پرش به محتوا

فتحعلی شاه قاجار: تفاوت میان نسخه‌ها

از ویکی ایران
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌ترتفاوت با ویرایش جدیدتر ←
دیداریویکی‌متن
Samei (بحث | مشارکت‌ها)
deletegroup
۸٬۷۱۸ ویرایش‌ها
بدون خلاصۀ ویرایش
Samei (بحث | مشارکت‌ها)
deletegroup
۸٬۷۱۸ ویرایش‌ها
بدون خلاصۀ ویرایش
خط ۱: خط ۱:
   
   
'''فتحعلي‌شاه قاجار،''' دومين پادشاه [[قاجاریه|سلسله قاجاريه]]<sup>*</sup> (حك 1212ـ1250ق / 1797ـ1834م) باباخان، پسر حسينقلي‌خان، برادرزاده و جانشين آقا محمدخان<sup>*</sup> بود. پيش از پادشاهي از طرف آقامحمدخان حكمران فارس بود كه به كمك حاج ‌ابراهيم‌خان كلانتر (اعتمادالدوله) به تخت نشست<sup>1</sup> و بر مخالفان خود مانند علي‌قلي‌خان، صادق‌خان شقاقي، حسين‌قلي خان، نادرميرزا و ... پيروزي يافت.<sup>2</sup> اما با قتل صدراعظم خود، حاج‌ابراهيم خان كلانتر، ميرزا شفيع مازندراني و سپس محمدحسن صدراصفهاني را صدراعظم خويش كرد.<sup>3</sup> در زمان او، سه كشور فرانسه، انگلستان (بريتانيا) و روسيه در راستاي اهداف استعماري خود براي دست يافتن بر آب‌هاي آزاد جنوب ايران و سرزمين هندوستان در اوج رقابت بودند و اوضاع داخلي ايران به ويژه مسأله حكومت هرات كه حكمرانان آن مانند شاه شجاع و كامران ميرزا به تأثير از دخالت بيگانگان مانند فرمانفرماي انگليسي هند بودند، نابسامان بود.<sup>4</sup> در پي آن مهدي‌علي خان (بهادرجنگ، 1214ق / 1799م) و سرجان ملكم‌ [1](1215ق / 1800م) براي مذاكره درباره هرات و منافع تجاري در خليج فارس و اقيانوس هند و ارتباط ايران با روسيه و فرانسه به حضور فتحعلي‌شاه رسيدند، اما اين روابط پس از قتل سفير ايران، حاجي خليل‌ خان، در هند موقتاً به هم خورد.<sup>5</sup> در پي تمايل فتحعلي‌شاه به رابطه با ناپلئون، [2] امپراتور فرانسه، ژوبر[3] (1220ق / 1805م) و روميو[4] (1221ق/ 1806م) و چند افسر مهندس به ايران آمدند و سفير ايران ميرزا رضاخان قزويني در ملاقات با ناپلئون عهدنامه‌اي به نام فين‌كن‌اشتاين، [5]در 1 مقدمه و 16 ماده مبني بر كمك فرانسه در مقابل روسيه و انگليس به ايران در ازاي حركت از طريق ايران به سوي هند منعقد كرد (1222ق/ 1807م).<sup>6</sup> كه متعاقب آن ژنرال گاردان[6] و افسران فرانسوي براي آموزش نيروهاي نظامي به ايران آمدند اما انعقاد قرارداد تيلسيت[7] ميان روسيه و فرانسه كه ناپلئون تعهدات فرانسه به ايران را در آن ناديده گرفت باعث گرايش فتحعلي‌شاه به انگليس شد<sup>7</sup> و سرهارفورد جونز[8] سفير انگليس در قراردادي متعهد به پرداخت كمك مالي و نظامي در جنگ با روسيه به ايران شد (1224ق / 1809م). در زمان سفارت سرگور اوزلي نيز در زمان جنگ‌هاي ايران و روسيه، انگليسي‌ها اگر چه در قراردادهايي متعهد به كمك نظامي، سياسي و اقتصادي به ايران شدند اما در ارتباط پنهاني با روسيه در ضعف و شكست ايران<sup>8</sup> در جنگ‌هاي با روسيه كه منجر به معاهدات تحميلي گلستان<sup>*</sup> (1228ق / 1813م) و تركمان‌چاي<sup>*</sup> (1243ق / 1827م)، اشغال بخش عظيمي از سرزمين‌هاي شمالي ايران توسط روسيه و كسب امتيازات فراوان توسط آنان شد،<sup>9</sup> مؤثر بودند. اين جنگ‌ها، كه عباس‌ميرزا وليعهد و پسر فتحعلي شاه فرماندهي آن را بر عهده داشت، بر سر مناطق مرزي شمال ايران و توسعه‌‌طلبي‌هاي ارضي روسيه از 1219 تا 1243ق به طول انجاميد.<sup>10</sup> و فتاواي جهاد روحانيان  كه در رساله جهاديه توسط ميرزا بزرگ فراهاني گردآوري شده‌اند، در اعزام مردم به جنگ نقش مهمي داشت.<sup>11</sup> در 1244ق / 1828م، قتل گريبايدوف[9] سفير روسيه در ايران در ماجراي استرداد دو زن ارمني تازه مسلمان شده باعث تيرگي روابط و عذرخواهي رسمي ايران شد.