مهدی قلیخان مخبر السلطنه: تفاوت میان نسخه‌ها

نسخهٔ کنونی تا ‏۳ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۶:۲۸

مهدی قلیخان، قابل بازیابی از https://www.ibna.ir/news/207100/%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C-%D9%82%D9%84%DB%8C-%D8%AE%D8%A7%D9%86-%D9%87%D8%AF%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%AA%D8%B9%D8%B5%D8%A8-%D9%86%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AF-%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA-%D9%88-%D8%AD%D9%82%D8%A7%DB%8C%D9%82-%D8%B1%D8%A7-%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AF

مهدی قلیخان (1334- 1240ش/ 1955- 1861م) ملقب به مخبرالسلطنه هدایت سیاسمتدار، مورخ، ادیب و قاضی دوره قاجار و پهلوی.

وی در 1280 ه‍. ق (1240ش- 1861م) متولدشد^[۱]. پس از کسب علوم رایج در 1295ه‍. ق (1245ش) 1838م عازم آلمان و در آنجا زبان آلمانی آموخت^[۲]. پس از بازگشت به تهران در (1297ه‍. ق 1880م) به عنوان کارمند تلگرافخانه و سپس معلم زبان آلمانی در دارالفنون ^[۳] و مترجم زبان آلمانی دربار ناصرالدین شاه گردید. در 1275ش به ریاست پست تهران ^[۴] و سپس به ریاست گمرکات و پست خانه اذربایجان منصوب شد^[۵]. وی در سال (1317ق 1899م) ریاست مدرسه علمیه تهران را بر عهده گرفت^[۶]. در سفر دوم مظفرالدین شاه به فرنگ به عنوان مترجم جزو همراهان شاه ^[۷] و در سفر اتابک به دور دنیا نیز وی را همراهی کرد^[۸]. در این سفر به زیارت خانه خدا نائل و حاصل این سفر را در سفرنامه‌ای به جا گذاشت^[۹]. هدایت پس از بازگشت از سفر به ریاست مدرسه نظامی تهران منصوب ^[۱۰] و در جریان مشروطیت نقش واسطه بین دربار و مشروطه‌خواهان را ایفا نمود. هدایت در گرفتن دست‌خط مشروطیت و تهیه و تنظیم قانون اساسی نقش مهمی داشت و جزء هیات تدوین قانون انتخابات مجلس ^[۱۱] و رئیس هیات نظارت بر انتخابات بود ^[۱۲] و در کابینه وزیر افخم، وزیر علوم بود. و تلاش برای استقراض از روسیه در ابتدای مجلس با مخالفت نمایندگان مواجه شد^[۱۳].

وی در کابینه‌های اتابک وزارت فرهنگ ^[۱۴] و در کابینه ناصرالملک و نظام‌السلطنه وزارت عدلیه را برعهده داشت و اقدامات فراوانی برای اصلاح عدلیه انجام داد^[۱۵]^[۱۶]. مخبرالسلطنه در کابینه مشیرالدوله به سمت والی آذربایجان منصوب و به واسطه مشروطه‌خواهی مورد حمایت مردم وآزادی خواهان انجا بود. در جریان به توپ بستن مجلس با آگاهی از این مسئله، موجبات دستیابی مشروطه خواهان به قورخانه دولتی (اسلحه) را فراهم کرد^[۱۷]^[۱۸]. پس از عزل از حکومت آذربایجان و جانشینی عین‌الدوله، عازم اروپا شد. با پیروزی آزادی خواهان و استقرار مشروطه مجدداً والیاذربایجان شد. در این دوره به واسطه مخالفت روسها و خطر درگیری، موجبات خروج ستارخان و باقرخان به سمت تهران را فراهم نمود^[۱۹].

پس از ترور برادرش (صنیع‌الدوله) باز هم عازم اروپا شد ^[۲۰]و در بازگشت از اروپا (1329ه‍. ق- 1291ش 1911م) به استانداری فارس منصوب و پس از سه سال به علت گرایش المان ها با فشار انگلستان مجبور به استعفاء شد^[۲۱]^[۲۲]. هدایت در کابینه‌های مستوفی‌الممالک ^[۲۳] و عین‌الدوله به وزارت عدلیه رسید^[۲۴]. در سال 1338ه‍. ق/ 1297ش قیام شیخ محمد خیابانی علیه قرارداد 1919م، در حالیکه هیچکس حاضر نبود عازم اذربایجان شود بواسطه درخواست مشیرالدوله و دوستی با شیخ محمد، عازم آنجا ^[۲۵]شد و علاوه بر سرکوبی قیام شیخ، قیام ماژور لاهوتی را نیز سرکوب کرد^[۲۶].

