پرش به محتوا

مهدی قلیخان مخبر السلطنه: تفاوت میان نسخه‌ها

از ویکی ایران
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر
دیداریویکی‌متن
Samei (بحث | مشارکت‌ها)
deletegroup
۸٬۷۱۸ ویرایش‌ها
بدون خلاصۀ ویرایش
Samei (بحث | مشارکت‌ها)
deletegroup
۸٬۷۱۸ ویرایش‌ها
بدون خلاصۀ ویرایش
 
خط ۱: خط ۱:
[[پرونده:N00207100-s.jpg|بندانگشتی|مهدی قلیخان، قابل بازیابی از https://www.ibna.ir/news/207100/%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C-%D9%82%D9%84%DB%8C-%D8%AE%D8%A7%D9%86-%D9%87%D8%AF%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%AA%D8%B9%D8%B5%D8%A8-%D9%86%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AF-%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA-%D9%88-%D8%AD%D9%82%D8%A7%DB%8C%D9%82-%D8%B1%D8%A7-%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AF]]
'''[[مهدی قلیخان مخبر السلطنه|مهدی قلیخان]]''' (1334- 1240ش/ 1955- 1861م) ملقب به مخبرالسلطنه هدایت سیاسمتدار، مورخ، ادیب و قاضی [[قاجاریه|دوره قاجار]] و [[سلسله پهلوی|پهلوی]].
'''[[مهدی قلیخان مخبر السلطنه|مهدی قلیخان]]''' (1334- 1240ش/ 1955- 1861م) ملقب به مخبرالسلطنه هدایت سیاسمتدار، مورخ، ادیب و قاضی [[قاجاریه|دوره قاجار]] و [[سلسله پهلوی|پهلوی]].


