشتر به سبب نیاز و ضرورت به کتابت درمیآمد. از این رو، حماسهها از لحاظ قدمت سه دستهاند<ref>تمیم داری، احمد. '''''کتاب ایران؛ تاریخ ادب پارسی'''''. تهران: انتشارات بینالمللی الهدی، چ 1، 1379، ص 137.</ref><ref>'''''تاریخ ادب پارسی'''''. تهران: انتشارات بینالمللی الهدی، چ 1، 1379، ص 137.</ref>: | |||
مشهورترین حماسههای موجود در ادبیات [[جهان نو|جهان]] ابتدا در سرزمینهای کهن [[ایران]]، هند، بینالنهرین، یونان و روم باستان و سپس در کشورهای اروپایی آشکار شد. قدیمترین منظومه حماسی [[جهان نو|جهان]] ''گیلگمش'' پادشاه اوروک[Uruk] واقع در بینالنهرین قدیم است. بزرگترین اثر حماسی ایران زمین و ادبیات فارسی ''[[شاهنامه فردوسی|شاهنامه]]'' حکیم [[فردوسی]] است. از دیگر حماسههای [[جهان نو|جهان]] در یونان باستان ''ایلیاد'' و ''اودیسه،'' در روم باستان انهئید،[Eneid] اثر ویرژیل،[Virgil] شاعر رومی، در [https://dmelal.ir/index.php?title=%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%B3%D9%87 فرانسه] شانسون دوژست،[Chanson de geste] از تورولدوس،[ Turoldus] در آلمان نبیلونگن و در انگلیس بهشت گمشده اثر میلتون است<ref>رزمجو، حسین''. قلمرو ادبیات حماسی ایران.'' تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1381، ج 1، ص 27 ـ 29 (به اختصار).</ref>. | # حماسههای سنّتی که به آن حماسههای ابتدایی یا نخستینه و حماسههای شفاهی نیز گویند، مانند: ''ایلیاد''[Iliad] و ''اودیسه''[Odyssee]، ''مِهابهاراتا''[Mahâbhâeratâ]، ''ایاتکار زریران،'' ''[[شاهنامه فردوسی|شاهنامه]]'' [[فردوسی]] و ''[[گرشاسب نامه|گرشاسبنامه]]'' [[اسدی طوسی|اسدی]]؛ | ||
# حماسههای ثانوی یا ادبی که بر مبنای حماسههای کهن پدید آمدهاند، نظیر بهشت گمشده[Paradis perdu] از میلتون[Milton]، شاعر انگلیسی؛ | |||
# حماسههای متأخر یا سومین که از روی حماسههای ثانوی در ادوار مختلف ساخته شدهاند، مانند ''رستم و [[سهراب سپهری|سهراب]]'' آرنولد[Arnold] شاعر انگلیسی که بر مبنای رستم و [[سهراب سپهری|سهراب]] ''[[شاهنامه و شاهنامه نویسی|شاهنامه]]'' سروده شده است<ref>شمیسا، سیروس. سیروس. '''''انواع ادبی''''' (ویرایش 3). تهران: فردوس، چ 9، 1381، ص 68.</ref>. | |||
در ادبیات، دو نوع منظومهحماسی میتوان یافت: | |||
# منظومههای حماسی طبیعی و ملّی که به ذکر جنگها، پهلوانیها و فداکاریهای یک ملت در طی قرون میپردازد، نظیر ''ایلیاد'' و ''اودیسه'' از هومر[Homer] شاعر یونانی، ''مهابهاراتا'' هندوان و [[شاهنامه فردوسی|''شاهنامه'' فردوسی]] در زبان و ادبیات [[فارسی]]؛ | |||
# منظومههای حماسی مصنوع که در آن شاعر با رعایت قواعد و قوانین شعر حماسی، آزادانه موضوع داستان خود را ابداع میکند که منظومه ''هانریاد''[Henriade] ولتر[Voltaire] نویسنده و شاعر فرانسوی از این نوع است<ref>صفا، ذبیحالله. '''''حماسهسرایی در ایران'''''. تهران: امیرکبیر، چ 3، 1352، ص 5 و 6.</ref>. | |||
از دیدگاه موضوع، حماسهها را به چند دسته تقسیم کردهاند: | |||