<sup>12</sup> در دوره فتحعلي‌شاه روابط ايران و عثماني نيز بر سر مناطق مرزي طرفين، اشغال شهرهاي ايراني توسط عثمانيان، مسأله عشاير مرزنشين و ممانعت عثمانيان از زيارت اماكن مذهبي عراق توسط ايرانيان آشفته شد كه در 1239ق / 1824م با معاهده ارزنهالروم (ارزروم) توسط ميرزا تقي‌خان فراهاني (اميركبير)<sup>*</sup> سفير ايران و محمد امين پادشاه عثماني، صلح ميان طرفين برقرار شد.<sup>13</sup> فتحعلي‌شاه به مقدسات مذهبي پايبند بود و با تخلص خاقان شعر مي‌سرود. از او فرزندان زيادي برجاي ماند كه در نهايت محمدميرزا پسر عباس ميرزا (وليعهد و فرمانده اصلي در جنگ‌هاي ايران با روسيه) به جانشيني او رسيد، بناي عمارت‌هاي مسجدشاه و باغ نگارستان در تهران، سليمانه در كرج، مسجدشاه سمنان، پل‌ها، كاروانسراها و بازارها در زمان او نشانه توجه به امور عمراني است، در زمان او ابراهيم‌خان ظهيرالدوله خرابي‌هاي كرمان را آباد كرد اما اوضاع اقتصادي جامعه ايران به دليل جنگ‌هاي طولاني نابسامان بود. فتحعلي‌‌شاه در 1250ق در اصفهان فوت كرد و جنازه او را در قم به خاك سپردند.<sup>14</sup>
'''فتحعلی‌شاه قاجار،''' دومین پادشاه [[قاجاریه|سلسله قاجاریه]]<sup>*</sup> (حک 1212ـ1250ق / 1797ـ1834م) باباخان، پسر حسینقلی‌خان، برادرزاده و جانشین [[آقا محمدخان قاجار|آقا محمدخان]]<sup>*</sup> بود. پیش از پادشاهی از طرف [[آقا محمدخان قاجار|آقامحمدخان]] حکمران [[استان فارس|فارس]] بود که به کمک حاج ‌ابراهیم‌خان کلانتر (اعتمادالدوله) به تخت نشست<ref>خورموجی، محمدجعفر. '''''حقایق‌الاخبار ناصری'''''. به کوشش حسین خدیوجم، تهران: نشر نی، 1363ش، ص10.</ref> و بر مخالفان خود مانند علی‌قلی‌خان، صادق‌خان شقاقی، حسین‌قلی خان، نادرمیرزا و ... پیروزی یافت<ref>میرزا فضل‌الله شیرازی (خاوری). '''''تاریخ ذوالقرنین'''''. تصحیح ناصر افشارفرد، تهران: کتابخانه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، 1380ش، ص75.</ref>. اما با قتل صدراعظم خود، حاج‌ابراهیم خان کلانتر، میرزا شفیع مازندرانی و سپس محمدحسن صدراصفهانی را صدراعظم خویش کرد<ref>اعتمادالسلطنه، محمدحسن خان'''''. صدرالتواریخ'''''. تصحیح محمد مشیری، تهران: روزبهان، 1357ش، ص112- 117.</ref>. در زمان او، سه [https://dmelal.ir/index.php?title=%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%B3%D9%87 کشور فرانسه]، انگلستان (بریتانیا) و [https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%87 روسیه] در راستای اهداف استعماری خود برای دست یافتن بر آب‌های آزاد جنوب [[کشور ایران|ایران]] و سرزمین هندوستان در اوج رقابت بودند و اوضاع داخلی ایران به ویژه مسأله حکومت هرات که حکمرانان آن مانند شاه شجاع و کامران میرزا به تأثیر از دخالت بیگانگان مانند فرمانفرمای انگلیسی هند بودند، نابسامان بود<ref>اتحادیه، منصوره. '''''انفصال هرات'''''. تهران: نشر تاریخ ایران، 1380ش، ص17- 28.</ref>. در پی آن مهدی‌علی خان (بهادرجنگ، 1214ق / 1799م) و سرجان ملکم‌ [ Sir Jhon Malkom](1215ق / 1800م) برای مذاکره درباره هرات و منافع تجاری در خلیج فارس و اقیانوس هند و ارتباط ایران با [https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%87 روسیه] و [https://dmelal.ir/index.php?title=%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%B3%D9%87 فرانسه] به حضور فتحعلی‌شاه رسیدند، اما این روابط پس از قتل سفیر ایران، حاجی خلیل‌ خان، در هند موقتاً به هم خورد<ref>شمیم، علی‌اصغر'''''. ایران در دوره سلطنت قاجار'''''. تهران: مدبر، 1374ش، ص70- 82.</ref>.