وی در 1280 ه‍. ق (1240ش- 1861م) متولدشد<ref>مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، '''''خاطرات و خطرات'''''، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375، بخش مقدمه، ص 31.</ref>. پس از کسب علوم رایج در 1295ه‍. ق (1245ش) 1838م عازم آلمان و در آنجا زبان آلمانی آموخت<ref>    همان، ص 6.</ref>. پس از بازگشت به [[استان تهران|تهران]] در (1297ه‍. ق 1880م) به عنوان کارمند تلگرافخانه و سپس معلم زبان آلمانی در دارالفنون <ref>همان، ص 51.</ref> و مترجم زبان آلمانی دربار [[ناصرالدین شاه قاجار|ناصرالدین شاه]] گردید. در 1275ش به ریاست پست تهران <ref>   محمود طلوعی، '''''بازیگران عصر پهلوی از فروغی تا فردوست'''''، ج1، تهران، نشر علم، 1383، ص 220.</ref> و سپس به ریاست گمرکات و پست خانه اذربایجان منصوب شد<ref>  هدایت، همان، صص 100- 97.</ref>.  وی در سال (1317ق 1899م) ریاست مدرسه علمیه [[استان تهران|تهران]] را بر عهده گرفت<ref>  همان، صص 110- 109.</ref>.  در سفر دوم مظفرالدین شاه به فرنگ به عنوان مترجم جزو همراهان شاه <ref>همان، ص 113.</ref> و در سفر اتابک به دور دنیا نیز وی را همراهی کرد<ref>  مهدی بامداد، '''''رجال ایران در قرن 12 و 13 و 14 هجری'''''، تهران، انتشارات زوار، 1378، ج4، ص 185.</ref>.  در این سفر به زیارت خانه خدا نائل و حاصل این سفر را در سفرنامه‌ای به جا گذاشت<ref>مخبرالسلطنه هدایت، '''''سفرنامه مکه'''''، به کوشش محمددبیر سیاقی، تهران، تیراژ، 1368.</ref>. هدایت پس از بازگشت از سفر به ریاست مدرسه نظامی [[استان تهران|تهران]] منصوب <ref>      هدایت، '''''خاطرات و خطرات'''''، ص 138.</ref> و در جریان [[نهضت مشروطه|مشروطیت]] نقش واسطه بین دربار و مشروطه‌خواهان را ایفا نمود. هدایت در گرفتن دست‌خط مشروطیت و تهیه و تنظیم قانون اساسی نقش مهمی داشت و جزء هیات تدوین قانون انتخابات مجلس <ref>مهدی ملک‌زاده، '''''تاریخ انقلاب مشروطیت ایران'''''، تهران، انتشارات سخن، 1383، ص 389.</ref> و رئیس هیات نظارت بر انتخابات بود <ref>ناظم‌الاسلام کرمانی، '''''تاریخ بیداری ایرانیان'''''، تهران، امیرکبیر، 1384، ص 539.</ref> و در کابینه وزیر افخم، وزیر علوم بود. و تلاش برای استقراض از [https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%87 روسیه] در ابتدای مجلس با مخالفت نمایندگان مواجه شد<ref>هاشم محیط مافی، '''''مقدمات مشروطیت'''''، به کوشش مجید تفرشی، جواد جان‌فدا، بی‌جا، فردوسی، 1363، ص 215 و ملک‌زاده، همان، ص 403.</ref>.   
وی در 1280 ه‍. ق (1240ش- 1861م) متولدشد<ref>مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، '''''خاطرات و خطرات'''''، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375، بخش مقدمه، ص 31.</ref>. پس از کسب علوم رایج در 1295ه‍. ق (1245ش) 1838م عازم آلمان و در آنجا زبان آلمانی آموخت<ref>مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، '''''خاطرات و خطرات'''''، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375،ص 6.</ref>. پس از بازگشت به [[استان تهران|تهران]] در (1297ه‍. ق 1880م) به عنوان کارمند تلگرافخانه و سپس معلم زبان آلمانی در دارالفنون <ref>مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، '''''خاطرات و خطرات'''''، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375، ص 51.</ref> و مترجم زبان آلمانی دربار [[ناصرالدین شاه قاجار|ناصرالدین شاه]] گردید. در 1275ش به ریاست پست تهران <ref>طلوعی، محمود. '''''بازیگران عصر پهلوی از فروغی تا فردوست'''''، ج1، تهران، نشر علم، 1383، ص 220.</ref> و سپس به ریاست گمرکات و پست خانه اذربایجان منصوب شد<ref>مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، '''''خاطرات و خطرات'''''، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375، ص 100- 97.</ref>.  وی در سال (1317ق 1899م) ریاست مدرسه علمیه [[استان تهران|تهران]] را بر عهده گرفت<ref>مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، '''''خاطرات و خطرات'''''، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375،ص 110- 109.</ref>.  در سفر دوم مظفرالدین شاه به فرنگ به عنوان مترجم جزو همراهان شاه <ref>مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، '''''خاطرات و خطرات'''''، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375، ص 113.</ref> و در سفر اتابک به دور دنیا نیز وی را همراهی کرد<ref>بامداد،  مهدی. '''''رجال ایران در قرن 12 و 13 و 14 هجری'''''، تهران، انتشارات زوار، 1378، ج4، ص 185.</ref>.  در این سفر به زیارت خانه خدا نائل و حاصل این سفر را در سفرنامه‌ای به جا گذاشت<ref>مخبرالسلطنه هدایت، '''''سفرنامه مکه'''''، به کوشش محمددبیر سیاقی، تهران، تیراژ، 1368.</ref>. هدایت پس از بازگشت از سفر به ریاست مدرسه نظامی [[استان تهران|تهران]] منصوب <ref>مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، '''''خاطرات و خطرات'''''، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375،ص 138.</ref> و در جریان [[نهضت مشروطه|مشروطیت]] نقش واسطه بین دربار و مشروطه‌خواهان را ایفا نمود. هدایت در گرفتن دست‌خط [[نهضت مشروطه|مشروطیت]] و تهیه و تنظیم قانون اساسی نقش مهمی داشت و جزء هیات تدوین قانون انتخابات مجلس <ref>ملک‌زاده، مهدی، '''''تاریخ انقلاب مشروطیت ایران'''''، تهران، انتشارات سخن، 1383، ص 389.</ref> و رئیس هیات نظارت بر انتخابات بود <ref>ناظم‌الاسلام کرمانی، '''''تاریخ بیداری ایرانیان'''''، تهران، امیرکبیر، 1384، ص 539.</ref> و در کابینه وزیر افخم، وزیر علوم بود. و تلاش برای استقراض از [https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%87 روسیه] در ابتدای مجلس با مخالفت نمایندگان مواجه شد<ref>هاشم محیط مافی، '''''مقدمات مشروطیت'''''، به کوشش مجید تفرشی، جواد جان‌فدا، بی‌جا، فردوسی، 1363، ص 215 و ملک‌زاده، همان، ص 403.</ref>.   


