بادگیر: تفاوت میان نسخه‌ها

نسخهٔ کنونی تا ‏۱۲ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۳:۴۰

بادگیر سازه‌ای سنتی در معماری ایران برای جابه‌جایی و خنک کردن هوای درون ساختمان در شهرها و روستاهای گرم و خشک ایرنا. بادگیر در بخش‌های گرم ایران مانند مهم، کاشان، یزد، کرمان طبس، کرانه‌های خلیج فارس و دریای عمان و نیز فارس مورد استفاده بوده، چنان که شهر یزد به سبب بسیاری بادگیرها به «شهر بادگیرها» شهرت دارد.

این سازه از دو بخش بیرونی و درونی تشکیل شده که بخش بیرونی آن برجی است راست‌گوشه، بر زمینه 4 یا 8 پهلو، با آسمانه بسته که از آجر یا خضت و آجر بر بام ساختمان بنا می‌شود. بخش درونی، شامل گذرگاه‌هایی به تناسب تعداد دهانه‌های بادگیر است که آن را به تالار تابستانی، زیرزمین یا حوض خانه مرتبط می‌کند^[۱].

تفاوت‌های ساختاری بادگیر از نیاز اقلیمی و تکامل معماری در نواحی مختلف سرچشمه گرفته است. گونه ساده بادگیر، سازه‌ای است که تنها یک دهانه باز به طرف باد خنگ محلی دارد. این گونه بادگیرها در کرانه‌ها و درون کویر به صورت خرپشته مانند و در بنادر و شهرهای کرانه خلیج فارس، بر برج‌های چهارگوش کوتاه ساخته می‌شوند (مانند بندر لافت در جزیره قشم).^[۲]

بادگیرهای دو دهانه که راست گوشه و دارای برج یا میله‌اند، معمولاً در جاهایی ساخته می‌شوند که باد خنک از شمال شرقی به جنوب غربی می‌وزد. درون این بادگیرها، برخلاف بادگیرهای یک دهانه به دو بخش تقسیم می‌شود. بخش رو به باد هوای خنک را به درون بنا می‌برد و بخش دیگر هوا را از درون بنا خارج می‌کند. در بادگیرهای چهار دهانه باد از هر سو که بوزد، از دهانه پشت به باد خارج می‌شود. به همین دلیل به این گونه بادگیرها «بده و بستان» می‌گویند^[۳]. در پی تکمیل این ساختار، بادگیرهای 8 ضلعی ساخته شد که به دلیل محیط نزدیک به دازه، باد از هر سو که بوزد، بخشی از چشمه‌های بادگیر در برابر آن قرار دارد.

افزایش شماره چشمه‌ها علاوه بر زیبا ساختن چهره‌ برج به تنظیم فشار و استحکام دهانه‌ها در برابر باد کمک می‌کند. چنان که در تکامل این امر، بادگیرهای دواشکوبه‌ای بر زمینه چهار گوشه ساخته می‌شد که برج بالاتر مستقل از بادگیر زیرین عمل می‌کرد.

انتخاب جای بادگیر، بلندی برج، تناسب آن با فضایی که باید خنک شود، سوی دهانه‌ها و شمار چشمه‌ها کاری دقیق بود. معماران با استفاده از حساسیت لاله گوش، سوی وزش باد و بلندی بادگیر را تعیین می‌کردند. اشتباه در محاسبه، بادگرم و گرد و خاک را وارد خانه می‌کرد. ورود گرد و خاک و حشرات و پرندگان به وسیله پهن کردن قاعده برج نسبت به بدنه در مورد اول و نصب تور سیمی در مورد دوم می‌توان حل کرد^[۴].

دهانه زیرین بادگیر، به تناسب جای برج در بام، در سقف یا گیلویی یا بدنه و دیوار اتاق یا زیرزمین و حوض خانه ساخته می‌شود و گاه شدت گردش هوا با گشودن و بستن دریچه‌ها در اختیار ساکنان بود.

