دریاچه ها

دریاچه زریوار مریوان ، برگرفته از سایت سفر مارکت، قابل بازیابی ازhttps://safarmarket.com/

دریاچه‌ها، سطح وسیعی از سرزمین‌ ایران را در گذشته‌های دور آب فرا گرفته بوده است. برخی از دریاچه‌های کنونی بازمانده‌هایی از دریای عظیم معروف الارضی هستند که حد و مرز و آثار آن در پژوهش‌های جغرافیایی و زمین‌شناختی آمده است. دریاچه اورمیه از بقایای دریاهای قدیمی است که پس از تحولات زیاد سرانجام در دوران چهارم زمین‌شناسی به شکل کنونی درآمده است. برخی دریاچه‌های ایران نیز در دهانه مخروط‌های آتشفشانی به وجود آمده‌اند که دریاچه‌های موجود در قله‌های سبلان و سهند از آن جمله‌اند.برخی نیز نظیر «حوض سلطان» آن‌گونه که در اخبار عصر ناصری آمده و حتی «ادوارد براون» نیز آن را نقل کرده است، ظاهراً به دست انسان و با انحراف رودخانه قره‌چای پدید آمده، گرچه این ادعا به لحاظ علمی مورد تأیید نیست.به هر حال دریاچه‌ها، یکی از چهره‌های آب‌های سطحی ایران هستند که در گستره جغرافیایی این کشور، از شمال تا جنوب و از غرب تا شرق، با توجه به عوامل پدیدآورنده آن‌ها، به صورت پراکنده به چشم می‌خورند. وسعت این دریاچه‌ها و نیز خشک شدن آن‌ها در فصل‌های گرم سال، بستگی به میزان بارندگی و حجم آبی دارد که از طریق رودخانه‌ها به درون آن‌ها سرازیر می‌شود. بیشتر دریاچه‌های داخلی ایران شور هستند و در بعضی از فصل‌های سال کاملاً خشک شده و به شکل کویری پر از نمک در می‌آیند.

دریاچه‌های داخلی به لحاظ وسعت نیز متفاوتند. برخی نظیر دریاچه اورمیه، وسیع و محل تردد کشتی‌های مسافری و بارکش و بعضی دیگر نیز همچون دریای «اِوان» دارالموت قزوین آن‌قدر کوچکند که در نقشه‌های جغرافیایی به چشم نمی‌آیند و یا در حد یک آبگیر شناخته می‌شوند.

دریاچه (دریا) خزر*، بزرگ‌تر‌ین دریاچه جهان، دارای 371000 کمـ وسعت و 657 کمـ ساحل از بندر حسن‌قلی در شرق تا بندر آستارا در غرب و در کنار استان‌های گیلان، مازندران  گلستان قرار دارد و عمیق‌ترین قسمت‌های آن (بیش از 800 متر) در نزدیکی سواحل ایران واقع شده است. این دریاچه گرچه از نوع داخلی نیست، امّا بخش عمده‌ای از آن، همچون دریای عمان و خلیج فارس در جنوب، متعلق به ایران است [← خزر (دریاچه)].

دریاچه ارومیه ، برگرفته از سایت سفر مارکت، قابل بازیابی ازhttps://safarmarket.com/

اورمیه، بزرگ‌ترین دریاچه داخلی شور و دائمی ایران است که با وسعتی برابر 4868 کم در شمال غربی کشور و بین دو استان آذربایجان غربی و شرقی قرار دارد [← اورمیه (دریاچه)].

دریاچه نمک، دومین دریاچه داخلی ایران است که دارای 1806 کمـ وسعت و بین سه استان سمنان، قم و اصفهان واقع شده است [← نمک (دریاچه)].

سایر دریاچه‌های داخلی ایران دارای مشخصه‌های زیر هستند:

1-   دریاچه هامون: این دریاچه در دشت سیستان (استان سیستان و بلوچستان- شهرستان زابل) واقع شده و وسعت آن از 458 تا 1400 کمـ متغیر است. عمق متوسط آن (در فصل‌های پر آب) در شمال و شمال شرقی سیستان به 5 متر می‌رسد. هامون شامل سه قسمت به نام‌های هامون صابری (سیستان)، هامون پوزک و هامون هیرمند است. اهمیت این دریاچه، بیشتر به خاطر امکان پرورش و صید ماهی در آن، شکار پرنده، تأمین علوفه دام از نیزارها و استفاده از نی برای حصیربافی است. مازاد آب دریاچه در زمان پر آبی از طریق آب‌راه شیله به طرف مرز افغانستان برمی‌گردد و در پایان در محلی به نام «گودِزره» در شن‌زارها فرو می‌رود.این دریاچه دارای حدوداً 465 متر ارتفاع و آبی شور است و به عنوان دریاچه فصلی شناخته می‌شود.

