عقاید النساء( کلثوم ننه)
عقایدالنساء یا کلثومننه، نام رساله کوچکی منسوب به جمالالدین محمد بن آقا حسین خوانساری، معروف به آقا جمال خوانساری، که درباره راه و رسم و اخلاق و عادات زنان دوره صفوی تألیف شده است.
آقا جمال ( د. 1125ق/ 1713م) از عالمان و فقیهان بزرگ زمان شاه سلیمان صفوی (1077 – 1105ق/ 1667- 1694م)، در اصفهان میزیست و در همانجا درگذشت[۱]. کتاب عقایدالنساء که در میان مردم به کلثومننه، نام یکی از زنان فتوا دهنده در متن رساله، شهرت دارد، رسالهای است به سبک و سیاق رسالات دینی، لیکن طنزآمیز در بیان استقلال رأی و فتاوی و «اَقوال و اَفعال و واجبات و مَندوبات زنان، و مُحرّمات و مَکروهات و مُباحات ایشان»[۲] در زندگی روزمره.
کتاب حاوی یک مقدمه و 16 باب و یک خاتمه است. مقدمه درباره اسامی علمای زنان و فضیلت آنان است و بابهای شانزدهگانه اشتمال بر این موضوعات دارند: غسل و وضو و تیممّ؛ نماز؛ روزه؛ نکاح؛ احکام شب و روز زفاف، زاییدن و اعمال آن؛ حمام رفتن؛ سازها و افعال آن، فعلها و اوقات آنها؛ معاشرت زنان؛ مطبوخات نذری، تعویذها، مَحْرَم و نامَحْرَم؛ استجابت دعای زنان و مهمان آمدن به خانه؛ صیغه خواهر خواندگی؛ و چیزهایی که پس از خواهر خواندگی برای یکدیگر میفرستند. خاتمه هم درباره مراسم چهارشنبه سوری است[۳].
همه اقوال و فَتاوی رساله از زبان 5 زن به نامهای بیبی شاهزینب، کلثومننه، خاله جانآقا، باجی یاسمن و دده بزمآرا بیان شده است. آقا جمال اقوال این زنان را در میان عموم زنان در نهایت وثوق و اعتماد معرفی میکند و مینویسد:
«هر زنی که سِنّی داشته باشد و پیری و خرافت او را در باشد، دیگران به اقوال و افعال او وثوق تمام دارند، و هر زنی که خلاف فرموده ایشان کند، آثمه و گناهکار باشد.»[۴]
این نوشته یگانه اثر کهن و ارزنده مستقل به زبان فارسی درباره فرهنگ عامه زنان ایرانی است که حدود 300 سال از تألیف آن به دست یک روحانی شوخطبع و آگاه به زندگی خصوصی و رفتار و عقاید زنان آن دوره میگذرد[۵]. از این رساله چاپهای سنگی و سربی متعدد در دست است. قدیمترین چاپ سنگی خشتی آن در 32 صفحه و بی تاریخ نشر در تهران، و چاپ سنگی جیبی آن در 31 صفحه و در 1352ق در اصفهان انتشار یافته است.
نخستین بار متن رساله را مؤلف این سطور از روی نسخه چاپ سنگی حاجی آقا صاحب تاجر، کتاب فروش شیرازی، معروف به ملکُالکُّتاب، ذیل عنوان «عقایدالنساء»، در شمارههای 17، 18، 19 نشریه کیهان هفته، در تاریخ 15، 22 و 28 بهمن 1340ش چاپ و منتشر کرد، سپس محمود کتیرایی همین متن را با مقابله چند نسخه چاپی دیگر همراه با رساله مرآتالبلها، منسوب به شریعتمداری تبریزی و با عنوان عقایدالنساء و مرآتالبلهاء در 1349ش جزو انتشارات طهوری در تهران به چاپ رساند.
این رساله را جیمز آتکینسون به زبان انگلیسی زیر عنوان کلثومننه: آداب و رسوم زنان ایران [۶]در 1832م/ 1248ق و ل. تونلیه به زبان فرانسوی با عنوان کتاب کلثومننه: زندگی زنان ایران[۷] در 1881م/ 1299ق ترجمه و در انگلیس و فرانسه چاپ و منتشر کردند. هانریماسه، خاورشناس فرانسوی نیز مطالب آن را در کتابش آداب و عقاید ایرانیان[۸] به فرانسه نقل کرده است. رساله به زبان ترکی نیز با عنوان کلثومننه کتابی، ترجمه و در تبریز بدون تاریخ نشر چاپ شده است[۹].
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ بلوکباشی، علی. «کلثومننه»، (مقدمه)، کیهان هفته. ش 17- 15 بهمن 1340، تهران: مؤسسه کیهان، ص162.
- ↑ آقا جمال خوانساری. «عقایدالنساء». بلوکباشی، علی. «کلثومننه»، (مقدمه)، کیهان هفته. ش 17- 15 بهمن 1340، تهران: مؤسسه کیهان، ص163.
- ↑ بلوکباشی، علی. «کلثومننه»، (مقدمه)، کیهان هفته. ش 17- 15 بهمن 1340، تهران: مؤسسه کیهان، ص163-164.
- ↑ بلوکباشی، علی. «کلثومننه»، (مقدمه)، کیهان هفته. ش 17- 15 بهمن 1340، تهران: مؤسسه کیهان، ص164.
- ↑ بلوکباشی، علی. نقد و نظر. تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی، ص116- 117.
- ↑ J. Atkinson. Kulsum Nani: Customs and Manners of the Women of Persia, and their Domestic Superstitions, London, 1832.
- ↑ L. Tonnelier. Kitabi Kulsum Naneh: ou le Livre des dames de la Perse. Paris,1881.
- ↑ H. Massé. Croyance et Coutumes Persanes. Paris,1938.
- ↑ بلوکباشی، علی. «کلثومننه»، همانجا؛ کتیرایی، محمود. عقایدالنساء و مرآتالبلهاء. تهران: طهوری، ص 14-15.
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
نویسنده مقاله
علی بلوکباشی