بادگیر علاوه بر خانه‌ها در جاهای عمومی مثل مسجد، مدرسه، کاروان‌سرا و ... کاربرد داشت و در آب انبارها آب را خنگ و سالم نگاه می‌داشت. ساختمان بادگیر به دو روش خنک‌سازی حساس و خنک‌سازی تبخیری ساخته می‌شود. روش خنک‌سازی حساس با استفاده از نیمردی مکش و کشیدن باد خنک به درون بادگیر به بیرون ساختمان کار می‌کند^[۵]. این نوع بادگیر بدون باد هم عمل می‌کند. خنک‌سازی تبخیری به صورت‌های گوناگون، از آویختن پرده .......... مرطوب در جلوی دهانه بادگیر تا گذر هوای بادگیر از دالان مرطوب زیر باغچه، از روی آب حوض در مدخل حوض خانه و از روی جریان آب چاه یا آب زیرزمینی انجام می‌شود.

بادگیر در ادبیات فارسی و معماری ایران قدمت بسیار دارد. قدیمی‌ترین بادگیر، مربوط به مدرسه غیاثیه ...... (سده نهم قمری) شناخته شده اگر چه ساختن بادگیر دست‌کم ازسده‌های نخستین قمری در ایران رواج داشته و در سفرنامه‌های مسافران خارجی به کاربرد آن اشاره شده است ساخت این سازه درخارج از ایران تا شمال آفریقا، به ویژه در مصر رایج بوده است. از مهمترین نمونه‌های بادگیر می‌توان به بادگیر شش ضلعی مرتفع باغ دولت آباد یزد، بادگیرهای گنبدی خانه لاری در کاشان، بادگیر چیقی در سیرجان، بادگیرهای آب ابنار یزد (شش بادگیری) و ... اشاره کرد که نمونه‌های منحصر به فرد از ساخت بادگیر در ایران به شمار می‌روند.

نیز نگاه کنید به

مآخذ

↑ پیرنیا، محمدکریم (1348). «بادگیر و خیشخان». مجله باستان‌شناس و هنر ایران، شماره 4، ص 43.
↑ Roaf, S., ،، Badgirn. Encydopaedia Iraniea. Routledge Kegan Paul (1989),. Vol. ….. , P.368.
↑ مصطفوی، محمدتقی (1371). «بادگیر پدیده‌ای زیبا و سهل و ممتنع در معماری اصیل ایرانی»، یزدنامه، به کوشش ایرج افشار، ج 1، ص 46-47.
↑ بهادری‌نژاد، مهدی (1358). «دستگاه‌های خنگ سازی خود به خودی در معماری ایران»، آشنایی با دانش، شماره 5. ص 361 و 365.
↑ توسلی، محمود (1360). ساخت شهر و معماری در اقلیم گرم و خشک ایران. ص 88.

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

درآرام مردوخی

تلخیص از دایره المعارف بزرگ اسلامی

[1] پیرنیا، محمدکریم (1348). «بادگیر و خیشخان». مجله باستان‌شناس و هنر ایران، شماره 4، ص 43.

[2] Roaf, S., ،، Badgirn. Encydopaedia Iraniea. Routledge Kegan Paul (1989),. Vol. ….. , P.368.

[3] مصطفوی، محمدتقی (1371). «بادگیر پدیده‌ای زیبا و سهل و ممتنع در معماری اصیل ایرانی»، یزدنامه، به کوشش ایرج افشار، ج 1، ص 46-47.

[4] بهادری‌نژاد، مهدی (1358). «دستگاه‌های خنگ سازی خود به خودی در معماری ایران»، آشنایی با دانش، شماره 5. ص 361 و 365.