# حماسه اساطیری مانند ''گیلگمش''[Gilgamesh] به زبان سومری و ''ایاتکارزریران'' به پهلوی؛ | |||
# حماسه پهلوانی که ممکن است جنبه اساطیری داشته باشد نظیر ''ایلیاد'' و ''اودیسه'' و ممکن است جنبهتاریخی داشته باشد نظیر ''شهنشاه نامه'' فتحعلی خان صبا که قهرمانش [[فتحعلی شاه قاجار]] (حک 1212ـ 1250ق) است؛ | |||
# حماسه ملی مانند بیووُ لف[Beowulf] در ادبیات انگلیس و ''[[شاهنامه فردوسی|شاهنامه]]'' در ادبیات [[ایران]]؛ | |||
# حماسه دینی یا مذهبی نظیر ''کمدی الهی''[Diviná Commedia] از دانته[Dante] شاعر ایتالیایی و ''خاوران نامه'' ابن حسام (د 875ق / ؟م)؛ | |||
# حماسه عرفانی که به ویژه در ادبیات [[فارسی]] تشخص زیادی دارد؛ | |||
# حماسه مضحک که با سبک حماسه به موضوعات مسخره میپردازد نظیر ''موش و گربه'' سروده [[عبید زاکانی]]<sup>*</sup> (م 771ق / ؟م)<ref>'''''دانشنامه ادب فارسی (2)؛ فرهنگنامه ادبی فارسی'''''. به سرپرستی حسن انوشه، تهران: سازمان چاپ و انتشارات دانشنامه، 1376، ص 537 ـ 538.</ref>. | |||
از حماسههای پیش از [[اسلام]] میتوان به ''[[یشت ها|یشتها]]'' از بخشهای ''[[اوستا]]'' و نیز ''یادگار زریران'' منظومه حماسی به زبان پهلوی اشاره کرد. در شعر [[فارسی]] مناسبترین وزن برای بیان حماسی بحر متقارب است که نخست دقیقی (م 368ق / ؟م) و سپس [[فردوسی]] و بیشتر حماسه سرایان از آن سود بردهاند<ref>'''''دانشنامه ادب فارسی (1)؛ ادب فارسی در آسیای مرکزی'''''. به سرپرستی حسن انوشه، تهران: سازمان چاپ و انتشارات دانشنامه، 1376، 359.</ref>. وجوه مشترکی را میتوان برای بیشتر حماسهها در نظر گرفت که از آن جملهاند: | |||
# در هر حماسه یک هیأت مرکزی پهلوانی (جهان پهلوان) حضور دارد که برآیند نهاد پهلوانی است؛ | |||
# در هر حماسه یک عنصر نیرومند، خواه آیینی و ماوراء طبیعی و خواه اخلاقی و سیاسی و گاه نیز تاریخی، به آرایش حماسی آن مفهوم ویژهای میبخشد؛ | |||
# در هر حماسه سفرهای مخاطرهآمیزی در رابطه با زندگی قهرمانان یا قهرمان اصلی روایت میشود؛ | |||
# در هر حماسه رویدادهای ناگوار و پر خطر، و دلاورانه رزمی و عاشقانهای روی میدهد که نمودگاه روحیه و کنش پهلوانان است<ref>مختاری، محمد. '''''حماسه در رمز و راز ملی'''''. تهران: توس، چ 2، 1379، ص 27ـ 28.</ref>. | |||
مشهورترین حماسههای موجود در ادبیات [[جهان نو|جهان]] ابتدا در سرزمینهای کهن [[ایران]]، هند، بینالنهرین، یونان و روم باستان و سپس در کشورهای اروپایی آشکار شد. قدیمترین منظومه حماسی [[جهان نو|جهان]] ''گیلگمش'' پادشاه اوروک[Uruk] واقع در بینالنهرین قدیم است. بزرگترین اثر حماسی ایران زمین و ادبیات فارسی ''[[شاهنامه فردوسی|شاهنامه]]'' حکیم [[فردوسی]] است. از دیگر حماسههای [[جهان نو|جهان]] در یونان باستان ''ایلیاد'' و ''اودیسه،'' در روم باستان انهئید،[Eneid] اثر ویرژیل،[Virgil] شاعر رومی، در [https://dmelal.ir/index.php?title=%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%B3%D9%87 فرانسه] شانسون دوژست،[Chanson de geste] از تورولدوس،[ Turoldus] در آلمان نبیلونگن و در انگلیس بهشت گمشده اثر میلتون است<ref>رزمجو، حسین''. '''قلمرو ادبیات حماسی ایران.''''' تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1381، ج 1، ص 27 ـ 29 (به اختصار).</ref>. | |||
