آبگرم: تفاوت میان نسخهها
صفحهای تازه حاوی «'''آبگرم'''، چشمههايي با گرماي بالا و داراي برخي املاح و مواد معدني. آبگرمها را از لحاظ منشاء ميتوان به دو دسته تقسيم كرد: 1- آبگرمهاي سطحي كه گرماي طبيعي دارند و از سطح زمين سرچشمه ميگيرند. و در زمين فرو ميروند و پس از گذشتن از حدود 3000 متر...» ایجاد کرد |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| (۴ نسخهٔ میانیِ ایجادشده توسط همین کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
'''آبگرم'''، | '''آبگرم'''، چشمههایی با گرمای بالا و دارای برخی املاح و مواد معدنی. آبگرمها را از لحاظ منشاء میتوان به دو دسته تقسیم کرد: | ||
# آبگرمهای سطحی که گرمای طبیعی دارند و از سطح زمین سرچشمه میگیرند. و در زمین فرو میروند و پس از گذشتن از حدود 3000 متر لایههای گوناگون زمین، گرمای مواد کانی این لایهها را می گیرند و از راههای دیگر به سطح زمین باز میگردند. | |||
# آبگرمهای عمقی که بیشتر از بخار خمیره سنگهای سوزان درون پوسته زمین در عمق 20000 متری منشاء میگیرند. گرمای این آبها به عمق و سرعت بالا آمدن آنها بستگی دارد. دمای آبگرمهای عمقی گاه به 100 درجه سانتیگراد میرسد. | |||
آبگرمها دارای برخی ترکیبات شیمیایی و رنگ و بو و یا مزه خاص هستند. مثلاً آبگرمهای با ترکیبات گوگردی مانند سولفور و سولفات رنگ شیری یا آبی، و با ئیدروژن سولفوره بوی تخم مرغ گندیده؛ با ترکیبات آهن، رنگ سرخ یا اُخرایی و مزه گَس؛ و با نمکهایی مانند کلرور سدیم (نمک طعام) و یدور سدیم مزه شور و تلخ دارند<ref name=":0">بلوكباشی، علی. «آبگرم». '''''دائره المعارف بزرگ اسلامی'''''. جلد1، ص. 1367.</ref>. مردم آبگرمهای گوگرددار را «آب گوگردی»، «آب کبریتی»، «گَنْدَو» (= گَند آب) و «گنَده چشمه» مینامند. | |||
آبگرمهای نمکدار را هم «آبْ زاغی»، «آب شور» و «شوراب» و در آذربایجان «زَیْ سُو» و «یِشُورْ سُو» مینامند. «زاغ» و «زَی» صورتهای فارسی واژه «زاج» (سولفات مضاعف آلومینیوم با فلزی دیگر) است<ref>'''''فرهنگ جغرافیایی ایران'''''، جلد 1، 3، 5، 6، 8.</ref><ref>شیندلر، هوتوم و دیگران. '''''سه سفرنامه'''''، به كوشش قدرتالله روشنی، تهران: توس، 1356.</ref><ref>سدید السلطنه (كبابی)، محمدعلی. '''''بندرعباس و خلیج فارس'''''، به كوشش علی ستایش، تهران: دنیای كتاب، 1363.</ref><ref name=":1">جنیدی، محمدجواد. '''''چشمههای معدنی ایران'''''، تبریز: دانشگاه تبریز، 1348.</ref>. | |||
از دیرباز چشمههای آبگرم در سراسر [[ایران]]، به ویژه در دامنه کوههای [[البرز]] و زاگرس پراکنده بودهاند. جغرافیدانان و تاریخنویسان قدیم اسلامی از سده 3 ق به این سو به برخی از مشهورترین آبگرمهای [[ایران]] اشاره کردهاند. برخی از آبادیها به نام چشمههای آبگرمی که در آنها هست، نامیده میشوند، مانند روستاهای «گَنده چشمه»، ازدهستان احمدآباد فریمان [[مشهد]]، «آبْ گَندَو» از دهستان سرگچ بخش جانَکی گرمسیر در [[اهواز]] و «گِنَو» از دهستان ایسین بخش مرکزی شهرستان بندرعباس. | |||
