تاریخ جهانگشای جوینی

تاریخ جهانگشای جوینی، کتابی درباره تاریخ مغول و نیز، خوارزمشاهیان و اسماعیلیان به زبان فارسی، تألیف عطاملک بن محمد جوینی (623- 681ق/ 1226- 1282م).

عطاملک از خاندان جوینی، دیوانسالاران اوایل دوره ایلخانان، در 650- 658ق این کتاب را تألیف کرده و دیده‌ها و شنیده‌های خود را در 3 مجلد به این شرح تدوین کرده است:

1) تاریخ چنگیز: سلطنت اوگتای‌قاآن و گیوک‌خان؛

2) تاریخ خوارزمشاهیان، قراختاییان، گورخانیان، سرگذشت حکام و شحنگان مغول در دوران اوگتای‌قا‌آن تا ورود هلاکوخان به ایران؛

3) تاریخ منکوقا‌آن و تفصیل حمله هلاکو به ایران، تاریخ اسماعیلیه الموت مذهب آنان و انقراضشان.

در پایان نیز شرحی از فتح بغداد به قلم خواجه‌نصیرالدین طوسی که در برخی نسخه‌ها درج شده، آمده است. تشریح اوضاع اقتصادی ـ اجتماعی در ضمن بیان تحولات سیاسی، نظام اداری مغولان در سرزمین‌های اسلامی قضاوت‌های بیطرفانه در برخی موضوعات (مانند دلایل شکست خوارزمشاهیان) و قضاوت یک جانبه درباره اسماعیلیان، تقدم در تدوین تاریخ مغول جهت بهره‌مندی آیندگان از ویژگی‌های مهم تاریخ‌نگاری و نثر ادبی مصنوع آمیخته با آیات، احادیث، آرایه‌های لفظی و معنوی، واژگان مغولی (برای نخستین بار در نثر فارسی)، از ویژگی‌های بارز ادبی تاریخ جهانگشای جوینی هستند.

کتاب‌های تاریخی ـ ادبی پس از این، تأثیراتی از جهانگشا گرفته‌اند که در تاریخ وصاف‌الحضره شیرازی و جامع‌التواریخ خواجه‌رشید‌الدین فضل‌الله همدانی^* نمایان است. نخستین و مهم‌ترین چاپ از این کتاب به تصحیح علامه محمد قزوینی در چاپ‌خانه بریل [Bril]در لیدن [Layden]هلند (1329ق/ 1911م) انجام گرفت. مینورسکی [Minorsky]در 1957 و بویل [J. A. Boil]در 1958 تاریخ جهانگشا را ترجمه کردند از آن پس چاپ‌های متعدد از این کتاب انتشار یافت.

نیز نگاه کنید به

• مغول ها
• خوارزمشاهیان
• عطاملک جوینی
• اسماعیلیه

مآخذ

1.    جوینی، عطاملک بن محمد. تاریخ جهانگشای. تصحیح محمد قزوینی، هلند: لیدن، ج1، مقدمه محمد قزوینی.

2.    شعار، جعفر. «تاریخ جهانگشای جوینی، اشاره‌ای به ارزش ادبی، تاریخی و اجتماعی آن»، در یکی قطره باران. جشن‌نام استاد دکتر عباس زریاب خوئی، به کوشش احمد تفضلی، تهران: 1370، ص300.

3.    ربیعی، منیژه. «تاریخ جهانگشای» در دانشنامه جهان اسلام. تهران: بنیاد دایرهالمعارف اسلامی، 1380، ج6، ص216.

4.    بهار، محمدتقی ملک‌الشعراء. سبک‌شناسی. تهران: 1355، ص52.

5.    صفا، ذبیح‌الله. «پارسی‌نویسان بزرگ و منتخب آثار آنان»، گنجینه سخن. تهران: 1353، ج4، ص49.

6.    

منیژه ربیعی

---

[1].

[2].

[3].

[4].