در پی تمایل فتحعلی‌شاه به رابطه با ناپلئون، [Napléon Bonaparte] امپراتور فرانسه، ژوبر[Amedé Jaubert] (1220ق / 1805م) و رومیو[Romieux] (1221ق/ 1806م) و چند افسر مهندس به [[کشور ایران|ایران]] آمدند و سفیر ایران میرزا رضاخان قزوینی در ملاقات با ناپلئون عهدنامه‌ای به نام فین‌کن‌اشتاین، [Finkenstein]در 1 مقدمه و 16 ماده مبنی بر کمک فرانسه در مقابل [https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%87 روسیه] و انگلیس به ایران در ازای حرکت از طریق [[کشور ایران|ایران]] به سوی هند منعقد کرد (1222ق/ 1807م)<ref>هوشنگ‌مهدوی، عبدالرضا. '''''تاریخ روابط خارجی ایران (از ابتدای دوران صفویه تا پایان جنگ دوم جهانی).''''' تهران: امیرکبیر، 1377ش، ص211. </ref>. که متعاقب آن ژنرال گاردان[General Gardan] و افسران فرانسوی برای آموزش نیروهای نظامی به ایران آمدند اما انعقاد قرارداد تیلسیت[ Tilisit] میان [https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%87 روسیه] و [https://dmelal.ir/index.php?title=%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%B3%D9%87 فرانسه] که ناپلئون تعهدات [https://dmelal.ir/index.php?title=%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%B3%D9%87 فرانسه] به [[کشور ایران|ایران]] را در آن نادیده گرفت باعث گرایش فتحعلی‌شاه به انگلیس شد<ref>هدایت، رضاقلی‌خان'''''. فهرس‌التواریخ'''''. تصحیح عبدالحسین نوایی و میرهاشم محدث، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1373ش، ص353.</ref> و سرهارفورد جونز[Sir Harford Jones] سفیر انگلیس در قراردادی متعهد به پرداخت کمک مالی و نظامی در جنگ با [https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%87 روسیه] به ایران شد (1224ق / 1809م). در زمان سفارت سرگور اوزلی نیز در زمان جنگ‌های ایران و روسیه، انگلیسی‌ها اگر چه در قراردادهایی متعهد به کمک نظامی، سیاسی و اقتصادی به ایران شدند اما در ارتباط پنهانی با روسیه در ضعف و شکست ایران<ref>خان‌ملک ساسانی، احمد. '''''دست پنهان سیاست انگلیس در ایران.''''' تهران: هدایت، 1352ش.</ref> در جنگ‌های با روسیه که منجر به معاهدات تحمیلی گلستان<sup>*</sup> (1228ق / 1813م) و [[ترکمانچای|ترکمان‌چای]]<sup>*</sup> (1243ق / 1827م)، اشغال بخش عظیمی از سرزمین‌های شمالی ایران توسط [https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%87 روسیه] و کسب امتیازات فراوان توسط آنان شد<ref>وحیدنیا، سیف‌الله. '''''معاهدات ننگین قاجار'''''. تهران: فرنگیس، 1375ش، ص89- 99.</ref>، مؤثر بودند. این جنگ‌ها، که عباس‌میرزا ولیعهد و پسر فتحعلی شاه فرماندهی آن را بر عهده داشت، بر سر مناطق مرزی شمال [[کشور ایران|ایران]] و توسعه‌‌طلبی‌های ارضی [https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%87 روسیه] از 1219 تا 1243ق به طول انجامید<ref>کاظم‌زاده، فیروز. '''''روس و انگلیس در ایران.''''' ترجمه منوچهر امیری، تهران: انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی، 1371ش، ص3- 4.</ref>. و فتاوای جهاد روحانیان  که در رساله جهادیه توسط میرزا بزرگ فراهانی گردآوری شده‌اند، در اعزام مردم به جنگ نقش مهمی داشت<ref>منذر، ع. '''''جهاد دفاعی و جنگ‌طلبی ایران و روس تزاری'''''. تهران: نشر دارالحسینی، بی‌تا، ص87- 98.</ref>. 