در مجلس چهارم به نمایندگی تهران انتخاب ولی اعتبارنامه‌اش رد شد^[۲۷]. در کابینه‌های مستوفی‌الممالک (5- 1301ش) وزیر فوائد عامه و تجارت ^[۲۸] و درشورای سلطنتی رضاخان جزو اعضاءان بود. در اوایل 1306ش به عنوان رئیس دیوان عالی کشور و طی سالهای 12- 1306ش به مقام نخست‌وزیری رضا شاه انتخاب شد^[۲۹]. هدایت در طول شش سال نخست‌وزیری مجری نظرات داور ^[۳۰] نصرت‌الدوله فیروز و سردار اسعد و بالاخره شاه بود^[۳۱]. از جمله وقایع این دوران لغو قرارداد دادرسی و تجدید امتیاز نفت، تأسیس بانک ملی، قانون توحید لباس، دستگیری و تبعید مرحوم مدرس، برکناری و محاکمه تیمورتاش، اعزام اولین گروه محصلین، اخراج میلسپو و انتخابات سه دوره مجلس بود^[۳۲]. در اواخر عمر با تصویب مجلس آخرین شغل ایشان را ریاست دیوان عالی تمیز اساس قرار داده و رتبه 11 قضایی به وی اعطا و سالیانه مبلغ 398 تومان برایش در نظر گرفتند^[۳۳]. وی علاوه بر فعالیت سیاسی دارای چندین جلد کتاب در موضوعات مختلف از جمله؛ فواید الترجمان، تحفه‌الافاق، گزارش ایران، مجمع‌الادوار، سفرنامه مکه، تخفه‌الافلاک، خاطرات و خطرات می‌باشد^[۳۴]. ‌در سال 1334ش/ 1275ه‍. ق 1916م در سن 95 سالگی درگذشت^[۳۵].

نیز نگاه کنید به

مآخذ

↑ مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، خاطرات و خطرات، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375، بخش مقدمه، ص 31.
↑ مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، خاطرات و خطرات، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375،ص 6.
↑ مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، خاطرات و خطرات، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375، ص 51.
↑ طلوعی، محمود. بازیگران عصر پهلوی از فروغی تا فردوست، ج1، تهران، نشر علم، 1383، ص 220.
↑ مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، خاطرات و خطرات، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375، ص 100- 97.
↑ مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، خاطرات و خطرات، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375،ص 110- 109.
↑ مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، خاطرات و خطرات، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375، ص 113.
↑ بامداد، مهدی. رجال ایران در قرن 12 و 13 و 14 هجری، تهران، انتشارات زوار، 1378، ج4، ص 185.
↑ مخبرالسلطنه هدایت، سفرنامه مکه، به کوشش محمددبیر سیاقی، تهران، تیراژ، 1368.
↑ مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، خاطرات و خطرات، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375،ص 138.
↑ ملک‌زاده، مهدی، تاریخ انقلاب مشروطیت ایران، تهران، انتشارات سخن، 1383، ص 389.
↑ ناظم‌الاسلام کرمانی، تاریخ بیداری ایرانیان، تهران، امیرکبیر، 1384، ص 539.
↑ هاشم محیط مافی، مقدمات مشروطیت، به کوشش مجید تفرشی، جواد جان‌فدا، بی‌جا، فردوسی، 1363، ص 215 و ملک‌زاده، همان، ص 403.
↑ کسروی، احمد. تاریخ مشروطه ایران، تهران، امیرکبیر، 1383، ص 8- 255.
↑ کسروی، احمد، تاریخ مشروطه ایران، تهران، امیرکبیر، 1383، ص 523.
↑ ملک‌زاده، مهدی، تاریخ انقلاب مشروطیت ایران، تهران، انتشارات سخن، 1383، ص 627.
↑ ملک‌زاده، مهدی، تاریخ انقلاب مشروطیت ایران، تهران، انتشارات سخن، 1383، ص 845.
↑ کسروی، احمد، تاریخ مشروطه ایران، تهران، امیرکبیر، 1383، ص682 -683.
↑ ملک‌زاده، مهدی، تاریخ انقلاب مشروطیت ایران، تهران، انتشارات سخن، 1383، ص 16- 1315.
↑ مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، خاطرات و خطرات، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375، ص 289.
↑ کمال‌زاده، دیده و شنیده‌ها، خاطرات میرزا ابوالقاسم‌خان کمال‌زاده منشی سفارتالمان در ایران، به کوشش مرتضی کامران، تهران، البرز، 1370، ص 219.
↑ مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، خاطرات و خطرات، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375، ص. 262.
↑ رضاقلی‌خان نظام‌السلطنه مافی، مکاتبات و مراسلات 34- 1332ه‍. ق، پژوهش و بازنوشته منصوره اتحادیه (نظام مافی) کتاب سوم، ویرایش مصطفی زمانی‌نیا، نشر تاریخ ایران، 1379، ص 311.
↑ کمال‌زاده، دیده و شنیده‌ها، خاطرات میرزا ابوالقاسم‌خان کمال‌زاده منشی سفارت آلمان در ایران، به کوشش مرتضی کامران، تهران، البرز، 1370، ص 296.
↑ بهنود، مسعود. کشته‌گان بر سر قدرت، تهران، نشر علم، 1383، ص.237.
↑ طلوعی، محمود. پدر و پسر، ناگفته‌ها از زندگی و روزگار پهلوی‌ها، تهران، علم، 1372، ص 100- 99.
↑ بامداد، مهدی. رجال ایران در قرن 12 و 13 و 14 هجری، تهران، انتشارات زوار، 1378، ج4، ص 186.
↑ مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، خاطرات و خطرات، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375، ص 274.
↑ مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، خاطرات و خطرات، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375، ص 397.
↑ خاطرات ابوالحسن ابتهاج، بی‌جا، علمی، 1371، ج 21، ص 36.
↑ مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، خاطرات و خطرات، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375،ص 402- 401.
↑ طلوعی، محمود. پدر و پسر، ناگفته‌ها از زندگی و روزگار پهلوی‌ها، تهران، علم، 1372، ص 402.
↑ مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، خاطرات و خطرات، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375، ص 402.
↑ مهدقلی خان مخبرالسلطنه هدایت، گزارش ایران، قاجاریه و مشروطیت، مقدمه از سعید وزیری، به اهتمام علی صوتی، تهران، نشر نقره، 1363، ص 8.
↑ بامداد، مهدی. رجال ایران در قرن 12 و 13 و 14 هجری، تهران، انتشارات زوار، 1378، ج4، ص 187.

