حماسه

حماسه[Epic]، نوعی شعر در وصف پهلوانی‌ها، دلاوری‌ها، جنگ‌ها، پیروزی‌ها و افتخارات قومی و ملی مردم یک سرزمین، در لغت به معنی دلیری و شجاعت و در اصطلاح، اثر داستانی روایتی است، با زمینه‌ای قهرمانی و رنگ قومی و ملّی و سبکی فاخر که در آن حوادث خارق العاده در گذشته‌ای دور رخ می‌دهد. حماسه قدیمی‌ترین انواع ادبی و به گفته لامارتین[Lamartin] شاعر فرانسوی، شعر ملل است به هنگام طفولیت ملل، آنگاه که تاریخ و اساطیر، ‌خیال و حقیقت درهم می‌آمیزند و شاعر مورخ ملت است. از آنجا که حماسه به زندگی و اعمال پهلوانان می‌پردازد، ‌نام «شعر پهلوانی» نیز بر آن نهاده‌اند. حماسه در آغاز سینه به سینه و به صورت شفاهی نقل می‌شد و بیشتر به سبب نیاز و ضرورت به کتابت درمی‌آمد. از این رو، حماسه‌ها از لحاظ قدمت سه دسته‌اند:

1. حماسه‌های سنّتی که به آن حماسه‌های ابتدایی یا نخستینه و حماسه‌های شفاهی نیز گویند، مانند: ایلیاد[Iliad] و اودیسه[Odyssee]، ‌مِهابهاراتا[Mahâbhâeratâ]، ایاتکار زریران، ‌شاهنامه فردوسی و گرشاسب‌نامه‌ اسدی؛
2. حماسه‌های ثانوی یا ادبی که بر مبنای حماسه‌های کهن پدید آمده‌اند، نظیر بهشت گمشده[Paradis perdu] از میلتون[Milton]، ‌شاعر انگلیسی؛
3. حماسه‌های متأخر یا سومین که از روی حماسه‌های ثانوی در ادوار مختلف ساخته شده‌اند، ‌مانند رستم و سهراب آرنولد[Arnold] شاعر انگلیسی که بر مبنای رستم و سهراب شاهنامه سروده شده است.

در ادبیات، دو نوع منظومه‌حماسی می‌توان یافت:

1. منظومه‌های حماسی طبیعی و ملّی که به ذکر جنگ‌ها، ‌پهلوانی‌ها و فداکاری‌های یک ملت در طی قرون می‌پردازد، نظیر ایلیاد و اودیسه از هومر[Homer] شاعر یونانی، مهابهاراتا هندوان و ‌شاهنامه فردوسی در زبان و ادبیات فارسی؛
2. منظومه‌های حماسی مصنوع که در آن شاعر با رعایت قواعد و قوانین شعر حماسی، ‌آزادانه موضوع داستان خود را ابداع می‌کند که منظومه هانریاد[Henriade] ولتر[Voltaire] نویسنده و شاعر فرانسوی از این نوع است.

از دیدگاه موضوع، حماسه‌ها را به چند دسته تقسیم کرده‌اند:

1. حماسه‌ اساطیری مانند گیلگمش[Gilgamesh] به زبان سومری و ایاتکارزریران به پهلوی؛
2. حماسه پهلوانی که ممکن است جنبه اساطیری داشته باشد نظیر ایلیاد و اودیسه و ممکن است جنبه‌تاریخی داشته باشد نظیر شهنشاه نامه فتحعلی خان صبا که قهرمانش فتحعلی شاه قاجار (حک 1212ـ 1250ق) است؛
3. حماسه ملی مانند بیووُ لف[Beowulf] در ادبیات انگلیس و شاهنامه در ادبیات ایران؛
4. حماسه دینی یا مذهبی نظیر کمدی الهی[Diviná Commedia] از دانته[Dante] شاعر ایتالیایی و خاوران نامه ابن حسام (د 875ق / ؟م)؛
5. حماسه عرفانی که به ویژه در ادبیات فارسی تشخص زیادی دارد؛
6. حماسه مضحک که با سبک حماسه به موضوعات مسخره می‌پردازد نظیر موش و گربه سروده عبید زاکانی^* (م 771ق / ؟م).

از حماسه‌های پیش از اسلام می‌توان به یشت‌ها از بخش‌های اوستا و نیز یادگار زریران منظومه حماسی به زبان پهلوی اشاره کرد. در شعر فارسی مناسب‌ترین وزن برای بیان حماسی بحر متقارب است که نخست دقیقی (م 368ق / ؟م) و سپس فردوسی و بیشتر حماسه سرایان از آن سود برده‌اند. وجوه مشترکی را می‌توان برای بیشتر حماسه‌ها در نظر گرفت که از آن جمله‌اند:

1. در هر حماسه یک هیأت مرکزی پهلوانی (جهان پهلوان) حضور دارد که برآیند نهاد پهلوانی است؛
2. در هر حماسه یک عنصر نیرومند، خواه آیینی و ماوراء طبیعی و خواه اخلاقی و سیاسی و گاه نیز تاریخی، به آرایش حماسی آن مفهوم ویژه‌ای می‌بخشد؛
3. در هر حماسه سفرهای مخاطره‌آمیزی در رابطه با زندگی قهرمانان یا قهرمان اصلی روایت می‌شود؛
4. در هر حماسه رویدادهای ناگوار و پر خطر، و دلاورانه رزمی و عاشقانه‌ای روی می‌دهد که نمودگاه روحیه و کنش پهلوانان است.

مشهورترین حماسه‌های موجود در ادبیات جهان ابتدا در سرزمین‌های کهن ایران، ‌هند، ‌بین‌النهرین، ‌یونان و روم باستان و سپس در کشورهای اروپایی آشکار شد. قدیم‌ترین منظومه حماسی جهان گیلگمش پادشاه اوروک[Uruk] واقع در بین‌النهرین قدیم است. بزرگ‌ترین اثر حماسی ایران زمین و ادبیات فارسی شاهنامه حکیم فردوسی است. از دیگر حماسه‌های جهان در یونان باستان ایلیاد و اودیسه، در روم باستان انه‌ئید،[Eneid] اثر ویرژیل،[Virgil] شاعر رومی، در فرانسه شانسون دوژست،[Chanson de geste] از تورولدوس،[ Turoldus] در آلمان نبیلونگن و در انگلیس بهشت گمشده اثر میلتون است.

نیز نگاه کنید به

• اوستا
• فردوسی
• فتحعلی شاه قاجار
• ‌شاهنامه فردوسی

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

ابوالقاسم رادفر