'''مآخذ:'''
در 1244ق / 1828م، قتل گریبایدوف [Alexander S.Griboidov] سفیر [https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%87 روسیه] در [[کشور ایران|ایران]] در ماجرای استرداد دو زن ارمنی تازه مسلمان شده باعث تیرگی روابط و عذرخواهی رسمی [[کشور ایران|ایران]] شد<ref>لسان‌الملک سپهر، محمدتقی'''''. ناسخ‌التواریخ (تاریخ قاجاریه).''''' به اهتمام جمشید کیانفر، تهران: اساطیر، 1377ش، ص418- 426.</ref>. در دوره فتحعلی‌شاه روابط ایران و عثمانی نیز بر سر مناطق مرزی طرفین، اشغال شهرهای ایرانی توسط عثمانیان، مسأله عشایر مرزنشین و ممانعت عثمانیان از زیارت اماکن مذهبی عراق توسط ایرانیان آشفته شد که در 1239ق / 1824م با معاهده ارزنهالروم (ارزروم) توسط [[امیرکبیر، میرزا تقی خان|میرزا تقی‌خان فراهانی (امیرکبیر]])<sup>*</sup> سفیر [[کشور ایران|ایران]] و محمد امین پادشاه عثمانی، صلح میان طرفین برقرار شد<ref>مفتون‌دنبلی، عبدالرزاق'''''. مآثر سلطانیه'''''. به اهتمام غلامحسین صدری‌افشار، تهران: ابن‌سینا، 1351ش، ص375- 376.</ref>. فتحعلی‌شاه به مقدسات مذهبی پایبند بود و با تخلص خاقان شعر می‌سرود. از او فرزندان زیادی برجای ماند که در نهایت محمدمیرزا پسر عباس میرزا (ولیعهد و فرمانده اصلی در جنگ‌های ایران با [https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%87 روسیه]) به جانشینی او رسید، بنای عمارت‌های مسجدشاه و باغ نگارستان در [[استان تهران|تهران]]، سلیمانه در کرج، مسجدشاه [[سمنان]]، پل‌ها، کاروانسراها و بازارها در زمان او نشانه توجه به امور عمرانی است، در زمان او ابراهیم‌خان ظهیرالدوله خرابی‌های [[کرمان]] را آباد کرد اما اوضاع اقتصادی جامعه [[کشور ایران|ایران]] به دلیل جنگ‌های طولانی نابسامان بود. فتحعلی‌‌شاه در 1250ق در [[اصفهان]] فوت کرد و جنازه او را در [[قم]] به خاک سپردند<ref>مستوفی، عبدالله. '''''شرح زندگانی من (تاریخ اجتماعی و اداری دوره قاجاریه).''''' تهران: زوار، 1371ش، ج1، ص36- 41.</ref>.