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

علی موسیوند

[1] مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، خاطرات و خطرات، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375، بخش مقدمه، ص 31.

[2] مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، خاطرات و خطرات، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375،ص 6.

[3] مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، خاطرات و خطرات، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375، ص 51.

[4] طلوعی، محمود. بازیگران عصر پهلوی از فروغی تا فردوست، ج1، تهران، نشر علم، 1383، ص 220.

[5] مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، خاطرات و خطرات، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375، ص 100- 97.

[6] مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، خاطرات و خطرات، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375،ص 110- 109.

[7] مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، خاطرات و خطرات، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375، ص 113.

[8] بامداد، مهدی. رجال ایران در قرن 12 و 13 و 14 هجری، تهران، انتشارات زوار، 1378، ج4، ص 185.

[9] مخبرالسلطنه هدایت، سفرنامه مکه، به کوشش محمددبیر سیاقی، تهران، تیراژ، 1368.

[10] مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، خاطرات و خطرات، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375،ص 138.

[11] ملک‌زاده، مهدی، تاریخ انقلاب مشروطیت ایران، تهران، انتشارات سخن، 1383، ص 389.

[12] ناظم‌الاسلام کرمانی، تاریخ بیداری ایرانیان، تهران، امیرکبیر، 1384، ص 539.

[13] هاشم محیط مافی، مقدمات مشروطیت، به کوشش مجید تفرشی، جواد جان‌فدا، بی‌جا، فردوسی، 1363، ص 215 و ملک‌زاده، همان، ص 403.

[14] کسروی، احمد. تاریخ مشروطه ایران، تهران، امیرکبیر، 1383، ص 8- 255.

[15] کسروی، احمد، تاریخ مشروطه ایران، تهران، امیرکبیر، 1383، ص 523.

[16] ملک‌زاده، مهدی، تاریخ انقلاب مشروطیت ایران، تهران، انتشارات سخن، 1383، ص 627.

[17] ملک‌زاده، مهدی، تاریخ انقلاب مشروطیت ایران، تهران، انتشارات سخن، 1383، ص 845.

[18] کسروی، احمد، تاریخ مشروطه ایران، تهران، امیرکبیر، 1383، ص682 -683.

[19] ملک‌زاده، مهدی، تاریخ انقلاب مشروطیت ایران، تهران، انتشارات سخن، 1383، ص 16- 1315.

[20] مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، خاطرات و خطرات، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375، ص 289.

[21] کمال‌زاده، دیده و شنیده‌ها، خاطرات میرزا ابوالقاسم‌خان کمال‌زاده منشی سفارتالمان در ایران، به کوشش مرتضی کامران، تهران، البرز، 1370، ص 219.

[22] مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، خاطرات و خطرات، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375، ص. 262.

[23] رضاقلی‌خان نظام‌السلطنه مافی، مکاتبات و مراسلات 34- 1332ه‍. ق، پژوهش و بازنوشته منصوره اتحادیه (نظام مافی) کتاب سوم، ویرایش مصطفی زمانی‌نیا، نشر تاریخ ایران، 1379، ص 311.

[24] کمال‌زاده، دیده و شنیده‌ها، خاطرات میرزا ابوالقاسم‌خان کمال‌زاده منشی سفارت آلمان در ایران، به کوشش مرتضی کامران، تهران، البرز، 1370، ص 296.