[5] توسلی، محمود (1360). ساخت شهر و معماری در اقلیم گرم و خشک ایران. ص 88.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

@@ خط ۱: / خط ۱: @@
-'''بادگير''' سازه‌اي سنتي در معماري ايران براي جابه‌جايي و خنك كردن هواي درون ساختمان در شهرها و روستاهاي گرم و خشك ايرنا. بادگير در بخش‌هاي گرم ايران مانند مهم، كاشان، يزد، كرمان طبس، كرانه‌هاي خليج‌فارس و درياي عمان و نيز فارس مورد استفاده بوده، چنان‌كه شهر يزد به سبب بسياري بادگيرها به «شهر بادگيرها» شهرت دارد.
+[[پرونده:375766 102.jpg|بندانگشتی|بادگیرهای شهر یزد، قابل بازیابی از https://www.asriran.com/fa/news/350830/%D8%A8%D8%A7%D8%AF%DA%AF%DB%8C%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%DB%8C%D8%B2%D8%AF-%D8%B9%DA%A9%D8%B3]]
+[[بادگیر 2|بادگیر]] سازه‌ای سنتی در معماری [[کشور ایران|ایران]] برای جابه‌جایی و خنک کردن هوای درون ساختمان در شهرها و روستاهای گرم و خشک ایرنا. [[بادگیر 2|بادگیر]] در بخش‌های گرم ایران مانند مهم، [[کاشان]]، [[یزد]]، [[کرمان]] طبس، کرانه‌های [[خلیج فارس]] و دریای عمان و نیز [[استان فارس|فارس]] مورد استفاده بوده، چنان که شهر [[یزد]] به سبب بسیاری [[بادگیر 2|بادگیر]]<nowiki/>ها به «شهر [[بادگیر 2|بادگیر]]<nowiki/>ها» شهرت دارد.
-اين سازه از دو بخش بيروني و دروني تشكيل شده كه بخش بيروني آن برجي است راست‌گوشه، بر زمينه 4 يا 8 پهلو، با آسمانه بسته كه از آجر يا خضت و آجر بر بام ساختمان بنا مي‌شود. بخش دروني، شامل گذرگاه‌هايي به تناسب تعداد دهانه‌هاي بادگير است كه آن را به تالار تابستاني، زيرزمين يا حوض خانه مرتبط مي‌كند.<sup>1</sup>
+این سازه از دو بخش بیرونی و درونی تشکیل شده که بخش بیرونی آن برجی است راست‌گوشه، بر زمینه 4 یا 8 پهلو، با آسمانه بسته که از آجر یا خضت و آجر بر بام ساختمان بنا می‌شود. بخش درونی، شامل گذرگاه‌هایی به تناسب تعداد دهانه‌های بادگیر است که آن را به تالار تابستانی، زیرزمین یا حوض خانه مرتبط می‌کند<ref>پیرنیا، محمدکریم (1348). «بادگیر و خیشخان». مجله باستان‌شناس و هنر ایران، شماره 4، ص 43.</ref>.
-تفاوت‌هاي ساختاري بادگير از نياز اقليمي و تكامل معماري در نواحي مختلف سرچشمه گرفته است. گونه ساده بادگير، سازه‌اي است كه تنها يك دهانه باز به طرف باد خنگ محلي دارد. اين گونه بادگيرها در كرانه‌ها و درون كوير به صورت خرپشته مانند و در بنادر و شهرهاي كرانه خليج فارس، بر برج‌هاي چهارگوش كوتاه ساخته مي‌شوند (مانند بندر لافت در جزيره قشم).<sup>2</sup>