وی در کابینه‌های اتابک وزارت فرهنگ <ref>احمد کسروی، '''''تاریخ مشروطه ایران'''''، تهران، امیرکبیر، 1383، صص 8- 255.</ref> و در کابینه ناصرالملک و نظام‌السلطنه وزارت عدلیه را برعهده داشت و اقدامات فراوانی برای اصلاح عدلیه انجام داد<ref>کسروی، ص 523 و ملک‌زاده، ص 627.</ref>. مخبرالسلطنه در کابینه مشیرالدوله به سمت والی آذربایجان منصوب و به واسطه مشروطه‌خواهی مورد حمایت مردم وازادی خواهان انجا بود. در جریان به توپ بستن مجلس با آگاهی از این مسئله، موجبات دستیابی مشروطه خواهان به قورخانه دولتی (اسلحه) را فراهم کرد<ref>کسروی، صص 3- 682 و ملک‌زاده، ص 845.</ref>. پس از عزل از حکومت اذربایجان و جانشینی عین‌الدوله، عازم اروپا شد. با پیروزی ازادی خواهان و استقرار مشروطه مجدداً والیاذربایجان شد. در این دوره به واسطه مخالفت روسها و خطر درگیری، موجبات خروج ستارخان و باقرخان به سمت تهران را فراهم نمود<ref>ملک‌زاده، همان، صص 16- 1315.</ref>.
وی در کابینه‌های اتابک وزارت فرهنگ <ref>کسروی، احمد. '''''تاریخ مشروطه ایران'''''، تهران، امیرکبیر، 1383، ص 8- 255.</ref> و در کابینه ناصرالملک و نظام‌السلطنه وزارت عدلیه را برعهده داشت و اقدامات فراوانی برای اصلاح عدلیه انجام داد<ref>کسروی، احمد، '''''تاریخ مشروطه ایران'''''، تهران، امیرکبیر، 1383، ص 523.</ref><ref>ملک‌زاده، مهدی، '''''تاریخ انقلاب مشروطیت ایران'''''، تهران، انتشارات سخن، 1383، ص 627.</ref>. مخبرالسلطنه در کابینه [[میرزا حسن خان مشیرالدوله پیرنیا|مشیرالدوله]] به سمت والی آذربایجان منصوب و به واسطه مشروطه‌خواهی مورد حمایت مردم وآزادی خواهان انجا بود. در جریان به توپ بستن مجلس با آگاهی از این مسئله، موجبات دستیابی مشروطه خواهان به قورخانه دولتی (اسلحه) را فراهم کرد<ref>ملک‌زاده، مهدی، '''''تاریخ انقلاب مشروطیت ایران'''''، تهران، انتشارات سخن، 1383، ص 845.</ref><ref>کسروی، احمد، '''''تاریخ مشروطه ایران'''''، تهران، امیرکبیر، 1383، ص682 -683.</ref>. پس از عزل از حکومت آذربایجان و جانشینی عین‌الدوله، عازم اروپا شد. با پیروزی آزادی خواهان و استقرار مشروطه مجدداً والیاذربایجان شد. در این دوره به واسطه مخالفت روسها و خطر درگیری، موجبات خروج ستارخان و باقرخان به سمت تهران را فراهم نمود<ref>ملک‌زاده، مهدی، '''''تاریخ انقلاب مشروطیت ایران'''''، تهران، انتشارات سخن، 1383، ص 16- 1315.</ref>.