[25] بهنود، مسعود. کشته‌گان بر سر قدرت، تهران، نشر علم، 1383، ص.237.

[26] طلوعی، محمود. پدر و پسر، ناگفته‌ها از زندگی و روزگار پهلوی‌ها، تهران، علم، 1372، ص 100- 99.

[27] بامداد، مهدی. رجال ایران در قرن 12 و 13 و 14 هجری، تهران، انتشارات زوار، 1378، ج4، ص 186.

[28] مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، خاطرات و خطرات، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375، ص 274.

[29] مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، خاطرات و خطرات، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375، ص 397.

[30] خاطرات ابوالحسن ابتهاج، بی‌جا، علمی، 1371، ج 21، ص 36.

[31] مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، خاطرات و خطرات، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375،ص 402- 401.

[32] طلوعی، محمود. پدر و پسر، ناگفته‌ها از زندگی و روزگار پهلوی‌ها، تهران، علم، 1372، ص 402.

[33] مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، خاطرات و خطرات، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375، ص 402.

[34] مهدقلی خان مخبرالسلطنه هدایت، گزارش ایران، قاجاریه و مشروطیت، مقدمه از سعید وزیری، به اهتمام علی صوتی، تهران، نشر نقره، 1363، ص 8.

[35] بامداد، مهدی. رجال ایران در قرن 12 و 13 و 14 هجری، تهران، انتشارات زوار، 1378، ج4، ص 187.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

[۱۶]

[۱۷]

[۱۸]

[۱۹]

[۲۰]

[۲۱]

[۲۲]

[۲۳]

[۲۴]

[۲۵]

[۲۶]

[۲۷]

[۲۸]

[۲۹]

[۳۰]

[۳۱]

[۳۲]

[۳۳]

[۳۴]

[۳۵]