== نیز نگاه کنید به == | == نیز نگاه کنید به == | ||
* | * [[اوستا]] | ||
* [[فردوسی]] | * [[فردوسی]] | ||
* [[فتحعلی شاه قاجار]] | * [[فتحعلی شاه قاجار]] | ||
* [[شاهنامه فردوسی|''شاهنامه'' فردوسی]] | * [[شاهنامه فردوسی|''شاهنامه'' فردوسی]] | ||
== مآخذ == | |||
<references /> | |||
== منبع اصلی == | == منبع اصلی == | ||
[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]، | [https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]، | ||
| خط ۱۸: | خط ۴۳: | ||
== نویسنده مقاله == | == نویسنده مقاله == | ||
ابوالقاسم رادفر | ابوالقاسم رادفر | ||
[[ | [[رده:ادبیات و زبان شناسی]] | ||
[[ | [[رده:ادبیات]] | ||
نسخهٔ کنونی تا ۲۱ ژوئن ۲۰۲۵، ساعت ۱۹:۲۰
حماسه[Epic]، نوعی شعر در وصف پهلوانیها، دلاوریها، جنگها، پیروزیها و افتخارات قومی و ملی مردم یک سرزمین، در لغت به معنی دلیری و شجاعت و در اصطلاح، اثر داستانی روایتی است، با زمینهای قهرمانی و رنگ قومی و ملّی و سبکی فاخر که در آن حوادث خارق العاده در گذشتهای دور رخ میدهد[۱]. حماسه قدیمیترین انواع ادبی و به گفته لامارتین[Lamartin] شاعر فرانسوی، شعر ملل است به هنگام طفولیت ملل، آنگاه که تاریخ و اساطیر، خیال و حقیقت درهم میآمیزند و شاعر مورخ ملت است[۲]. از آنجا که حماسه به زندگی و اعمال پهلوانان میپردازد، نام «شعر پهلوانی» نیز بر آن نهادهاند. حماسه در آغاز سینه به سینه و به صورت شفاهی نقل میشد و بیشتر به سبب نیاز و ضرورت به کتابت درمیآمد. از این رو، حماسهها از لحاظ قدمت سه دستهاند[۳][۴]:
- حماسههای سنّتی که به آن حماسههای ابتدایی یا نخستینه و حماسههای شفاهی نیز گویند، مانند: ایلیاد[Iliad] و اودیسه[Odyssee]، مِهابهاراتا[Mahâbhâeratâ]، ایاتکار زریران، شاهنامه فردوسی و گرشاسبنامه اسدی؛
- حماسههای ثانوی یا ادبی که بر مبنای حماسههای کهن پدید آمدهاند، نظیر بهشت گمشده[Paradis perdu] از میلتون[Milton]، شاعر انگلیسی؛
- حماسههای متأخر یا سومین که از روی حماسههای ثانوی در ادوار مختلف ساخته شدهاند، مانند رستم و سهراب آرنولد[Arnold] شاعر انگلیسی که بر مبنای رستم و سهراب شاهنامه سروده شده است[۵].
در ادبیات، دو نوع منظومهحماسی میتوان یافت:
- منظومههای حماسی طبیعی و ملّی که به ذکر جنگها، پهلوانیها و فداکاریهای یک ملت در طی قرون میپردازد، نظیر ایلیاد و اودیسه از هومر[Homer] شاعر یونانی، مهابهاراتا هندوان و شاهنامه فردوسی در زبان و ادبیات فارسی؛
- منظومههای حماسی مصنوع که در آن شاعر با رعایت قواعد و قوانین شعر حماسی، آزادانه موضوع داستان خود را ابداع میکند که منظومه هانریاد[Henriade] ولتر[Voltaire] نویسنده و شاعر فرانسوی از این نوع است[۶].