پس از ترور برادرش (صنیع‌الدوله) باز هم عازم اروپا شد <ref>هدایت، خاطرات و خطرات، ص 289.</ref>و در بازگشت از اروپا (1329ه‍. ق- 1291ش 1911م) به استانداری [[استان فارس|فارس]] منصوب و پس از سه سال به علت گرایش المان ها با فشار انگلستان مجبور به استعفاء شد<ref>  کمال‌زاده، '''''دیده و شنیده‌ها'''''، خاطرات میرزا ابوالقاسم‌خان کمال‌زاده منشی سفارتالمان در ایران، به کوشش مرتضی کامران، تهران، البرز، 1370، ص 219 و هدایت، همان، ص 262.</ref>. هدایت در کابینه‌های مستوفی‌الممالک <ref>رضاقلی‌خان نظام‌السلطنه مافی، '''''مکاتبات و مراسلات 34- 1332ه‍. ق'''''، پژوهش و بازنوشته منصوره اتحادیه (نظام مافی) کتاب سوم، ویرایش مصطفی زمانی‌نیا، نشر تاریخ ایران، 1379، ص 311.</ref> و عین‌الدوله به وزارت عدلیه رسید<ref>   کمال‌زاده، ص 296.</ref>.  در سال 1338ه‍. ق/ 1297ش قیام شیخ محمد خیابانی علیه قرارداد 1919م، در حالیکه هیچکس حاضر نبود عازم اذربایجان شود بواسطه درخواست [[میرزا حسن خان مشیرالدوله پیرنیا|مشیرالدوله]] و دوستی با شیخ محمد، عازم آنجا <ref>       مسعود بهنود، '''''کشته‌گان بر سر قدرت'''''، تهران، نشر علم، 1383، 237.</ref>شد و علاوه بر سرکوبی قیام شیخ، قیام ماژور لاهوتی را نیز سرکوب کرد<ref>  محمود طلوعی، '''''پدر و پسر، ناگفته‌ها از زندگی و روزگار پهلوی‌ها'''''، تهران، علم، 1372، ص 100- 99.</ref>.  
پس از ترور برادرش (صنیع‌الدوله) باز هم عازم اروپا شد <ref>مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، '''''خاطرات و خطرات'''''، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375، ص 289.</ref>و در بازگشت از اروپا (1329ه‍. ق- 1291ش 1911م) به استانداری [[استان فارس|فارس]] منصوب و پس از سه سال به علت گرایش المان ها با فشار انگلستان مجبور به استعفاء شد<ref>کمال‌زاده، '''''دیده و شنیده‌ها'''''، خاطرات میرزا ابوالقاسم‌خان کمال‌زاده منشی سفارتالمان در ایران، به کوشش مرتضی کامران، تهران، البرز، 1370، ص 219.</ref><ref>مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، '''''خاطرات و خطرات'''''، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375، ص. 262.</ref>. هدایت در کابینه‌های مستوفی‌الممالک <ref>رضاقلی‌خان نظام‌السلطنه مافی، '''''مکاتبات و مراسلات 34- 1332ه‍. ق'''''، پژوهش و بازنوشته منصوره اتحادیه (نظام مافی) کتاب سوم، ویرایش مصطفی زمانی‌نیا، نشر تاریخ ایران، 1379، ص 311.</ref> و عین‌الدوله به وزارت عدلیه رسید<ref>کمال‌زاده، '''''دیده و شنیده‌ها'''''، خاطرات میرزا ابوالقاسم‌خان کمال‌زاده منشی سفارت آلمان در ایران، به کوشش مرتضی کامران، تهران، البرز، 1370، ص 296.</ref>.  در سال 1338ه‍. ق/ 1297ش قیام شیخ محمد خیابانی علیه قرارداد 1919م، در حالیکه هیچکس حاضر نبود عازم اذربایجان شود بواسطه درخواست [[میرزا حسن خان مشیرالدوله پیرنیا|مشیرالدوله]] و دوستی با شیخ محمد، عازم آنجا <ref>بهنود، مسعود. '''''کشته‌گان بر سر قدرت'''''، تهران، نشر علم، 1383، ص.237.</ref>شد و علاوه بر سرکوبی قیام شیخ، قیام ماژور لاهوتی را نیز سرکوب کرد<ref>طلوعی، محمود. '''''پدر و پسر، ناگفته‌ها از زندگی و روزگار پهلوی‌ها'''''، تهران، علم، 1372، ص 100- 99.</ref>.  