1.    خورموجي، محمدجعفر. '''''حقايق‌الاخبار ناصري'''''. به كوشش حسين خديوجم، تهران: نشر ني، 1363ش، ص10.
== نیز نگاه کنید به ==
[[قاجاریه]]
[[آقا محمدخان قاجار]]


2.    ميرزا فضل‌الله شيرازي (خاوري). '''''تاريخ ذوالقرنين'''''. تصحيح ناصر افشارفرد، تهران: كتابخانه و مركز اسناد مجلس شوراي اسلامي، 1380ش، ص75.
[[ترکمانچای]]


3.    اعتمادالسلطنه، محمدحسن خان'''''. صدرالتواريخ'''''. تصحيح محمد مشيري، تهران: روزبهان، 1357ش، ص112- 117.
[[امیرکبیر، میرزا تقی خان]]


4.    اتحاديه، منصوره. '''''انفصال هرات'''''. تهران: نشر تاريخ ايران، 1380ش، ص17- 28.
== مآخذ ==
1.    خورموجی، محمدجعفر. '''''حقایق‌الاخبار ناصری'''''. به کوشش حسین خدیوجم، تهران: نشر نی، 1363ش، ص10.


5.    شميم، علي‌اصغر'''''. ايران در دوره سلطنت قاجار'''''. تهران: مدبر، 1374ش، ص70- 82.
2.    میرزا فضل‌الله شیرازی (خاوری). '''''تاریخ ذوالقرنین'''''. تصحیح ناصر افشارفرد، تهران: کتابخانه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، 1380ش، ص75.


6.    هوشنگ‌مهدوي، عبدالرضا. '''''تاريخ روابط خارجي ايران (از ابتداي دوران صفويه تا پايان جنگ دوم جهاني).''''' تهران: اميركبير، 1377ش، ص211.  
3.    اعتمادالسلطنه، محمدحسن خان'''''. صدرالتواریخ'''''. تصحیح محمد مشیری، تهران: روزبهان، 1357ش، ص112- 117.


7.    هدايت، رضاقلي‌خان'''''. فهرس‌التواريخ'''''. تصحيح عبدالحسين نوايي و ميرهاشم محدث، تهران: پژوهشگاه علوم انساني و مطالعات فرهنگي، 1373ش، ص353.
4.    اتحادیه، منصوره. '''''انفصال هرات'''''. تهران: نشر تاریخ ایران، 1380ش، ص17- 28.


8.    براي آگاهي بيشتر← خان‌ملك ساساني، احمد. '''''دست پنهان سياست انگليس در ايران.''''' تهران: هدايت، 1352ش.
5.    شمیم، علی‌اصغر'''''. ایران در دوره سلطنت قاجار'''''. تهران: مدبر، 1374ش، ص70- 82.


9.    وحيدنيا، سيف‌الله. '''''معاهدات ننگين قاجار'''''. تهران: فرنگيس، 1375ش، ص89- 99.
6.    هوشنگ‌مهدوی، عبدالرضا. '''''تاریخ روابط خارجی ایران (از ابتدای دوران صفویه تا پایان جنگ دوم جهانی).''''' تهران: امیرکبیر، 1377ش، ص211.  


10.  كاظم‌زاده، فيروز. '''''روس و انگليس در ايران.''''' ترجمه منوچهر اميري، تهران: انتشارات و آموزش انقلاب اسلامي، 1371ش، ص3- 4.
7.    هدایت، رضاقلی‌خان'''''. فهرس‌التواریخ'''''. تصحیح عبدالحسین نوایی و میرهاشم محدث، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1373ش، ص353.


11.  منذر، ع. '''''جهاد دفاعي و جنگ‌طلبي ايران و روس تزاري'''''. تهران: نشر دارالحسيني، بي‌تا، ص87- 98.
8.    برای آگاهی بیشتر← خان‌ملک ساسانی، احمد. '''''دست پنهان سیاست انگلیس در ایران.''''' تهران: هدایت، 1352ش.


12.  لسان‌الملك سپهر، محمدتقي'''''. ناسخ‌التواريخ (تاريخ قاجاريه).''''' به اهتمام جمشيد كيانفر، تهران: اساطير، 1377ش، ص418- 426.
9.    وحیدنیا، سیف‌الله. '''''معاهدات ننگین قاجار'''''. تهران: فرنگیس، 1375ش، ص89- 99.


13.  مفتون‌دنبلي، عبدالرزاق'''''. مآثر سلطانيه'''''. به اهتمام غلامحسين صدري‌افشار، تهران: ابن‌سينا، 1351ش، ص375- 376.
10.  کاظم‌زاده، فیروز. '''''روس و انگلیس در ایران.''''' ترجمه منوچهر امیری، تهران: انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی، 1371ش، ص3- 4.
 
11.  منذر، ع. '''''جهاد دفاعی و جنگ‌طلبی ایران و روس تزاری'''''. تهران: نشر دارالحسینی، بی‌تا، ص87- 98.
 