+تفاوت‌های ساختاری [[بادگیر 2|بادگیر]] از نیاز اقلیمی و تکامل معماری در نواحی مختلف سرچشمه گرفته است. گونه ساده [[بادگیر 2|بادگیر]]، سازه‌ای است که تنها یک دهانه باز به طرف باد خنگ محلی دارد. این گونه [[بادگیر 2|بادگیر]]<nowiki/>ها در کرانه‌ها و درون کویر به صورت خرپشته مانند و در بنادر و شهرهای کرانه [[خلیج فارس]]، بر برج‌های چهارگوش کوتاه ساخته می‌شوند (مانند بندر لافت در جزیره [[قشم]]).<ref>Roaf, S., ،، Badgirn. Encydopaedia Iraniea. Routledge Kegan Paul (1989),. Vol. ….. , P.368.</ref>
-بادگيرهاي دو دهانه كه راست گوشه و داراي برج يا ميله‌اند، معمولاً در جاهايي ساخته مي‌شوند كه باد خنك از شمال شرقي به جنوب غربي مي‌وزد. درون اين بادگيرها، برخلاف بادگيرهاي يك دهانه به دو بخش تقسيم مي‌شود. بخش رو به باد هواي خنك را به درون بنا مي‌برد و بخش ديگر هوا را از درون بنا خارج مي‌كند. در بادگيرهاي چهار دهانه باد از هر سو كه بوزد، از دهانة پشت به باد خارج مي‌شود. به همين دليل به اين گونه بادگيرها«بده و بستان» مي‌گويند.<sup>3</sup> در پي تكميل اين ساختار، بادگيرهاي 8 ضلعي ساخته شد كه به دليل محيط نزديك به دازه، باد از هر سو كه بوزد، بخشي از چشمه‌هاي بادگير در برابر آن قرار دارد.
+[[بادگیر 2|بادگیر]]<nowiki/>های دو دهانه که راست گوشه و دارای برج یا میله‌اند، معمولاً در جاهایی ساخته می‌شوند که باد خنک از شمال شرقی به جنوب غربی می‌وزد. درون این [[بادگیر 2|بادگیر]]<nowiki/>ها، برخلاف بادگیرهای یک دهانه به دو بخش تقسیم می‌شود. بخش رو به باد هوای خنک را به درون بنا می‌برد و بخش دیگر هوا را از درون بنا خارج می‌کند. در [[بادگیر 2|بادگیر]]<nowiki/>های چهار دهانه باد از هر سو که بوزد، از دهانه پشت به باد خارج می‌شود. به همین دلیل به این گونه بادگیرها «بده و بستان» می‌گویند<ref>مصطفوی، محمدتقی (1371). «بادگیر پدیده‌ای زیبا و سهل و ممتنع در معماری اصیل ایرانی»، یزدنامه، به کوشش ایرج افشار، ج 1، ص 46-47.</ref>. در پی تکمیل این ساختار، [[بادگیر 2|بادگیر]]<nowiki/>های 8 ضلعی ساخته شد که به دلیل محیط نزدیک به دازه، باد از هر سو که بوزد، بخشی از چشمه‌های بادگیر در برابر آن قرار دارد.
-افزايش شماره چشمه‌ها علاوه بر زيبا ساختن چهره‌ برج به تنظيم فشار و استحكام دهانه‌ها در برابر باد كمك مي‌كند. چنان كه در تكامل اين امر، بادگيرهاي دواشكوبه‌اي بر زمينه چهار گوشه ساخته مي‌شد كه برج بالاتر مستقل از بادگير زيرين عمل مي‌كرد.
+افزایش شماره چشمه‌ها علاوه بر زیبا ساختن چهره‌ برج به تنظیم فشار و استحکام دهانه‌ها در برابر باد کمک می‌کند. چنان که در تکامل این امر، [[بادگیر 2|بادگیر]]<nowiki/>های دواشکوبه‌ای بر زمینه چهار گوشه ساخته می‌شد که برج بالاتر مستقل از [[بادگیر 2|بادگیر]] زیرین عمل می‌کرد.