در مجلس چهارم به نمایندگی [[استان تهران|تهران]] انتخاب ولی اعتبارنامه‌اش رد شد<ref>بامداد، ص 186.</ref>. در کابینه‌های مستوفی‌الممالک (5- 1301ش) وزیر فوائد عامه و تجارت <ref>هدایت، همان، ص 274.</ref> و درشورای سلطنتی [[رضا شاه پهلوی|رضاخان]] جزو اعضاءان بود. در اوایل 1306ش به عنوان رئیس دیوان عالی کشور و طی سالهای 12- 1306ش به مقام نخست‌وزیری [[رضا شاه پهلوی|رضا شاه]] انتخاب شد<ref>  هدایت، همان، ص 397.</ref>. هدایت در طول شش سال نخست‌وزیری مجری نظرات داور <ref>  خاطرات ابوالحسن ابتهاج، بی‌جا، علمی، 1371، ج 21، ص 36.</ref> نصرت‌الدوله فیروز و سردار اسعد و بالاخره شاه بود<ref>هدایت، همان، صص 402- 401.</ref>.  از جمله وقایع این دوران لغو قرارداد دادرسی و تجدید امتیاز نفت، تأسیس بانک ملی، قانون توحید لباس، دستگیری و تبعید مرحوم مدرس، برکناری و محاکمه تیمورتاش، اعزام اولین گروه محصلین، اخراج میلسپو و انتخابات سه دوره مجلس بود<ref>طلوعی، '''''پدر و پسر'''''، ص 402.</ref>. در اواخر عمر با تصویب مجلس آخرین شغل ایشان را ریاست دیوان عالی تمیز اساس قرار داده و رتبه 11 قضایی به وی اعطا و سالیانه مبلغ 398 تومان برایش در نظر گرفتند<ref>  هدایت، همان، ص 402.</ref>. وی علاوه بر فعالیت سیاسی دارای چندین جلد کتاب در موضوعات مختلف از جمله؛ فواید الترجمان، تحفه‌الافاق، گزارش ایران، مجمع‌الادوار، سفرنامه مکه، تخفه‌الافلاک، خاطرات و خطرات می‌باشد<ref>   مهدقلی خان مخبرالسلطنه هدایت، '''''گزارش ایران'''''، قاجاریه و مشروطیت، مقدمه از سعید وزیری، به اهتمام علی صوتی، تهران، نشر نقره، 1363، ص 8.</ref>. ‌ در سال 1334ش/ 1275ه‍. ق 1916م در سن 95 سالگی درگذشت<ref>      بامداد، ص 187.
در مجلس چهارم به نمایندگی [[استان تهران|تهران]] انتخاب ولی اعتبارنامه‌اش رد شد<ref>بامداد، مهدی. '''''رجال ایران در قرن 12 و 13 و 14 هجری'''''، تهران، انتشارات زوار، 1378، ج4، ص 186.</ref>. در کابینه‌های مستوفی‌الممالک (5- 1301ش) وزیر فوائد عامه و تجارت <ref>مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، '''''خاطرات و خطرات'''''، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375، ص 274.</ref> و درشورای سلطنتی [[رضا شاه پهلوی|رضاخان]] جزو اعضاءان بود. در اوایل 1306ش به عنوان رئیس دیوان عالی کشور و طی سالهای 12- 1306ش به مقام نخست‌وزیری [[رضا شاه پهلوی|رضا شاه]] انتخاب شد<ref>مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، '''''خاطرات و خطرات'''''، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375، ص 397.</ref>. هدایت در طول شش سال نخست‌وزیری مجری نظرات داور <ref>  خاطرات ابوالحسن ابتهاج، بی‌جا، علمی، 1371، ج 21، ص 36.</ref> نصرت‌الدوله فیروز و سردار اسعد و بالاخره شاه بود<ref>مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، '''''خاطرات و خطرات'''''، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375،ص 402- 401.</ref>.  از جمله وقایع این دوران لغو قرارداد دادرسی و تجدید امتیاز نفت، تأسیس بانک ملی، قانون توحید لباس، دستگیری و تبعید مرحوم مدرس، برکناری و محاکمه تیمورتاش، اعزام اولین گروه محصلین، اخراج میلسپو و انتخابات سه دوره مجلس بود<ref>طلوعی، محمود. '''''پدر و پسر، ناگفته‌ها از زندگی و روزگار پهلوی‌ها'''''، تهران، علم، 1372، ص 402.</ref>. در اواخر عمر با تصویب مجلس آخرین شغل ایشان را ریاست دیوان عالی تمیز اساس قرار داده و رتبه 11 قضایی به وی اعطا و سالیانه مبلغ 398 تومان برایش در نظر گرفتند<ref>مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، '''''خاطرات و خطرات'''''، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375، ص 402.</ref>. وی علاوه بر فعالیت سیاسی دارای چندین جلد کتاب در موضوعات مختلف از جمله؛ فواید الترجمان، تحفه‌الافاق، گزارش [[ایران]]، مجمع‌الادوار، سفرنامه [[مکه]]، تخفه‌الافلاک، خاطرات و خطرات می‌باشد<ref>مهدقلی خان مخبرالسلطنه هدایت، '''''گزارش ایران'''''، قاجاریه و مشروطیت، مقدمه از سعید وزیری، به اهتمام علی صوتی، تهران، نشر نقره، 1363، ص 8.</ref>. ‌در سال 1334ش/ 1275ه‍. ق 1916م در سن 95 سالگی درگذشت<ref>بامداد، مهدی. '''''رجال ایران در قرن 12 و 13 و 14 هجری'''''، تهران، انتشارات زوار، 1378، ج4، ص 187.  </ref>.
 