نویسندگان قدیم گهگاه به خواص درمانی آبگرمها اشاره کردهاند. ابن فقیه در ''مختصرالبلدان'' اثر درمانی آبگرمهای [[همدان]] را بر بیماری نقرس و بادهای مزمن، ابودلف در ''سفرنامه''اش خاصیت آبگرم زراوند را التیامبخش دُملها و زخمهای تن و شکستگی استخوان و حمدالله مستوفی در ''نزهه القلوب'' آب چشمههای گرماب دامغان را درمان کننده جَرَب و قولنج و آبگرم فراوَزْ یا فراوه را شفابخش تب و نوبه نوشتهاند. | |||
گل و لای برخی چشمههای آبگرم و معدنی نیز برای درمان بیماریهای درد مفاصل، عِرْق النِّساء (سیاتیک)، نقرس، کوفتگی ماهیچهها و عارضههای پوستی به کار میرفته و میرود. «آب اندرمان» در باختر شهرری و «شورابیل» در نزدیکی اردبیل از جمله چشمههایی هستند که گل و لای آنها برای درمان به کار میروند، برخی از آبگرمها بر حسب رنگ آب مانند «سیه چشمه» در چالدران، «آب سیاه» در رامسر، «قره سو» (آب سیاه) و «ساری سو» (زرد آب) در اردبیل و «آب سودا» (آب سیاه) در محلات؛ برخی دیگر بنا بر خاصیت درمانیشان، مانند «درمان آب» در جنوب غربی اورمیه، «آبْ اَندَرمان» در شهرری، «آب شفا» یا «چشمه شفا» و «چشمه حکیم» در نزدیکی دهکده آبگرم محلات؛ و شماری هم به سبب درمان بیماریهای خاص مانند چشمههای «آبْ کَچَلی»، «آب مفاصل» در محلات، چشمه «حوض کَچَلی»، در وَرْتون [[اصفهان]]، «آب قولنج» در کوهستان شمال غربی [[سمنان]]، «گَروُ» (گَر آب) در کوی شتربان [[تبریز]]، «قُوتوُرسُویی» (آبْ جَرَب) در کوهپایه گوگوردلیِ داغ سبلان در جنوب شرقی مشکین شهر و «آب زَرْدابا» (درمان بخش زردی یا یرقان) در نزدیکی اردبیل نامگذاری شدهاند. برخی از آبگرمها به سلیمان نبی و امامان، به ویژه [[علی بن ابی طالب امیرالمومنین(ع)|علی (ع)]] و [[علی بن موسی الرضا(ع)|امام رضا (ع)]] و مقدسان دیگر منسوب شدهاند و متبرک و شفابخش شمرده میشوند. چشمه آب علی در درّه آه در شمال شرق [[استان تهران|تهران]]، «چشمه علی» در نزدیکی روستای آستانه [[مشهد]]، «حوض [[علی بن موسی الرضا(ع)|امام رضا]]» در ورتون نمونههایی از این چشمهها هستند. | |||
ساختن زیارتگاه از قدیم در کنار چشمههای آبگرم معمول بوده و گاهی چشمهها به نام صاحب مزارها خوانده میشوند، مانند چشمه «سید اسماعیل» در کنار مزار سید اسماعیل در راه رشت به قصبه خرمآباد تنکابن. برخی از این چشمهها را برآورنده نیازها و آرزوها پنداشته و ازاین رو نامشان را «آبْ مراد» گذاشتهاند، مانند چشمههای «آب مُراد» در چهار فرسخی غرب [[کرمان]] که مسلمانان و [[زرتشتی، دین|زرتشتیان]] هر دو از آنها مرادخواهی میکنند. | |||
مردم برای بهرهگیری از این چشمهها و حمام کردن در آبِ گرم آنها حمامها و اتاقکهای سرپوشیده در کنار آنها ساختهاند و آب آنها را از جویهایی که درون خزینههای آنها میبردند. کهن ترین این حمامها، که نقش درمانی نیز داشتهاند، حمام آبگرم شمال غربی [[سمنان]] بود، که امروزه آثاری خشت و گلی از آنها و بناهای دیگر اطراف آن بازمانده که به «قلعه آبگرم» معروف شده است. در دهههای اخیر دهها گرمابه در دهستان آبگرم لاریجان در کنار حمامهای شاه عباسی و در آبگرم محلات ساختهاند<ref name=":0" /><ref name=":1" />. | |||