12.  لسان‌الملک سپهر، محمدتقی'''''. ناسخ‌التواریخ (تاریخ قاجاریه).''''' به اهتمام جمشید کیانفر، تهران: اساطیر، 1377ش، ص418- 426.
 
13.  مفتون‌دنبلی، عبدالرزاق'''''. مآثر سلطانیه'''''. به اهتمام غلامحسین صدری‌افشار، تهران: ابن‌سینا، 1351ش، ص375- 376.
 
14.  مستوفی، عبدالله. '''''شرح زندگانی من (تاریخ اجتماعی و اداری دوره قاجاریه).''''' تهران: زوار، 1371ش، ج1، ص36- 41.


14.  مستوفي، عبدالله. '''''شرح زندگاني من (تاريخ اجتماعي و اداري دوره قاجاريه).''''' تهران: زوار، 1371ش، ج1، ص36- 41.




اکبر قاسمی
اکبر قاسمی
----[1]. Sir Jhon Malkom
----[1].  


[2]. Napléon Bonaparte
[2].


[3]. Amedé Jaubert
[3].


[4]. Romieux
[4].


[5]. Finkenstein
[5].


[6]. General Gardan
[6].


[7]. Tilisit
[7].  


[8]. Sir Harford Jones
[8].  


[9].Alexander S.Griboidov
[9].

نسخهٔ ‏۱۴ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۱:۵۲

فتحعلی‌شاه قاجار، دومین پادشاه سلسله قاجاریه* (حک 1212ـ1250ق / 1797ـ1834م) باباخان، پسر حسینقلی‌خان، برادرزاده و جانشین آقا محمدخان* بود. پیش از پادشاهی از طرف آقامحمدخان حکمران فارس بود که به کمک حاج ‌ابراهیم‌خان کلانتر (اعتمادالدوله) به تخت نشست[۱] و بر مخالفان خود مانند علی‌قلی‌خان، صادق‌خان شقاقی، حسین‌قلی خان، نادرمیرزا و ... پیروزی یافت[۲]. اما با قتل صدراعظم خود، حاج‌ابراهیم خان کلانتر، میرزا شفیع مازندرانی و سپس محمدحسن صدراصفهانی را صدراعظم خویش کرد[۳]. در زمان او، سه کشور فرانسه، انگلستان (بریتانیا) و روسیه در راستای اهداف استعماری خود برای دست یافتن بر آب‌های آزاد جنوب ایران و سرزمین هندوستان در اوج رقابت بودند و اوضاع داخلی ایران به ویژه مسأله حکومت هرات که حکمرانان آن مانند شاه شجاع و کامران میرزا به تأثیر از دخالت بیگانگان مانند فرمانفرمای انگلیسی هند بودند، نابسامان بود[۴]. در پی آن مهدی‌علی خان (بهادرجنگ، 1214ق / 1799م) و سرجان ملکم‌ [ Sir Jhon Malkom](1215ق / 1800م) برای مذاکره درباره هرات و منافع تجاری در خلیج فارس و اقیانوس هند و ارتباط ایران با روسیه و فرانسه به حضور فتحعلی‌شاه رسیدند، اما این روابط پس از قتل سفیر ایران، حاجی خلیل‌ خان، در هند موقتاً به هم خورد[۵].