    </ref>.


== نیز نگاه کنید به ==
== نیز نگاه کنید به ==
خط ۲۶: خط ۲۵:
== نویسنده مقاله ==
== نویسنده مقاله ==
علی موسیوند
علی موسیوند
[[رده:تاریخ]]
[[رده:تاریخ و باستان شناسی]]

نسخهٔ کنونی تا ‏۳ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۶:۲۸

مهدی قلیخان، قابل بازیابی از https://www.ibna.ir/news/207100/%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C-%D9%82%D9%84%DB%8C-%D8%AE%D8%A7%D9%86-%D9%87%D8%AF%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%AA%D8%B9%D8%B5%D8%A8-%D9%86%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AF-%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA-%D9%88-%D8%AD%D9%82%D8%A7%DB%8C%D9%82-%D8%B1%D8%A7-%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AF

مهدی قلیخان (1334- 1240ش/ 1955- 1861م) ملقب به مخبرالسلطنه هدایت سیاسمتدار، مورخ، ادیب و قاضی دوره قاجار و پهلوی.

وی در 1280 ه‍. ق (1240ش- 1861م) متولدشد[۱]. پس از کسب علوم رایج در 1295ه‍. ق (1245ش) 1838م عازم آلمان و در آنجا زبان آلمانی آموخت[۲]. پس از بازگشت به تهران در (1297ه‍. ق 1880م) به عنوان کارمند تلگرافخانه و سپس معلم زبان آلمانی در دارالفنون [۳] و مترجم زبان آلمانی دربار ناصرالدین شاه گردید. در 1275ش به ریاست پست تهران [۴] و سپس به ریاست گمرکات و پست خانه اذربایجان منصوب شد[۵]. وی در سال (1317ق 1899م) ریاست مدرسه علمیه تهران را بر عهده گرفت[۶]. در سفر دوم مظفرالدین شاه به فرنگ به عنوان مترجم جزو همراهان شاه [۷] و در سفر اتابک به دور دنیا نیز وی را همراهی کرد[۸]. در این سفر به زیارت خانه خدا نائل و حاصل این سفر را در سفرنامه‌ای به جا گذاشت[۹]. هدایت پس از بازگشت از سفر به ریاست مدرسه نظامی تهران منصوب [۱۰] و در جریان مشروطیت نقش واسطه بین دربار و مشروطه‌خواهان را ایفا نمود. هدایت در گرفتن دست‌خط مشروطیت و تهیه و تنظیم قانون اساسی نقش مهمی داشت و جزء هیات تدوین قانون انتخابات مجلس [۱۱] و رئیس هیات نظارت بر انتخابات بود [۱۲] و در کابینه وزیر افخم، وزیر علوم بود. و تلاش برای استقراض از روسیه در ابتدای مجلس با مخالفت نمایندگان مواجه شد[۱۳].