از دیدگاه موضوع، حماسهها را به چند دسته تقسیم کردهاند:
- حماسه اساطیری مانند گیلگمش[Gilgamesh] به زبان سومری و ایاتکارزریران به پهلوی؛
- حماسه پهلوانی که ممکن است جنبه اساطیری داشته باشد نظیر ایلیاد و اودیسه و ممکن است جنبهتاریخی داشته باشد نظیر شهنشاه نامه فتحعلی خان صبا که قهرمانش فتحعلی شاه قاجار (حک 1212ـ 1250ق) است؛
- حماسه ملی مانند بیووُ لف[Beowulf] در ادبیات انگلیس و شاهنامه در ادبیات ایران؛
- حماسه دینی یا مذهبی نظیر کمدی الهی[Diviná Commedia] از دانته[Dante] شاعر ایتالیایی و خاوران نامه ابن حسام (د 875ق / ؟م)؛
- حماسه عرفانی که به ویژه در ادبیات فارسی تشخص زیادی دارد؛
- حماسه مضحک که با سبک حماسه به موضوعات مسخره میپردازد نظیر موش و گربه سروده عبید زاکانی* (م 771ق / ؟م)[۷].
از حماسههای پیش از اسلام میتوان به یشتها از بخشهای اوستا و نیز یادگار زریران منظومه حماسی به زبان پهلوی اشاره کرد. در شعر فارسی مناسبترین وزن برای بیان حماسی بحر متقارب است که نخست دقیقی (م 368ق / ؟م) و سپس فردوسی و بیشتر حماسه سرایان از آن سود بردهاند[۸]. وجوه مشترکی را میتوان برای بیشتر حماسهها در نظر گرفت که از آن جملهاند:
- در هر حماسه یک هیأت مرکزی پهلوانی (جهان پهلوان) حضور دارد که برآیند نهاد پهلوانی است؛
- در هر حماسه یک عنصر نیرومند، خواه آیینی و ماوراء طبیعی و خواه اخلاقی و سیاسی و گاه نیز تاریخی، به آرایش حماسی آن مفهوم ویژهای میبخشد؛
- در هر حماسه سفرهای مخاطرهآمیزی در رابطه با زندگی قهرمانان یا قهرمان اصلی روایت میشود؛
- در هر حماسه رویدادهای ناگوار و پر خطر، و دلاورانه رزمی و عاشقانهای روی میدهد که نمودگاه روحیه و کنش پهلوانان است[۹].
مشهورترین حماسههای موجود در ادبیات جهان ابتدا در سرزمینهای کهن ایران، هند، بینالنهرین، یونان و روم باستان و سپس در کشورهای اروپایی آشکار شد. قدیمترین منظومه حماسی جهان گیلگمش پادشاه اوروک[Uruk] واقع در بینالنهرین قدیم است. بزرگترین اثر حماسی ایران زمین و ادبیات فارسی شاهنامه حکیم فردوسی است. از دیگر حماسههای جهان در یونان باستان ایلیاد و اودیسه، در روم باستان انهئید،[Eneid] اثر ویرژیل،[Virgil] شاعر رومی، در فرانسه شانسون دوژست،[Chanson de geste] از تورولدوس،[ Turoldus] در آلمان نبیلونگن و در انگلیس بهشت گمشده اثر میلتون است[۱۰].
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ رستگار فسایی، منصور. انواع نثر فارسی. تهران: سمت، 1380، ص 352.
- ↑ شمیسا، سیروس. انواع ادبی (ویرایش 3). تهران: فردوس، چ 9، 1381، ص 63.
- ↑ تمیم داری، احمد. کتاب ایران؛ تاریخ ادب پارسی. تهران: انتشارات بینالمللی الهدی، چ 1، 1379، ص 137.
- ↑ تاریخ ادب پارسی. تهران: انتشارات بینالمللی الهدی، چ 1، 1379، ص 137.
- ↑ شمیسا، سیروس. سیروس. انواع ادبی (ویرایش 3). تهران: فردوس، چ 9، 1381، ص 68.
- ↑ صفا، ذبیحالله. حماسهسرایی در ایران. تهران: امیرکبیر، چ 3، 1352، ص 5 و 6.
- ↑ دانشنامه ادب فارسی (2)؛ فرهنگنامه ادبی فارسی. به سرپرستی حسن انوشه، تهران: سازمان چاپ و انتشارات دانشنامه، 1376، ص 537 ـ 538.
- ↑ دانشنامه ادب فارسی (1)؛ ادب فارسی در آسیای مرکزی. به سرپرستی حسن انوشه، تهران: سازمان چاپ و انتشارات دانشنامه، 1376، 359.
- ↑ مختاری، محمد. حماسه در رمز و راز ملی. تهران: توس، چ 2، 1379، ص 27ـ 28.
- ↑ رزمجو، حسین. قلمرو ادبیات حماسی ایران. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1381، ج 1، ص 27 ـ 29 (به اختصار).
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
نویسنده مقاله
ابوالقاسم رادفر