@@ خط ۱: / خط ۱: @@
-'''مهدي قليخان''' (1334- 1240ش/ 1955- 1861م) ملقب به مخبرالسلطنه هدايت سياسمتدار، مورخ، اديب و قاضي دورة قاجار و پهلوي.
+[[پرونده:N00207100-s.jpg|بندانگشتی|مهدی قلیخان، قابل بازیابی از https://www.ibna.ir/news/207100/%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C-%D9%82%D9%84%DB%8C-%D8%AE%D8%A7%D9%86-%D9%87%D8%AF%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%AA%D8%B9%D8%B5%D8%A8-%D9%86%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AF-%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA-%D9%88-%D8%AD%D9%82%D8%A7%DB%8C%D9%82-%D8%B1%D8%A7-%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AF]]
+'''[[مهدی قلیخان مخبر السلطنه|مهدی قلیخان]]''' (1334- 1240ش/ 1955- 1861م) ملقب به مخبرالسلطنه هدایت سیاسمتدار، مورخ، ادیب و قاضی [[قاجاریه|دوره قاجار]] و [[سلسله پهلوی|پهلوی]].
-وي در 1280 ه‍. ق (1240ش- 1861م) متولدشد.<sup>1</sup> پس از كسب علوم رايج در 1295ه‍. ق (1245ش) 1838م عازم آلمان و در آنجا زبان آلماني آموخت.<sup>2</sup> پس از بازگشت به تهران در (1297ه‍. ق 1880م) به عنوان كارمند تلگرافخانه و سپس معلم زبان آلماني در دارالفنون<sup>3</sup> و مترجم زبان آلماني دربار ناصرالدين شاه گرديد. در 1275ش به رياست پست تهران<sup>4</sup> و سپس به رياست گمركات و پستخانه آذربايجان منصوب شد.<sup>5</sup> وي در سال (1317ق 1899م) رياست مدرسه علميه تهران را بر عهده گرفت.<sup>6</sup> در سفر دوم مظفرالدين شاه به فرنگ به عنوان مترجم جزو همراهان شاه<sup>7</sup> و در سفر اتابك به دور دنيا نيز وي را همراهي كرد.<sup>8</sup> در اين سفر به زيارت خانه خدا نائل و حاصل اين سفر را در سفرنامه‌اي به جا گذاشت.<sup>9</sup> هدايت پس از بازگشت از سفر به رياست مدرسه نظامي تهران منصوب<sup>10</sup> و در جريان مشروطيت نقش واسطه بين دربار و مشروطه‌خواهان را ايفا نمود. هدايت در گرفتن دست‌خط مشروطيت و تهيه و تنظيم قانون اساسي نقش مهمي داشت و جزء هيات تدوين قانون انتخابات مجلس<sup>11</sup> و رئيس هيات نظارت بر انتخابات بود<sup>12</sup> و در كابينه وزير افخم، وزير علوم بود. و تلاش براي استقراض از روسيه در ابتداي مجلس با مخالفت نمايندگان مواجه شد.<sup>13</sup> وي در كابينه‌هاي اتابك وزارت فرهنگ<sup>14</sup> و در كابينه ناصرالملك و نظام‌السلطنه وزارت عدليه را برعهده داشت و اقدامات فراواني براي اصلاح عدليه انجام داد.<sup>15</sup> مخبرالسلطنه در كابينة مشيرالدوله به سمت والي آذربايجان منصوب و به واسطه مشروطه‌خواهي مورد حمايت مردم و آزاديخواهان آنجا بود. در جريان به توپ بستن مجلس با آگاهي از اين مسئله، موجبات دستيابي مشروطه خواهان به قورخانه دولتي (اسلحه) را فراهم كرد.<sup>16</sup> پس از عزل از حكومت آذربايجان و جانشيني عين‌الدوله، عازم اروپا شد. با پيروزي آزاديخواهان و استقرار مشروطه مجدداً والي آذربايجان شد. در اين دوره به واسطه مخالفت روسها و خطر درگيري، موجبات خروج ستارخان و باقرخان به سمت تهران را فراهم نمود.<sup>17</sup>
+وی در 1280 ه‍. ق (1240ش- 1861م) متولدشد<ref>مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، '''''خاطرات و خطرات'''''، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375، بخش مقدمه، ص 31.</ref>. پس از کسب علوم رایج در 1295ه‍. ق (1245ش) 1838م عازم آلمان و در آنجا زبان آلمانی آموخت<ref>مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، '''''خاطرات و خطرات'''''، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375،ص 6.</ref>. پس از بازگشت به [[استان تهران|تهران]] در (1297ه‍. ق 1880م) به عنوان کارمند تلگرافخانه و سپس معلم زبان آلمانی در دارالفنون <ref>مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، '''''خاطرات و خطرات'''''، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375، ص 51.</ref> و مترجم زبان آلمانی دربار [[ناصرالدین شاه قاجار|ناصرالدین شاه]] گردید. در 1275ش به ریاست پست تهران <ref>طلوعی، محمود. '''''بازیگران عصر پهلوی از فروغی تا فردوست'''''، ج1، تهران، نشر علم، 1383، ص 220.</ref> و سپس به ریاست گمرکات و پست خانه اذربایجان منصوب شد<ref>مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، '''''خاطرات و خطرات'''''، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375، ص 100- 97.