در پی تمایل فتحعلی‌شاه به رابطه با ناپلئون، [Napléon Bonaparte] امپراتور فرانسه، ژوبر[Amedé Jaubert] (1220ق / 1805م) و رومیو[Romieux] (1221ق/ 1806م) و چند افسر مهندس به ایران آمدند و سفیر ایران میرزا رضاخان قزوینی در ملاقات با ناپلئون عهدنامه‌ای به نام فین‌کن‌اشتاین، [Finkenstein]در 1 مقدمه و 16 ماده مبنی بر کمک فرانسه در مقابل روسیه و انگلیس به ایران در ازای حرکت از طریق ایران به سوی هند منعقد کرد (1222ق/ 1807م)[۶]. که متعاقب آن ژنرال گاردان[General Gardan] و افسران فرانسوی برای آموزش نیروهای نظامی به ایران آمدند اما انعقاد قرارداد تیلسیت[ Tilisit] میان روسیه و فرانسه که ناپلئون تعهدات فرانسه به ایران را در آن نادیده گرفت باعث گرایش فتحعلی‌شاه به انگلیس شد[۷] و سرهارفورد جونز[Sir Harford Jones] سفیر انگلیس در قراردادی متعهد به پرداخت کمک مالی و نظامی در جنگ با روسیه به ایران شد (1224ق / 1809م). در زمان سفارت سرگور اوزلی نیز در زمان جنگ‌های ایران و روسیه، انگلیسی‌ها اگر چه در قراردادهایی متعهد به کمک نظامی، سیاسی و اقتصادی به ایران شدند اما در ارتباط پنهانی با روسیه در ضعف و شکست ایران[۸] در جنگ‌های با روسیه که منجر به معاهدات تحمیلی گلستان* (1228ق / 1813م) و ترکمان‌چای* (1243ق / 1827م)، اشغال بخش عظیمی از سرزمین‌های شمالی ایران توسط روسیه و کسب امتیازات فراوان توسط آنان شد[۹]، مؤثر بودند. این جنگ‌ها، که عباس‌میرزا ولیعهد و پسر فتحعلی شاه فرماندهی آن را بر عهده داشت، بر سر مناطق مرزی شمال ایران و توسعه‌‌طلبی‌های ارضی روسیه از 1219 تا 1243ق به طول انجامید[۱۰]. و فتاوای جهاد روحانیان  که در رساله جهادیه توسط میرزا بزرگ فراهانی گردآوری شده‌اند، در اعزام مردم به جنگ نقش مهمی داشت[۱۱].

در 1244ق / 1828م، قتل گریبایدوف [Alexander S.Griboidov] سفیر روسیه در ایران در ماجرای استرداد دو زن ارمنی تازه مسلمان شده باعث تیرگی روابط و عذرخواهی رسمی ایران شد[۱۲]. در دوره فتحعلی‌شاه روابط ایران و عثمانی نیز بر سر مناطق مرزی طرفین، اشغال شهرهای ایرانی توسط عثمانیان، مسأله عشایر مرزنشین و ممانعت عثمانیان از زیارت اماکن مذهبی عراق توسط ایرانیان آشفته شد که در 1239ق / 1824م با معاهده ارزنهالروم (ارزروم) توسط میرزا تقی‌خان فراهانی (امیرکبیر)* سفیر ایران و محمد امین پادشاه عثمانی، صلح میان طرفین برقرار شد[۱۳]. فتحعلی‌شاه به مقدسات مذهبی پایبند بود و با تخلص خاقان شعر می‌سرود. از او فرزندان زیادی برجای ماند که در نهایت محمدمیرزا پسر عباس میرزا (ولیعهد و فرمانده اصلی در جنگ‌های ایران با روسیه) به جانشینی او رسید، بنای عمارت‌های مسجدشاه و باغ نگارستان در تهران، سلیمانه در کرج، مسجدشاه سمنان، پل‌ها، کاروانسراها و بازارها در زمان او نشانه توجه به امور عمرانی است، در زمان او ابراهیم‌خان ظهیرالدوله خرابی‌های کرمان را آباد کرد اما اوضاع اقتصادی جامعه ایران به دلیل جنگ‌های طولانی نابسامان بود. فتحعلی‌‌شاه در 1250ق در اصفهان فوت کرد و جنازه او را در قم به خاک سپردند[۱۴].

نیز نگاه کنید به

قاجاریه آقا محمدخان قاجار

ترکمانچای

امیرکبیر، میرزا تقی خان

مآخذ

1.    خورموجی، محمدجعفر. حقایق‌الاخبار ناصری. به کوشش حسین خدیوجم، تهران: نشر نی، 1363ش، ص10.

2.    میرزا فضل‌الله شیرازی (خاوری). تاریخ ذوالقرنین. تصحیح ناصر افشارفرد، تهران: کتابخانه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، 1380ش، ص75.

3.    اعتمادالسلطنه، محمدحسن خان. صدرالتواریخ. تصحیح محمد مشیری، تهران: روزبهان، 1357ش، ص112- 117.

4.    اتحادیه، منصوره. انفصال هرات. تهران: نشر تاریخ ایران، 1380ش، ص17- 28.

5.    شمیم، علی‌اصغر. ایران در دوره سلطنت قاجار. تهران: مدبر، 1374ش، ص70- 82.

6.    هوشنگ‌مهدوی، عبدالرضا. تاریخ روابط خارجی ایران (از ابتدای دوران صفویه تا پایان جنگ دوم جهانی). تهران: امیرکبیر، 1377ش، ص211.