-انتخاب جاي بادگير، بلندي برج، تناسب آن با فضايي كه بايد خنك شود، سوي دهانه‌ها و شمار چشمه‌ها كاري دقيق بود. معماران با استفاده از حساسيت لاله گوش، سوي وزش باد و بلندي بادگير را تعيين مي‌كردند. اشتباه در محاسبه، بادگرم و گرد و خاك را وارد خانه مي‌كرد. ورود گرد و خاك و حشرات و پرندگان به وسيله پهن كردن قاعده برج نسبت به بدنه در مورد اول و نصب تور سيمي در مورد دوم مي‌توان حل كرد.<sup>4</sup>
+انتخاب جای [[بادگیر 2|بادگیر]]، بلندی برج، تناسب آن با فضایی که باید خنک شود، سوی دهانه‌ها و شمار چشمه‌ها کاری دقیق بود. معماران با استفاده از حساسیت لاله گوش، سوی وزش باد و بلندی بادگیر را تعیین می‌کردند. اشتباه در محاسبه، بادگرم و گرد و خاک را وارد خانه می‌کرد. ورود گرد و خاک و حشرات و پرندگان به وسیله پهن کردن قاعده برج نسبت به بدنه در مورد اول و نصب تور سیمی در مورد دوم می‌توان حل کرد<ref>بهادری‌نژاد، مهدی (1358). «دستگاه‌های خنگ سازی خود به خودی در معماری ایران»، آشنایی با دانش، شماره 5. ص 361 و 365.</ref>.
-دهانه زيرين بادگير، به تناسب جاي برج در بام، در سقف يا گيلويي يا بدنه و ديوار اتاق يا زيرزمين و حوض خانه ساخته مي‌شود و گاه شدت گردش هوا با گشودن و بستن دريچه‌ها در اختيار ساكنان بود.
+دهانه زیرین [[بادگیر 2|بادگیر]]، به تناسب جای برج در بام، در سقف یا گیلویی یا بدنه و دیوار اتاق یا زیرزمین و حوض خانه ساخته می‌شود و گاه شدت گردش هوا با گشودن و بستن دریچه‌ها در اختیار ساکنان بود.
-بادگير علاوه بر خانه‌ها در جاهاي عمومي مثل مسجد، مدرسه، كاروان‌سرا و ... كاربرد داشت و در آب انبارها آب را خنگ و سالم نگاه مي‌داشت. ساختمان بادگير به دو روش خنك سازي حساس و خنك‌سازي تبخيري ساخته مي‌شود. روش خنك‌سازي حساس با استفاده از نيمردي مكش و كشيدن باد خنك به درون بادگير به بيرون ساختمان كار مي‌كند.<sup>5</sup> اين نوع بادگير بدون باد هم عمل مي‌كند. خنك‌سازي تبخيري به صورت‌هاي گوناگون، از آويختن پرده .......... مرطوب در جلوي دهانه بادگير تا گذر هواي بادگير از دالان مرطوب زير باغچه، از روي آب حوض در مدخل حوض خانه و از روي جريان آب چاه يا آب زيرزميني انجام مي‌شود.
+[[بادگیر 2|بادگیر]] علاوه بر خانه‌ها در جاهای عمومی مثل مسجد، [[مدرسه]]، کاروان‌سرا و ... کاربرد داشت و در [[آب انبار|آب انبارها]] آب را خنگ و سالم نگاه می‌داشت. ساختمان بادگیر به دو روش خنک‌سازی حساس و خنک‌سازی تبخیری ساخته می‌شود. روش خنک‌سازی حساس با استفاده از نیمردی مکش و کشیدن باد خنک به درون [[بادگیر 2|بادگیر]] به بیرون ساختمان کار می‌کند<ref>توسلی، محمود (1360). ساخت شهر و معماری در اقلیم گرم و خشک ایران. ص 88.</ref>. این نوع [[بادگیر 2|بادگیر]] بدون باد هم عمل می‌کند. خنک‌سازی تبخیری به صورت‌های گوناگون، از آویختن پرده .......... مرطوب در جلوی دهانه بادگیر تا گذر هوای [[بادگیر 2|بادگیر]] از دالان مرطوب زیر باغچه، از روی آب حوض در مدخل حوض خانه و از روی جریان آب چاه یا آب زیرزمینی انجام می‌شود.