2-   هامون جازموریان: این دریاچه فصلی، در غرب بلوچستان قرار دارد و قسمتی از آن نیز در استان کرمان واقع شده است. رودهای هلیل رود و بمپور به این هامون می‌ریزد. میزان شوری آب هامون جازموریان برخلاف هامون‌ها و بیشتر دریاچه‌های داخلی ایران، بسیار کم است؛امّا به هر حال در مجموعه دریاچه‌های شور ایران قرار دارد.هامون جازموریان دارای 345 متر ارتفاع و دارای وسعتی متغیر بین 1097 تا 1735 کمـ است.

3-   دریاچه بختگان، با 1550 متر ارتفاع و وسعتی بین 600 تا 750 کمـ، دریاچه‌ای فصلی با آب شور است که در استان فارس و در شرق شیراز (مرکز استان) و بین کوه پیچکان و نیز کوه گنبد و خانه‌ کت با ارتفاع بیش از 2500 متر قرار دارد.

4-   دریاچه طشک، به وسعت 350 تا 442 کمـ و درازای 45 کمـ و ارتفاع 1558 متر، در شمال دریاچه بختگان و در مواقع پر آبی، از قسمت‌های غربی تقریباً متصل به یکدیگر، واقع شده و جاده‌ای کوهستانی آن‌ها را از یکدیگر جدا می‌کند. این دریاچه نیز فصلی و آب آن شور است.

دریاچه مهارلو، برگرفته از سایت سفر مارکت، قابل بازیابی ازhttps://safarmarket.com/

5-   دریاچه‌های شور و دائمی مهارلو، به وسعت 125 تا 208 کمـ و ارتفاع 1460 متر در 20 کیلومتری جنوب شرقی شیراز و پریشان یا فامور در غرب استان فارس و در 15 کیلومتری جنوب شرقی کازرون، با وسعت 11 تا 43 کمـ و ارتفاع 820 متر و درازای 15 کم از جمله دریاچه‌های مهم استان فارس هستند. دریاچه کافتَر به مساحت حدود 45 کمـ، به درازای 13 کمـ و ارتفاع 2350 متر و نیز هامون هَرم در جنوب استان که به هنگام گرما به شکل کویر در می‌آیند، از دیگر منابع آب‌های سطحی استان فارس هستند که در مجموع 4/1% از مساحت استان را تشکیل می‌دهند. استان فارس بیشترین تعداد دریاچه را در مقایسه با دیگر استان‌های کشور داراست و علت آن وجود گسل و شیب طبقاتی زمین‌های در این استان است.

6-   افزون بر دریاچه‌های فوق تعداد بسیاری دریاچه کوچک نیز در استان‌های مختلف وجود دارد که برخی از آن‌ها دائمی و دارای آب شیرین و مورد استفاده ساکنان منطقه برای تفریح و حتی شناست. تعدادی از این نوع دریاچه‌ها عبارتند از:

-     ولشت در چالوس (استان مازندران)

-      اِوان در قزوین (استان قزوین)، زریوار در مریوان (استان کردستان)، گُهر در درود (استان لرستان)

-      شورا بیل و نئور در اردبیل (استان اردبیل)

-      بَرم (مور زرد زیلایی) در یاسوج (استان کهگیلویه و بویراحمد)

-      بَرم الوان در لیکک (استان کهگیلویه و بویراحمد)

-      کوه گل در سی‌سخت (استان کهگیلویه و بویراحمد)

-      آلاگل در گنبدکاووس (استان گلستان)

-      تارو هَویر در دماوند (استان تهران)

-      قوری‌گُل در بستان‌آباد (استان آذربایجان شرقی)

-      سیران‌گُل در نقده (استان آذربایجان غربی)

-      آب‌بوندان در ایذه (استان خوزستان)

-      تمی در مسجدسلیمان (استان خوزستان)

 نیز نگاه کنید به

• دریاچه خزر
• دریاچه نمک
• دریاچه ارومیه
• هامون جازموریان

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

غلامحسین تکمیل همایون index.php?title=رده:جغرافیا