</ref>.  وی در سال (1317ق 1899م) ریاست مدرسه علمیه [[استان تهران|تهران]] را بر عهده گرفت<ref>مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، '''''خاطرات و خطرات'''''، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375،ص 110- 109.</ref>.  در سفر دوم مظفرالدین شاه به فرنگ به عنوان مترجم جزو همراهان شاه <ref>مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، '''''خاطرات و خطرات'''''، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375، ص 113.</ref> و در سفر اتابک به دور دنیا نیز وی را همراهی کرد<ref>بامداد،  مهدی. '''''رجال ایران در قرن 12 و 13 و 14 هجری'''''، تهران، انتشارات زوار، 1378، ج4، ص 185.</ref>.  در این سفر به زیارت خانه خدا نائل و حاصل این سفر را در سفرنامه‌ای به جا گذاشت<ref>مخبرالسلطنه هدایت، '''''سفرنامه مکه'''''، به کوشش محمددبیر سیاقی، تهران، تیراژ، 1368.</ref>. هدایت پس از بازگشت از سفر به ریاست مدرسه نظامی [[استان تهران|تهران]] منصوب <ref>مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، '''''خاطرات و خطرات'''''، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375،ص 138.</ref> و در جریان [[نهضت مشروطه|مشروطیت]] نقش واسطه بین دربار و مشروطه‌خواهان را ایفا نمود. هدایت در گرفتن دست‌خط [[نهضت مشروطه|مشروطیت]] و تهیه و تنظیم قانون اساسی نقش مهمی داشت و جزء هیات تدوین قانون انتخابات مجلس <ref>ملک‌زاده، مهدی، '''''تاریخ انقلاب مشروطیت ایران'''''، تهران، انتشارات سخن، 1383، ص 389.</ref> و رئیس هیات نظارت بر انتخابات بود <ref>ناظم‌الاسلام کرمانی، '''''تاریخ بیداری ایرانیان'''''، تهران، امیرکبیر، 1384، ص 539.</ref> و در کابینه وزیر افخم، وزیر علوم بود. و تلاش برای استقراض از [https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%87 روسیه] در ابتدای مجلس با مخالفت نمایندگان مواجه شد<ref>هاشم محیط مافی، '''''مقدمات مشروطیت'''''، به کوشش مجید تفرشی، جواد جان‌فدا، بی‌جا، فردوسی، 1363، ص 215 و ملک‌زاده، همان، ص 403.</ref>.
-پس از ترور برادرش (صنيع‌الدوله) باز هم عازم اروپا شد<sup>18</sup> و در بازگشت از اروپا (1329ه‍. ق- 1291ش 1911م) به استانداري فارس منصوب و پس از سه سال به علت گرايش آلمانها با فشار انگلستان مجبور به استعفاء شد.<sup>19</sup> هدايت در كابينه‌هاي مستوفي‌الممالك<sup>20</sup> و عين‌الدوله به وزارت عدليه رسيد.<sup>21</sup> در سال 1338ه‍. ق/ 1297ش قيام شيخ محمد خياباني عليه قرارداد 1919م، در حاليكه هيچكس حاضر نبود عازم آذربايجان شود بواسطه درخواست مشيرالدوله و دوستي با شيخ محمد، عازم آنجا<sup>22</sup> شد و علاوه بر سركوبي قيام شيخ، قيام ماژورلاهوتي را نيز سركوب كرد.<sup>23</sup> در مجلس چهارم به نمايندگي تهران انتخاب ولي اعتبارنامه‌اش رد شد.<sup>24</sup> در كابينه‌هاي مستوفي‌الممالك (5- 1301ش) وزير فوائد عامه و تجارت<sup>25</sup> و درشوراي سلطنتي رضاخان جزو اعضاء آن بود. در اوايل 1306ش به عنوان رئيس ديوان عالي كشور و طي سالهاي 12- 1306ش به مقام نخست‌وزيري رضا شاه انتخاب شد.<sup>26</sup> هدايت در طول شش سال نخست‌وزيري مجري نظرات داور<sup>27</sup> نصرت‌الدوله فيروز و سردار اسعد و بالاخره شاه بود.<sup>28</sup> از جمله وقايع اين دوران لغو قرارداد دادرسي و تجديد امتياز نفت، تأسيس بانك ملي، قانون توحيد لباس، دستگيري و تبعيد مرحوم مدرس، بركناري و محاكمه تيمورتاش، اعزام اولين گروه محصلين، اخراج ميلسپو و انتخابات سه دوره مجلس بود.<sup>29</sup> در اواخر عمر با تصويب مجلس آخرين شغل ايشان را رياست ديوان عالي تميز اساس قرار داده و رتبه 11 قضايي به وي اعطا و ساليانه مبلغ 398 تومان برايش در نظر گرفتند.<sup>30</sup> وي علاوه بر فعاليت سياسي داراي چندين جلد كتاب در موضوعات مختلف از جمله؛ فوايد الترجمان، تحفه‌الافاق، گزارش ايران، مجمع‌الادوار، سفرنامه مكه، تخفه‌الافلاك، خاطرات و خطرات مي‌باشد.<sup>31</sup>‌ در سال 1334ش/ 1275ه‍. ق 1916م در سن 95 سالگي درگذشت.<sup>32</sup>