وی در کابینه‌های اتابک وزارت فرهنگ [۱۴] و در کابینه ناصرالملک و نظام‌السلطنه وزارت عدلیه را برعهده داشت و اقدامات فراوانی برای اصلاح عدلیه انجام داد[۱۵][۱۶]. مخبرالسلطنه در کابینه مشیرالدوله به سمت والی آذربایجان منصوب و به واسطه مشروطه‌خواهی مورد حمایت مردم وآزادی خواهان انجا بود. در جریان به توپ بستن مجلس با آگاهی از این مسئله، موجبات دستیابی مشروطه خواهان به قورخانه دولتی (اسلحه) را فراهم کرد[۱۷][۱۸]. پس از عزل از حکومت آذربایجان و جانشینی عین‌الدوله، عازم اروپا شد. با پیروزی آزادی خواهان و استقرار مشروطه مجدداً والیاذربایجان شد. در این دوره به واسطه مخالفت روسها و خطر درگیری، موجبات خروج ستارخان و باقرخان به سمت تهران را فراهم نمود[۱۹].

پس از ترور برادرش (صنیع‌الدوله) باز هم عازم اروپا شد [۲۰]و در بازگشت از اروپا (1329ه‍. ق- 1291ش 1911م) به استانداری فارس منصوب و پس از سه سال به علت گرایش المان ها با فشار انگلستان مجبور به استعفاء شد[۲۱][۲۲]. هدایت در کابینه‌های مستوفی‌الممالک [۲۳] و عین‌الدوله به وزارت عدلیه رسید[۲۴]. در سال 1338ه‍. ق/ 1297ش قیام شیخ محمد خیابانی علیه قرارداد 1919م، در حالیکه هیچکس حاضر نبود عازم اذربایجان شود بواسطه درخواست مشیرالدوله و دوستی با شیخ محمد، عازم آنجا [۲۵]شد و علاوه بر سرکوبی قیام شیخ، قیام ماژور لاهوتی را نیز سرکوب کرد[۲۶].

در مجلس چهارم به نمایندگی تهران انتخاب ولی اعتبارنامه‌اش رد شد[۲۷]. در کابینه‌های مستوفی‌الممالک (5- 1301ش) وزیر فوائد عامه و تجارت [۲۸] و درشورای سلطنتی رضاخان جزو اعضاءان بود. در اوایل 1306ش به عنوان رئیس دیوان عالی کشور و طی سالهای 12- 1306ش به مقام نخست‌وزیری رضا شاه انتخاب شد[۲۹]. هدایت در طول شش سال نخست‌وزیری مجری نظرات داور [۳۰] نصرت‌الدوله فیروز و سردار اسعد و بالاخره شاه بود[۳۱]. از جمله وقایع این دوران لغو قرارداد دادرسی و تجدید امتیاز نفت، تأسیس بانک ملی، قانون توحید لباس، دستگیری و تبعید مرحوم مدرس، برکناری و محاکمه تیمورتاش، اعزام اولین گروه محصلین، اخراج میلسپو و انتخابات سه دوره مجلس بود[۳۲]. در اواخر عمر با تصویب مجلس آخرین شغل ایشان را ریاست دیوان عالی تمیز اساس قرار داده و رتبه 11 قضایی به وی اعطا و سالیانه مبلغ 398 تومان برایش در نظر گرفتند[۳۳]. وی علاوه بر فعالیت سیاسی دارای چندین جلد کتاب در موضوعات مختلف از جمله؛ فواید الترجمان، تحفه‌الافاق، گزارش ایران، مجمع‌الادوار، سفرنامه مکه، تخفه‌الافلاک، خاطرات و خطرات می‌باشد[۳۴]. ‌در سال 1334ش/ 1275ه‍. ق 1916م در سن 95 سالگی درگذشت[۳۵].

