کشور ایران

نقشه هوایی ایران ، برگرفته ازمجله خبری نودی، قابل بازیابی ازhttps://fa.nody.ir/

ایران، کشور ایران با 195/648/1 کمـ وسعت در نیمه جنوبی منطقه معتدل شمالی، بین َ3 ْ25 تا َ47 ْ39 عرض شمالی و َ5 ْ44 تا َ18 ْ63 طول خاوری جای دارد. گستردگی ویژه ایران از نظر طول و عرض جغرافیایی چشم اندازه‌های طبیعی گوناگونی را پدید آورده و تنوع اقلیم نیز بر تفاوت‌های مکانی پیکره ناهموار ایران زمین افزوده است.

ارتفاع میانگین سرزمین ایران بیش از 1200 متر است. پست‌تری نقطه داخلی با ارتفاع 56 متر در چاله لوت و بلندترین قله آن، دماوند با ارتفاع 5610 متر در میان رشته کوه البرز قرار دارد. در کناره‌های جنوبی دریای خزر ارتفاع زمین 28 متر پائین‌تر از سطح دریای آزاد است.

مساحت ایران حدود یک بیست و هفتم قاره آسیا و یک نودم وسعت خشکی‌های جهان است. این کشور به لحاظ وسعت، هفدهمین کشور جهان است.

کشور ایران در جنوب غربی آسیا و یا طبق تقسیم‌بندی استعماری (= اروپا محوری) در منطقه خاورمیانه، بین بزرگ‌ترین دریاچه جهان (خزر یا مازندران) و آب‌های آزاد خلیج فارس و دریای عمان واقع است. از 8730 کمـ مرز سراسری، 4115 کمـ به خشکی، 1920 کمـ به رودخانه‌ها، باتلاق‌ها و دریاچه‌های مرزی و 2700 کمـ به مرز آبی (دریایی) تعلق دارد که از این مقدار 655 کمـ به دریای خزر، 1260 کمـ به خلیج فارس (از دهانه اروند رود تا بندرعباس) و 785 کمـ به دریای عمان (از بندرعباس تا خلیج گواتر) اختصاص دارد. قطر بزرگ ایران از گوشه شمال غربی تا گوشه جنوب شرقی 2251 کمـ و قطر کوچک آن از گوشه شمال شرقی تا گوشه جنوب غربی، 1376 کمـ است. ایران یکی از کشورهای زلزله‌خیز جهان است که بیشتر سطح آن به لحاظ امکان وقوع زلزله در نواحی با خطر خیلی بالا، خطر بالا، خطر متوسط و خطر پائین قرار دارد.

حدود 90 درصد از خاک ایران در گستره فلاتی به همین نام واقع است. نیمی از سطح کشور را کوه‌ها، حدود 4/1 از مساحت ایران را هم صحراها و کویرها و 4/1 باقیمانده را اراضی قابل کشت، جنگل‌ها و مراتع تشکیل می‌دهند.حدود 12 میلیون هکتار از این مقدار براساس تصاویر ماهواره‌ای 1373ش به جنگل‌ها اختصاص دارد که با توجه به اطلاعات آماری و شواهد تاریخی، از گذشته‌های دور و حتی دهه‌های قبل، پوشش گیاهی ایران به میزان گسترده‌ای از میان رفته است.

ایران، در مقایسه با دیگر کشورهای جهان، سرزمینی کوهستانی است. کوه‌های ایران از چهار قوس اصلی شمالی، زاگروس، خاوری و مرکزی تشکیل یافته‌اند.

کوه‌های شمالی ایران که بخشی از چین‌خوردگی‌های بزرگ آلپ و هیمالیا است، به صورت رشته طویلی از آذربایجان خاوری شروع شده و پس از گذر از کرانه جنوبی دریای خزر، در شمال خراسان به کوه‌های خاوری ایران می‌پیوندد.

کوه‌های آذربایجان خاوری و البرز، دو واحد کوهستانی هستند که در مجموعه کوه‌های شمالی ایران قرار دارند. سهند (3707 متر) و سبلان (4811 متر) دو قله مرتفع در کوه‌های آذربایجان خاوری، دماوند (5610 متر)، تخت سلیمان (4643 متر) و علم کوه (4850 متر) از قله‌های مرتفع البرز و بینالود (3211 متر) در خراسان شمالی، از جمله کوه‌های مرتفع در کوه‌های شمالی ایران هستند.