-بادگير در ادبيات فارسي و معماري ايران قدمت بسيار دارد. قديمي‌ترين بادگير، مربوط به مدرسه غياثيه ...... (سده نهم قمري) شناخته شده اگر چه ساختن بادگير دست‌كم ازسده‌هاي نخستين قمري در ايران رواج داشته و در سفرنامه‌هاي مسافران خارجي به كاربرد آن اشاره شده است ساخت اين سازه درخارج از ايران تا شمال آفريقا، به ويژه درمصر رايج بوده است. از مهمترين نمونه‌هاي بادگير مي‌توان به بادگير شش ضلعي مرتفع باغ دولت آباد يزد، بادگيرهاي گنبدي خانه لاري دركاشان، بادگير چيقي در سيرجان، بادگيرهاي آب ابنار يزد (شش بادگيري) و ... اشاره كرد كه نمونه‌هاي منحصر به فرد از ساخت بادگير در ايران به شمار مي‌روند.
+[[بادگیر 2|بادگیر]] در ادبیات فارسی و معماری ایران قدمت بسیار دارد. قدیمی‌ترین [[بادگیر 2|بادگیر]]، مربوط به مدرسه غیاثیه ...... (سده نهم قمری) شناخته شده اگر چه ساختن [[بادگیر 2|بادگیر]] دست‌کم ازسده‌های نخستین قمری در ایران رواج داشته و در سفرنامه‌های مسافران خارجی به کاربرد آن اشاره شده است ساخت این سازه درخارج از ایران تا شمال آفریقا، به ویژه در مصر رایج بوده است. از مهمترین نمونه‌های [[بادگیر 2|بادگیر]] می‌توان به [[بادگیر 2|بادگیر]] شش ضلعی مرتفع باغ دولت آباد [[یزد]]، بادگیرهای گنبدی خانه لاری در [[کاشان]]، [[بادگیر 2|بادگیر]] چیقی در سیرجان، [[بادگیر 2|بادگیر]]<nowiki/>های [[آب انبار|آب ابنار]] یزد (شش بادگیری) و ... اشاره کرد که نمونه‌های منحصر به فرد از ساخت [[بادگیر 2|بادگیر]] در ایران به شمار می‌روند.
+== نیز نگاه کنید به ==
--    پيرنيا، محمدكريم. «بادگير وخيشخان». مجله باستان‌شناس و هنر ايران، شماره 4 سال 1348، ص 43.
+* [[بادگیر 2]]
+* [[منار]]
-- Roaf, S., ،، Badgirn. '''''Encydopaedia Iraniea'''''. Routledge Kegan Paul, 1989. Vol. ….. , P.368.
+* [[آب انبار]]
-- مصطفوي، محمدتقي، «بادگير پديده‌اي زيبا و سهل و ممتنع در معماري اصيل ايراني»، '''''يزدنامه'''''، كوشش ايرج افشار، 1371، ج 1 ص 46- 47.
-- بهادري‌نژاد، مهدي، «دستگاه‌هاي خنگ سازي خود به خودي در معماري ايران»، '''''آشنايي با دانش'''''، شماره 5. سال 1358، ص 361 تو 365.
-- توسلي، محمود، '''''ساخت شهر و معماري در اقليم گرم و خشك ايران'''''، 1360، ص 88.
+== مآخذ ==
+<references />
+== منبع اصلی ==
+[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،
+== نویسنده مقاله ==
 درآرام مردوخی
 تلخیص از دایره المعارف بزرگ اسلامی
+[[رده:تاریخ]]
+[[رده:تاریخ و باستان شناسی]]
+[[رده:هنر]]
+[[رده:معماری و شهر سازی]]