== نیز نگاه کنید به == | |||
* [[مشهد]] | |||
* [[سمنان]] | |||
* [[کرمان]] | |||
* [[اهواز]] | |||
* [[همدان]] | |||
* [[تبریز]] | |||
== مآخذ == | |||
<references /> | |||
== منبع اصلی == | |||
[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]، | |||
== نویسنده مقاله == | |||
علی بلوکباشی | علی بلوکباشی | ||
[[رده:جامعه و نظام اجتماعی]] | |||
[[رده:مردم شناسی]] | |||
نسخهٔ کنونی تا ۸ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۲۱:۰۷
آبگرم، چشمههایی با گرمای بالا و دارای برخی املاح و مواد معدنی. آبگرمها را از لحاظ منشاء میتوان به دو دسته تقسیم کرد:
- آبگرمهای سطحی که گرمای طبیعی دارند و از سطح زمین سرچشمه میگیرند. و در زمین فرو میروند و پس از گذشتن از حدود 3000 متر لایههای گوناگون زمین، گرمای مواد کانی این لایهها را می گیرند و از راههای دیگر به سطح زمین باز میگردند.
- آبگرمهای عمقی که بیشتر از بخار خمیره سنگهای سوزان درون پوسته زمین در عمق 20000 متری منشاء میگیرند. گرمای این آبها به عمق و سرعت بالا آمدن آنها بستگی دارد. دمای آبگرمهای عمقی گاه به 100 درجه سانتیگراد میرسد.
آبگرمها دارای برخی ترکیبات شیمیایی و رنگ و بو و یا مزه خاص هستند. مثلاً آبگرمهای با ترکیبات گوگردی مانند سولفور و سولفات رنگ شیری یا آبی، و با ئیدروژن سولفوره بوی تخم مرغ گندیده؛ با ترکیبات آهن، رنگ سرخ یا اُخرایی و مزه گَس؛ و با نمکهایی مانند کلرور سدیم (نمک طعام) و یدور سدیم مزه شور و تلخ دارند[۱]. مردم آبگرمهای گوگرددار را «آب گوگردی»، «آب کبریتی»، «گَنْدَو» (= گَند آب) و «گنَده چشمه» مینامند.
آبگرمهای نمکدار را هم «آبْ زاغی»، «آب شور» و «شوراب» و در آذربایجان «زَیْ سُو» و «یِشُورْ سُو» مینامند. «زاغ» و «زَی» صورتهای فارسی واژه «زاج» (سولفات مضاعف آلومینیوم با فلزی دیگر) است[۲][۳][۴][۵].
از دیرباز چشمههای آبگرم در سراسر ایران، به ویژه در دامنه کوههای البرز و زاگرس پراکنده بودهاند. جغرافیدانان و تاریخنویسان قدیم اسلامی از سده 3 ق به این سو به برخی از مشهورترین آبگرمهای ایران اشاره کردهاند. برخی از آبادیها به نام چشمههای آبگرمی که در آنها هست، نامیده میشوند، مانند روستاهای «گَنده چشمه»، ازدهستان احمدآباد فریمان مشهد، «آبْ گَندَو» از دهستان سرگچ بخش جانَکی گرمسیر در اهواز و «گِنَو» از دهستان ایسین بخش مرکزی شهرستان بندرعباس.
نویسندگان قدیم گهگاه به خواص درمانی آبگرمها اشاره کردهاند. ابن فقیه در مختصرالبلدان اثر درمانی آبگرمهای همدان را بر بیماری نقرس و بادهای مزمن، ابودلف در سفرنامهاش خاصیت آبگرم زراوند را التیامبخش دُملها و زخمهای تن و شکستگی استخوان و حمدالله مستوفی در نزهه القلوب آب چشمههای گرماب دامغان را درمان کننده جَرَب و قولنج و آبگرم فراوَزْ یا فراوه را شفابخش تب و نوبه نوشتهاند.