کوهستان زاگرس با شباهت به چین‌خوردگی‌های آلپی، قوس عظیمی است که سراسر باختر، جنوب باختری و جنوب ایران را فرا گرفته و در شمال تنگه هرمز به کوه‌های مرکزی و همچنین رشته کوه‌های بشاگرد که بخش دیگری از کوه‌های جنوبی ایران است، می‌پیوندد. طول رشته کوه زاگرس همراه با رشته کوه‌های آذربایجان غربی، 1700 کمـ است.دو واحد کوهستانی البرز و زاگرس چون دیواره عظیمی مانع از حرکت بادهای باران‌آور شمالی و غربی به داخل فلات ایران می‌شوند و لذا بیشتر نزولات جوی در دامنه‌های شمالی و غربی این دو رشته کوه فرو می‌ریزند. کوه‌های خاوری ایران که به طور منفرد از شمال خراسان تا جنوب بلوچستان کشیده شده‌اند، در شمال خراسان به کوه‌های شمالی ایران متصل است و در جنوب به قوس مرکزی ایران می‌پیوندد. این رشته کوه، از طریق کوه‌های مکران یا بشاگرد به کوه‌های زاگرس وصل می‌شوند و دیواره خاوری فلات ایران را به وجود می‌آورند.

کوه‌های مرکزی در امتداد قطر بزرگ ایران از شمال باختری به سوی جنوب خاوری کشیده شده‌اند. این رشته کوه‌ها، از شمال باختری از طریق کوه‌های آذربایجان به قوس‌های شمالی و زاگرس متصل شده و از جنوب خاوری به کوه‌های زاگرس و کوه‌های خاوری ایران می‌پیوندد.

کشور ایران جزو مناطق خشک و نیمه خشک جهان محسوب می‌گردد. اقلیم خشک که میزان تبخیر آن از بارندگی بیشتر بوده، حدود 3/2 سطح کشور را شامل می‌گردد. اقلیم معتدل که حدود چهارصد هزار کیلومتر مربع از سطح کشور را شامل می‌شود و نواحی پرجمعیت ایران را در بر می‌گیرد.

به دلیل کوهستانی بودن اغلب نقاط ایران، ارتفاع تأثیر مهمی در چگونگی آب و هوای این کشور داشته و غالب مناطق پرجمعیت ایران در مناطق مرتفع قرار دارند. براساس آمار و اطلاعات موجود، میانگین بارندگی سالانه بخش وسیعی از کشور کمتر از صد میلیمتر و متوسط آن برای سراسر کشور بین 250 تا 300 میلی‌متر است.

ریزش‌های جوی در ارتفاعات کشور، برخی به صورت برف و برخی به صورت باران، منبع اصلی رودخانه‌هایی است که از کوهستان‌ها سرچشمه می‌گیرند. رودهای ایران را از نظر زهکشی به دوازده حوضه دریای خزر با رودهای متعددی چون سفید رود، هراز، گرگان و... ، حوضه خلیج فارس و دریای عمان با رودهای کارون (به عنوان تنها رود قابل کشتیرانی ایران)، کرخه، جّراحی، میناب، باهوکلات و... ، حوضه دریاچه ارومیه با رودهای زرینه رود، سیمینه رود و تلخه رود، حوضه دریاچه نمک با رودهای جاجرود، کرج، قمرود و...، حوضه اصفهان و سیرجان با رود زاینده رود، حوضه جازموریان با رودهای بمپور و هلیل رود، حوضه دریاچه نیریز با رود کُر، حوضه دشت کویر با رودهای کال شور، جاجرم و...، حوضه دشت کویر با رودهای جاجرم، حبله رود و... ، حوضه کویر لوت با رود تهرود، حوضه اردستان و یزد و کرمان با رود شور بافق، حوضه صحرای قره‌قوم با رودخانه‌های هریرود، کشف رود و جام رود، حوضه خاوری یا هامون با رودهای هیرمند و ما شکل، تقسیم  شده‌اند.

این حوضه‌ها را در یک تقسیم‌بندی کلی‌تر به شش حوضه دریای خزر، دریاچه اورمیه، خلیج فارس و دریای عمان، مرکزی ایران و حوضه آبریز شرق و شمال شرق ایران نیز تقسیم کرده‌اند.