7.    هدایت، رضاقلی‌خان. فهرس‌التواریخ. تصحیح عبدالحسین نوایی و میرهاشم محدث، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1373ش، ص353.

8.    برای آگاهی بیشتر← خان‌ملک ساسانی، احمد. دست پنهان سیاست انگلیس در ایران. تهران: هدایت، 1352ش.

9.    وحیدنیا، سیف‌الله. معاهدات ننگین قاجار. تهران: فرنگیس، 1375ش، ص89- 99.

10.  کاظم‌زاده، فیروز. روس و انگلیس در ایران. ترجمه منوچهر امیری، تهران: انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی، 1371ش، ص3- 4.

11.  منذر، ع. جهاد دفاعی و جنگ‌طلبی ایران و روس تزاری. تهران: نشر دارالحسینی، بی‌تا، ص87- 98.

12.  لسان‌الملک سپهر، محمدتقی. ناسخ‌التواریخ (تاریخ قاجاریه). به اهتمام جمشید کیانفر، تهران: اساطیر، 1377ش، ص418- 426.

13.  مفتون‌دنبلی، عبدالرزاق. مآثر سلطانیه. به اهتمام غلامحسین صدری‌افشار، تهران: ابن‌سینا، 1351ش، ص375- 376.

14.  مستوفی، عبدالله. شرح زندگانی من (تاریخ اجتماعی و اداری دوره قاجاریه). تهران: زوار، 1371ش، ج1، ص36- 41.


اکبر قاسمی

[1].

[2].

[3].

[4].

[5].

[6].

[7].

[8].

[9].

  1. ↑ خورموجی، محمدجعفر. حقایق‌الاخبار ناصری. به کوشش حسین خدیوجم، تهران: نشر نی، 1363ش، ص10.
  2. ↑ میرزا فضل‌الله شیرازی (خاوری). تاریخ ذوالقرنین. تصحیح ناصر افشارفرد، تهران: کتابخانه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، 1380ش، ص75.
  3. ↑ اعتمادالسلطنه، محمدحسن خان. صدرالتواریخ. تصحیح محمد مشیری، تهران: روزبهان، 1357ش، ص112- 117.
  4. ↑ اتحادیه، منصوره. انفصال هرات. تهران: نشر تاریخ ایران، 1380ش، ص17- 28.
  5. ↑ شمیم، علی‌اصغر. ایران در دوره سلطنت قاجار. تهران: مدبر، 1374ش، ص70- 82.
  6. ↑ هوشنگ‌مهدوی، عبدالرضا. تاریخ روابط خارجی ایران (از ابتدای دوران صفویه تا پایان جنگ دوم جهانی). تهران: امیرکبیر، 1377ش، ص211.
  7. ↑ هدایت، رضاقلی‌خان. فهرس‌التواریخ. تصحیح عبدالحسین نوایی و میرهاشم محدث، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1373ش، ص353.
  8. ↑ خان‌ملک ساسانی، احمد. دست پنهان سیاست انگلیس در ایران. تهران: هدایت، 1352ش.
  9. ↑ وحیدنیا، سیف‌الله. معاهدات ننگین قاجار. تهران: فرنگیس، 1375ش، ص89- 99.
  10. ↑ کاظم‌زاده، فیروز. روس و انگلیس در ایران. ترجمه منوچهر امیری، تهران: انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی، 1371ش، ص3- 4.
  11. ↑ منذر، ع. جهاد دفاعی و جنگ‌طلبی ایران و روس تزاری. تهران: نشر دارالحسینی، بی‌تا، ص87- 98.
  12. ↑ لسان‌الملک سپهر، محمدتقی. ناسخ‌التواریخ (تاریخ قاجاریه). به اهتمام جمشید کیانفر، تهران: اساطیر، 1377ش، ص418- 426.
  13. ↑ مفتون‌دنبلی، عبدالرزاق. مآثر سلطانیه. به اهتمام غلامحسین صدری‌افشار، تهران: ابن‌سینا، 1351ش، ص375- 376.
  14. ↑ مستوفی، عبدالله. شرح زندگانی من (تاریخ اجتماعی و اداری دوره قاجاریه). تهران: زوار، 1371ش، ج1، ص36- 41.
برگرفته از «https://iranology-e.ir/index.php?title=فتحعلی_شاه_قاجار&oldid=8710»