گل و لای برخی چشمههای آبگرم و معدنی نیز برای درمان بیماریهای درد مفاصل، عِرْق النِّساء (سیاتیک)، نقرس، کوفتگی ماهیچهها و عارضههای پوستی به کار میرفته و میرود. «آب اندرمان» در باختر شهرری و «شورابیل» در نزدیکی اردبیل از جمله چشمههایی هستند که گل و لای آنها برای درمان به کار میروند، برخی از آبگرمها بر حسب رنگ آب مانند «سیه چشمه» در چالدران، «آب سیاه» در رامسر، «قره سو» (آب سیاه) و «ساری سو» (زرد آب) در اردبیل و «آب سودا» (آب سیاه) در محلات؛ برخی دیگر بنا بر خاصیت درمانیشان، مانند «درمان آب» در جنوب غربی اورمیه، «آبْ اَندَرمان» در شهرری، «آب شفا» یا «چشمه شفا» و «چشمه حکیم» در نزدیکی دهکده آبگرم محلات؛ و شماری هم به سبب درمان بیماریهای خاص مانند چشمههای «آبْ کَچَلی»، «آب مفاصل» در محلات، چشمه «حوض کَچَلی»، در وَرْتون اصفهان، «آب قولنج» در کوهستان شمال غربی سمنان، «گَروُ» (گَر آب) در کوی شتربان تبریز، «قُوتوُرسُویی» (آبْ جَرَب) در کوهپایه گوگوردلیِ داغ سبلان در جنوب شرقی مشکین شهر و «آب زَرْدابا» (درمان بخش زردی یا یرقان) در نزدیکی اردبیل نامگذاری شدهاند. برخی از آبگرمها به سلیمان نبی و امامان، به ویژه علی (ع) و امام رضا (ع) و مقدسان دیگر منسوب شدهاند و متبرک و شفابخش شمرده میشوند. چشمه آب علی در درّه آه در شمال شرق تهران، «چشمه علی» در نزدیکی روستای آستانه مشهد، «حوض امام رضا» در ورتون نمونههایی از این چشمهها هستند.
ساختن زیارتگاه از قدیم در کنار چشمههای آبگرم معمول بوده و گاهی چشمهها به نام صاحب مزارها خوانده میشوند، مانند چشمه «سید اسماعیل» در کنار مزار سید اسماعیل در راه رشت به قصبه خرمآباد تنکابن. برخی از این چشمهها را برآورنده نیازها و آرزوها پنداشته و ازاین رو نامشان را «آبْ مراد» گذاشتهاند، مانند چشمههای «آب مُراد» در چهار فرسخی غرب کرمان که مسلمانان و زرتشتیان هر دو از آنها مرادخواهی میکنند.
مردم برای بهرهگیری از این چشمهها و حمام کردن در آبِ گرم آنها حمامها و اتاقکهای سرپوشیده در کنار آنها ساختهاند و آب آنها را از جویهایی که درون خزینههای آنها میبردند. کهن ترین این حمامها، که نقش درمانی نیز داشتهاند، حمام آبگرم شمال غربی سمنان بود، که امروزه آثاری خشت و گلی از آنها و بناهای دیگر اطراف آن بازمانده که به «قلعه آبگرم» معروف شده است. در دهههای اخیر دهها گرمابه در دهستان آبگرم لاریجان در کنار حمامهای شاه عباسی و در آبگرم محلات ساختهاند[۱][۵].
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ ۱٫۰ ۱٫۱ بلوكباشی، علی. «آبگرم». دائره المعارف بزرگ اسلامی. جلد1، ص. 1367.
- ↑ فرهنگ جغرافیایی ایران، جلد 1، 3، 5، 6، 8.
- ↑ شیندلر، هوتوم و دیگران. سه سفرنامه، به كوشش قدرتالله روشنی، تهران: توس، 1356.
- ↑ سدید السلطنه (كبابی)، محمدعلی. بندرعباس و خلیج فارس، به كوشش علی ستایش، تهران: دنیای كتاب، 1363.
- ↑ ۵٫۰ ۵٫۱ جنیدی، محمدجواد. چشمههای معدنی ایران، تبریز: دانشگاه تبریز، 1348.
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
نویسنده مقاله
علی بلوکباشی