افزون بر دریاچه(دریا) خزر و اورمیه به عنوان بزرگ‌ترین دریاچه‌های قابل کشتیرانی ایران، در فلات داخلی ایران دریاچه‌های طبیعی دائمی، فصلی، با آب شیرین و یا با آب شور بسیاری وجود دارد که همراه با دریاچه‌های مصنوعی (پشت سدها)، سطحی قابل توجه از کشور را پوشانده‌اند. بزرگ‌ترین این دریاچه‌ها عبارتند از: اورمیه (دائمی- شور)، هامون صابری (فصلی- شور)، هامون پوزک (فصلی- شور)، هامون هیرمند (فصلی- شور)، هامون جازموریان (فصلی- شور)، بختگان (فصلی- شور)، طشک (فصلی- شور)، مهارلو (دائمی- شور)، پریشان یا فامور (دائمی- شور)، زریوار (دائمی- شیرین)، نئور (دائمی- شیرین)، گَهَر (دائمی- شیرین)، ولشت (دائمی- شیرین).

بارندگی اندک و اقلیم خشک و تغییرات آب و هوایی در ایران در ادوار مختلف زمین‌شناسی، موجب پیدایش کویرهای متعددی در ایران شده است که سطح وسیعی از کشور را پوشانده‌اند. دشت کویر و کویر لوت، بزرگ‌ترین آنهاست و کویرهای دیگری نیز نظیر کویر حاج علی‌قلی، لوت زنگی احمد، سیرجان، مهرگان، میغان، نمک و... . در نقاط مختلف کشور به چشم می‌خورند که تعداد آن‌ها حدوداً به 60 مورد می‌رسد.

کشور ایران در مجموع با 15 کشور جهان دارای مرز مشترک زمینی (7 کشور) و دریایی (8 کشور) است و از این نظر به همراه چین و پس از جمهوری فدراتیو روسیه رکورددار تعداد همسایه جهان است.

ایران با کشورهای قزاقستان، روسیه، کویت، عربستان سعودی، بحرین، قطر و امارات متحده عربی و عمان دارای مرز مشترک آبی است و با کشورهای آذربایجان (767 کمـ)، ارمنستان (40 کمـ)، ترکمنستان (1206 کمـ) از شمال، با کشورهای افغانستان (945 کمـ) و پاکستان (978 کمـ) از شرق، با کشورهای ترکیه (486 کمـ) و عراق (1609 کمـ) از غرب، دارای مرز مشترک خاکی است.

ایران طبق آخرین تقسیمات کشوری دارای 30 استان، 318 شهرستان، 154 بخش، 2366 دهستان و 970 شهر است و جمعیت آن در سرشماری 1375ش، تعداد 59893618 تن بوده که طبق برآوردهای انجام گرفته به 68467440 تن در 1384ش رسیده است.

سرزمین کنونی ایران، بخشی نسبتاً کوچک از امپراتوری بزرگی است که مرزهای شرقی آن به یونان و مصر و سواحل شرقی مدیترانه و مرزهای غربی آن به چین و هند متصل می‌شد. وسعت ایران، در قرن‌های مختلف و طی جنگ‌های متعدد داخلی و خارجی، دچار تغییراتی می‌شد. در قرن‌های اخیر، به هنگام پادشاهی آقامحمدخان قاجار، کشور ایران دارای مرزهای گسترده‌ای که قابل قیاس با گذشته خود بود، رسید؛ امّا از آن پس در طول جنگ‌های ایران و روس و نیز در پی برخی قراردادهای تحمیلی مرزی، بخش‌های وسیعی از شمال و شرق کشور، از سرزمین‌ مادری جدا و به شکل کشورهایی با هویت‌های ساختگی درآمدند. جزیره بحرین در خلیج فارس آخرین قسمت جدا شده از خاک ایران است که به هنگام سلطنت محمدرضا پهلوی از ایران منتزع و به عنوان کشوری مستقل معرفی شد.

نیز نگاه کنید به                          

• دماوند
• زاگرس
• سبلان
• دریای خزر
• دریاچه اورمیه
• زاینده رود
• خلیج فارس
• کویر لوت
• فلات پهناور ایران

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

غلامحسین تکمیل همایون