+وی در کابینه‌های اتابک وزارت فرهنگ <ref>کسروی، احمد. '''''تاریخ مشروطه ایران'''''، تهران، امیرکبیر، 1383، ص 8- 255.</ref> و در کابینه ناصرالملک و نظام‌السلطنه وزارت عدلیه را برعهده داشت و اقدامات فراوانی برای اصلاح عدلیه انجام داد<ref>کسروی، احمد، '''''تاریخ مشروطه ایران'''''، تهران، امیرکبیر، 1383، ص 523.</ref><ref>ملک‌زاده، مهدی، '''''تاریخ انقلاب مشروطیت ایران'''''، تهران، انتشارات سخن، 1383، ص 627.</ref>. مخبرالسلطنه در کابینه [[میرزا حسن خان مشیرالدوله پیرنیا|مشیرالدوله]] به سمت والی آذربایجان منصوب و به واسطه مشروطه‌خواهی مورد حمایت مردم وآزادی خواهان انجا بود. در جریان به توپ بستن مجلس با آگاهی از این مسئله، موجبات دستیابی مشروطه خواهان به قورخانه دولتی (اسلحه) را فراهم کرد<ref>ملک‌زاده، مهدی، '''''تاریخ انقلاب مشروطیت ایران'''''، تهران، انتشارات سخن، 1383، ص 845.</ref><ref>کسروی، احمد، '''''تاریخ مشروطه ایران'''''، تهران، امیرکبیر، 1383، ص682 -683.</ref>. پس از عزل از حکومت آذربایجان و جانشینی عین‌الدوله، عازم اروپا شد. با پیروزی آزادی خواهان و استقرار مشروطه مجدداً والیاذربایجان شد. در این دوره به واسطه مخالفت روسها و خطر درگیری، موجبات خروج ستارخان و باقرخان به سمت تهران را فراهم نمود<ref>ملک‌زاده، مهدی، '''''تاریخ انقلاب مشروطیت ایران'''''، تهران، انتشارات سخن، 1383، ص 16- 1315.</ref>.
+پس از ترور برادرش (صنیع‌الدوله) باز هم عازم اروپا شد <ref>مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، '''''خاطرات و خطرات'''''، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375، ص 289.</ref>و در بازگشت از اروپا (1329ه‍. ق- 1291ش 1911م) به استانداری [[استان فارس|فارس]] منصوب و پس از سه سال به علت گرایش المان ها با فشار انگلستان مجبور به استعفاء شد<ref>کمال‌زاده، '''''دیده و شنیده‌ها'''''، خاطرات میرزا ابوالقاسم‌خان کمال‌زاده منشی سفارتالمان در ایران، به کوشش مرتضی کامران، تهران، البرز، 1370، ص 219.</ref><ref>مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، '''''خاطرات و خطرات'''''، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375، ص. 262.</ref>. هدایت در کابینه‌های مستوفی‌الممالک <ref>رضاقلی‌خان نظام‌السلطنه مافی، '''''مکاتبات و مراسلات 34- 1332ه‍. ق'''''، پژوهش و بازنوشته منصوره اتحادیه (نظام مافی) کتاب سوم، ویرایش مصطفی زمانی‌نیا، نشر تاریخ ایران، 1379، ص 311.</ref> و عین‌الدوله به وزارت عدلیه رسید<ref>کمال‌زاده، '''''دیده و شنیده‌ها'''''، خاطرات میرزا ابوالقاسم‌خان کمال‌زاده منشی سفارت آلمان در ایران، به کوشش مرتضی کامران، تهران، البرز، 1370، ص 296.</ref>.  در سال 1338ه‍. ق/ 1297ش قیام شیخ محمد خیابانی علیه قرارداد 1919م، در حالیکه هیچکس حاضر نبود عازم اذربایجان شود بواسطه درخواست [[میرزا حسن خان مشیرالدوله پیرنیا|مشیرالدوله]] و دوستی با شیخ محمد، عازم آنجا <ref>بهنود، مسعود. '''''کشته‌گان بر سر قدرت'''''، تهران، نشر علم، 1383، ص.237.</ref>شد و علاوه بر سرکوبی قیام شیخ، قیام ماژور لاهوتی را نیز سرکوب کرد<ref>طلوعی، محمود. '''''پدر و پسر، ناگفته‌ها از زندگی و روزگار پهلوی‌ها'''''، تهران، علم، 1372، ص 100- 99.</ref>.
-'''''مآخذ:'''''
+در مجلس چهارم به نمایندگی [[استان تهران|تهران]] انتخاب ولی اعتبارنامه‌اش رد شد<ref>بامداد،  مهدی. '''''رجال ایران در قرن 12 و 13 و 14 هجری'''''، تهران، انتشارات زوار، 1378، ج4، ص 186.</ref>. در کابینه‌های مستوفی‌الممالک (5- 1301ش) وزیر فوائد عامه و تجارت <ref>مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، '''''خاطرات و خطرات'''''، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375، ص 274.</ref> و درشورای سلطنتی [[رضا شاه پهلوی|رضاخان]] جزو اعضاءان بود. در اوایل 1306ش به عنوان رئیس دیوان عالی کشور و طی سالهای 12- 1306ش به مقام نخست‌وزیری [[رضا شاه پهلوی|رضا شاه]] انتخاب شد<ref>مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، '''''خاطرات و خطرات'''''، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375، ص 397.</ref>. هدایت در طول شش سال نخست‌وزیری مجری نظرات داور <ref>  خاطرات ابوالحسن ابتهاج، بی‌جا، علمی، 1371، ج 21، ص 36.</ref> نصرت‌الدوله فیروز و سردار اسعد و بالاخره شاه بود<ref>مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، '''''خاطرات و خطرات'''''، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375،ص 402- 401.</ref>.  