نیز نگاه کنید به

مآخذ

  1. ↑ مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، خاطرات و خطرات، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375، بخش مقدمه، ص 31.
  2. ↑ مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، خاطرات و خطرات، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375،ص 6.
  3. ↑ مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، خاطرات و خطرات، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375، ص 51.
  4. ↑ طلوعی، محمود. بازیگران عصر پهلوی از فروغی تا فردوست، ج1، تهران، نشر علم، 1383، ص 220.
  5. ↑ مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، خاطرات و خطرات، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375، ص 100- 97.
  6. ↑ مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، خاطرات و خطرات، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375،ص 110- 109.
  7. ↑ مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، خاطرات و خطرات، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375، ص 113.
  8. ↑ بامداد، مهدی. رجال ایران در قرن 12 و 13 و 14 هجری، تهران، انتشارات زوار، 1378، ج4، ص 185.
  9. ↑ مخبرالسلطنه هدایت، سفرنامه مکه، به کوشش محمددبیر سیاقی، تهران، تیراژ، 1368.
  10. ↑ مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، خاطرات و خطرات، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375،ص 138.
  11. ↑ ملک‌زاده، مهدی، تاریخ انقلاب مشروطیت ایران، تهران، انتشارات سخن، 1383، ص 389.
  12. ↑ ناظم‌الاسلام کرمانی، تاریخ بیداری ایرانیان، تهران، امیرکبیر، 1384، ص 539.
  13. ↑ هاشم محیط مافی، مقدمات مشروطیت، به کوشش مجید تفرشی، جواد جان‌فدا، بی‌جا، فردوسی، 1363، ص 215 و ملک‌زاده، همان، ص 403.
  14. ↑ کسروی، احمد. تاریخ مشروطه ایران، تهران، امیرکبیر، 1383، ص 8- 255.
  15. ↑ کسروی، احمد، تاریخ مشروطه ایران، تهران، امیرکبیر، 1383، ص 523.
  16. ↑ ملک‌زاده، مهدی، تاریخ انقلاب مشروطیت ایران، تهران، انتشارات سخن، 1383، ص 627.
  17. ↑ ملک‌زاده، مهدی، تاریخ انقلاب مشروطیت ایران، تهران، انتشارات سخن، 1383، ص 845.
  18. ↑ کسروی، احمد، تاریخ مشروطه ایران، تهران، امیرکبیر، 1383، ص682 -683.
  19. ↑ ملک‌زاده، مهدی، تاریخ انقلاب مشروطیت ایران، تهران، انتشارات سخن، 1383، ص 16- 1315.
  20. ↑ مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، خاطرات و خطرات، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375، ص 289.
  21. ↑ کمال‌زاده، دیده و شنیده‌ها، خاطرات میرزا ابوالقاسم‌خان کمال‌زاده منشی سفارتالمان در ایران، به کوشش مرتضی کامران، تهران، البرز، 1370، ص 219.
  22. ↑ مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، خاطرات و خطرات، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375، ص. 262.
  23. ↑ رضاقلی‌خان نظام‌السلطنه مافی، مکاتبات و مراسلات 34- 1332ه‍. ق، پژوهش و بازنوشته منصوره اتحادیه (نظام مافی) کتاب سوم، ویرایش مصطفی زمانی‌نیا، نشر تاریخ ایران، 1379، ص 311.
  24. ↑ کمال‌زاده، دیده و شنیده‌ها، خاطرات میرزا ابوالقاسم‌خان کمال‌زاده منشی سفارت آلمان در ایران، به کوشش مرتضی کامران، تهران، البرز، 1370، ص 296.
  25. ↑ بهنود، مسعود. کشته‌گان بر سر قدرت، تهران، نشر علم، 1383، ص.237.
  26. ↑ طلوعی، محمود. پدر و پسر، ناگفته‌ها از زندگی و روزگار پهلوی‌ها، تهران، علم، 1372، ص 100- 99.
  27. ↑ بامداد، مهدی. رجال ایران در قرن 12 و 13 و 14 هجری، تهران، انتشارات زوار، 1378، ج4، ص 186.
  28. ↑ مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، خاطرات و خطرات، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375، ص 274.
  29. ↑ مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، خاطرات و خطرات، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375، ص 397.
  30. ↑   خاطرات ابوالحسن ابتهاج، بی‌جا، علمی، 1371، ج 21، ص 36.
  31. ↑ مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، خاطرات و خطرات، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375،ص 402- 401.
  32. ↑ طلوعی، محمود. پدر و پسر، ناگفته‌ها از زندگی و روزگار پهلوی‌ها، تهران، علم، 1372، ص 402.
  33. ↑ مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، خاطرات و خطرات، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375، ص 402.
  34. ↑ مهدقلی خان مخبرالسلطنه هدایت، گزارش ایران، قاجاریه و مشروطیت، مقدمه از سعید وزیری، به اهتمام علی صوتی، تهران، نشر نقره، 1363، ص 8.
  35. ↑ بامداد، مهدی. رجال ایران در قرن 12 و 13 و 14 هجری، تهران، انتشارات زوار، 1378، ج4، ص 187. 

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

علی موسیوند

برگرفته از «https://iranology-e.ir/index.php?title=مهدی_قلیخان_مخبر_السلطنه&oldid=5598»