از جمله وقایع این دوران لغو قرارداد دادرسی و تجدید امتیاز نفت، تأسیس بانک ملی، قانون توحید لباس، دستگیری و تبعید مرحوم مدرس، برکناری و محاکمه تیمورتاش، اعزام اولین گروه محصلین، اخراج میلسپو و انتخابات سه دوره مجلس بود<ref>طلوعی، محمود. '''''پدر و پسر، ناگفته‌ها از زندگی و روزگار پهلوی‌ها'''''، تهران، علم، 1372، ص 402.</ref>. در اواخر عمر با تصویب مجلس آخرین شغل ایشان را ریاست دیوان عالی تمیز اساس قرار داده و رتبه 11 قضایی به وی اعطا و سالیانه مبلغ 398 تومان برایش در نظر گرفتند<ref>مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، '''''خاطرات و خطرات'''''، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375، ص 402.</ref>. وی علاوه بر فعالیت سیاسی دارای چندین جلد کتاب در موضوعات مختلف از جمله؛ فواید الترجمان، تحفه‌الافاق، گزارش [[ایران]]، مجمع‌الادوار، سفرنامه [[مکه]]، تخفه‌الافلاک، خاطرات و خطرات می‌باشد<ref>مهدقلی خان مخبرالسلطنه هدایت، '''''گزارش ایران'''''، قاجاریه و مشروطیت، مقدمه از سعید وزیری، به اهتمام علی صوتی، تهران، نشر نقره، 1363، ص 8.</ref>. ‌در سال 1334ش/ 1275ه‍. ق 1916م در سن 95 سالگی درگذشت<ref>بامداد،  مهدی. '''''رجال ایران در قرن 12 و 13 و 14 هجری'''''، تهران، انتشارات زوار، 1378، ج4، ص 187.   </ref>.
--             مهدي قليخان مخبرالسلطنه هدايت، '''''خاطرات و خطرات'''''، توشه‌اي از تاريخ شش پادشاه و گوشه‌اي از دوره زندگي من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375، بخش مقدمه، ص 31.
+== نیز نگاه کنید به ==
--             همان، ص 6.
+* [[قاجاریه]]
+* [[سلسله پهلوی]]
+* [[ناصرالدین شاه قاجار]]
+* [[میرزا حسن خان مشیرالدوله پیرنیا]]
+* [[رضا شاه پهلوی]]
--             همان، ص 51.
+== مآخذ ==
+<references />
--             محمود طلوعي، '''''بازيگران عصر پهلوي از فروغي تا فردوست'''''، ج1، تهران، نشر علم، 1383، ص 220.
+== منبع اصلی ==
+[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،
--             هدايت، همان، صص 100- 97.
--             همان، صص 110- 109.
--             همان، ص 113.
--             مهدي بامداد، '''''رجال ايران در قرن 12 و 13 و 14 هجري'''''، تهران، انتشارات زوار، 1378، ج4، ص 185.
--             مخبرالسلطنه هدايت، '''''سفرنامه مكه'''''، به كوشش محمددبير سياقي، تهران، تيراژ، 1368.
--            هدايت، '''''خاطرات و خطرات'''''، ص 138.
--            مهدي ملك‌زاده، '''''تاريخ انقلاب مشروطيت ايران'''''، تهران، انتشارات سخن، 1383، ص 389.
--            ناظم‌الاسلام كرماني، '''''تاريخ بيداري ايرانيان'''''، تهران، اميركبير، 1384، ص 539.
--            هاشم محيط مافي، '''''مقدمات مشروطيت'''''، به كوشش مجيد تفرشي، جواد جان‌فدا، بي‌جا، فردوسي، 1363، ص 215 و ملك‌زاده، همان، ص 403.
--           احمد كسروي، '''''تاريخ مشروطه ايران'''''، تهران، اميركبير، 1383، صص 8- 255.
--           كسروي، ص 523 و ملك‌زاده، ص 627.
--            كسروي، صص 3- 682 و ملك‌زاده، ص 845.
--            ملك‌زاده، همان، صص 16- 1315.
--            هدايت، خاطرات و خطرات، ص 289.
--           كمال‌زاده، '''''ديده و شنيده‌ها'''''، خاطرات ميرزا ابوالقاسم‌خان كمال‌زاده منشي سفارت آلمان در ايران، به كوشش مرتضي كامران، تهران، البرز، 1370، ص 219 و هدايت، همان، ص 262.
--           رضاقلي‌خان نظام‌السلطنه مافي، '''''مكاتبات و مراسلات 34- 1332ه‍. ق'''''، پژوهش و بازنوشته منصوره اتحاديه (نظام مافي) كتاب سوم، ويرايش مصطفي زماني‌نيا، نشر تاريخ ايران، 1379، ص 311.
--            كمال‌زاده، ص 296.
--           مسعود بهنود، '''''كشته‌گان بر سر قدرت'''''، تهران، نشر علم، 1383، 237.
--            محمود طلوعي، '''''پدر و پسر، ناگفته‌ها از زندگي و روزگار پهلوي‌ها'''''، تهران، علم، 1372، ص 100- 99.
--            بامداد، ص 186.
--            هدايت، همان، ص 274.
--           هدايت، همان، ص 397.
--           خاطرات ابوالحسن ابتهاج، بي‌جا، علمي، 1371، ج 21، ص 36.
--           هدايت، همان، صص 402- 401.
--           طلوعي، '''''پدر و پسر'''''، ص 402.
--           هدايت، همان، ص 402.
--            مهدقلي خان مخبرالسلطنه هدايت، '''''گزارش ايران'''''، قاجاريه و مشروطيت، مقدمه از سعيد وزيري، به اهتمام علي صوتي، تهران، نشر نقره، 1363، ص 8.
--           بامداد، ص 187.
+== نویسنده مقاله ==
 علی موسیوند
+[[رده:تاریخ]]
+[[رده:تاریخ و باستان شناسی]]