چادر

چادر، بالاپوش زنانه، بی آستین، گشاد، محیط بر سر و تمام بدن.

چادر ، قابل بازیابی ازhttps://www.cgie.org.ir/

چادر در ایران پیش از اسلام

مدارک باستانشناختی و متون ادبی برگرفته از داستانهای کهن ایرانی نشان می دهند که حجاب تا حدی در بین زنان ایرانی پیش از اسلام وجود داشته است. پارچه عصر هخامنشی(559-330 قبل از میلاد) یافته شده از دره پازیریک سیبری زنانی را نشان می دهد که پوششی از نوک سرشان آویزان است. زنان خاندان سلطنتی دوره پارت و اشکانی(250 قبل از میلاد تا حدود 220 میلادی) در کالسکه های پرده دار حمل می شده اند که نمونه آن ویس در داستان ویس و رامین عصر پارت است که نه تنها در پشت پرده نشسته بلکه نقابی نیز به صورت دارد. در متون پهلوی نیز از چادر همراه با سربند و واشمگ به عنوان  سربند زنان زردشتی یاد شده است. چادر از سر برداشتن شیرین (چهره ای که تا آن لحظه توسط دیگران رؤیت نشده بود)، همسر خسرو پرویز (596-628میلادی) در مقابل ناپسری اش شیرویه (قباد دوم، 628میلادی، 6 ماه) نیز بیان کننده وجود نهاد حجاب و حضور نماد چادر زن در دربار ایرانی دوره ساسانیان (حدود 226 میلادی تا حدود 652 میلادی ) است. زنان غیر درباری در هنر ساسانی اغلب در نقش رامشگران، که اغلب روسریهای بلندیا پوششی از پارچه پشت نما بر سر دارند، به تصویر کشیده شده اند.  

چادر در ایران اسلامی

این تن پوش در ایران اسلامی نماد بارز و تمام عیار نهاد حجاب اسلامی است. وجوب پوشیدن چادر برای زنان مسلمان اساسا برخواسته از آیه 31 ( و بگو مر زنان با ایمان را که فرو گیرند دیده هاشان را و نگاهدارند عورتهاشان را و ظاهر نسازند پیرایه خود را مگر به آنچه آشکار آمد از آن و باید که فرو گذارند مقنعه هاشان را بر گریبانهاشان و ظاهر نسازند پیرایه خود را مگر برای شوهرهاشان یا پدرانشان یا پدران شوهرانشان یاپسرانشان یا پسران شوهرانشان یا برادرانشان یا پسران برادرانشان یا پسران خواهرانشان یا زنانشان یا آنچه را مالک باشند یمین هاشان یا پیروان غیر صاحبان حاجت از مردان یا کودکان که اطلاع نیافته اند بر عورتهای زنان و نباید که بزنند به پاهاشان تا آنچه دانسته شود آنچه پنهان می دارند از پیرایه شان و بازگشت کنید به سوی خدا  همه ای مؤمنان باشد که شما رستگار شوید) از سوره نور(سوره 24)،  و آیه 59 ( ای پیغمبر بگو مر جفت هایت را و دخترانت را  و زنان مؤمنان را که فرو پوشند بر خود از چادرهاشان آن نزدیکتر است  به آن که شناخته شوند پس رنجانده نشوند و باشد خدا آمرزنده مهربان) از سوره احزابٍ(سوره 33) [1] است.

بسیاری از مسافران خارجی که در مقاطع مختلف زمانی و تحت عناوین گوناگون به ایران سفر کرده و سفرنامه هایی نوشته اند، از مشاهده این نوع پوشش زنانه شگفت زده شده و شرح و تفسیرهایی درباره آن نوشته اند.

در زمان قاجار، چادر که تن پوشی یکپارچه و کاملا پوشاننده بود به جامه متحدالشکل زنان ایرانی در خارج از خانه تبدیل شد در حالی که  سایر قطعات پوشاک سنتی زنانه، چون اَرخالُق و چاقچور به تدریج تحت نفوذ سبک های اروپایی که از سوی دربار رواج  داده می شد، کنار نهاده شدند. چادر در قرن 13 قمری بیشتر از پارچه ساتن یا پشمی به رنگ آبی نیلی دوخته می شد.

چادر به عنوان پوشش متعارف زنان در خارج از خانه متداول بود تا این که در 17 دی 1315 حرکت آمیخته با فشار «کشف حجاب» رضاشاه شروع شد. عده ای آن را با میل و تعدادی با اکراه و به اجبار پذیرفتند ولی عده زیادی از زنان به انزوای درون خانه کشانده شدند. این عمل دغدغه خاطر زعمای مذهبی را به عنوان تجاوز به عفت عمومی فراهم کرد و زمینه اعتراضات گسترده ای شد. پس از بر کناری رضا شاه در 1320 شمسی، بسیاری از زنان پوشیدن چادر را از سر گرفتند.

در دهه های 1340 و 1350 شمسی که فعل و انفعالات اسلامی اوج می گرفت، چادر و معیارهای اسلامی پوشاک به عنوان حافظ شرف و عفت زنان و اصالت فرهنگی اجتماع مورد ستایش قرار گرفت. تعداد زیادی از زنان ایرانی به منظور طرد همه جانبه هنجارهای غربی، چادر به سر کردند. در 1357 شمسی جمعیت عظیمی از زنان چادری در تمام تظاهرات گسترده انقلاب اسلامی شرکت جستند. پس از پیروزی انقلاب اسلامی، بیانیه اسفندماه 1358 در باب رعایت معیارهای اسلامی توسط زنان، بر وجوب پوشش اسلامی تأیید و تأکید کرد.

زنان طبقات متوسط معمولا از دو نوع چادر استفاده می کنند، یکی برای بیرون از منزل که معمولا تیره رنگ و اغلب از جنس کرپ چینی( کرپ دو شین) است و دیگری چادرنماز، به رنگ روشن از چیت با نقش گلهای ریز. از این چادرنماز معمولا چند عدد در خانه وجود دارد. یکی از آنها، که تکه نواری برای بستن در زیر چانه دارد، در درون جانماز به شکل تا کرده قرار می گیرد و پاک و مطهر می ماند تا در موقع اقامه نماز از آن استفاده شود و  بقیه برای پذیرایی از مهمانان است که به محض ورود به منظور احترام و راحتی آنها، چادر سیاه آنها را می گیرند و چادر نماز تعارفشان می کنند.

از این چادر نمازها، که چادر درون خانه نیز هست، به صورتهای مختلف استفاده می شود. در موقع کار، برای این که هم حفظ حجاب شود و هم دست و پاگیر نباشد، دو سر آن را به صورت چلیپا از روی سینه و شکم می گذرانند و در پشت کمر گره می زنند. همین محل گره خورده جای مناسبی برای قرار دادن کودکان شیرخوار در هنگام کار و فعالیت است. اشیاء کوچک و ضروری را، که بیم مفقودشدن آنها می رود، در یکی از گوشه های چادر می گذارند و گره میزنند. زیرانداز و روانداز مناسبی برای استراحت های کوتاه مدت و خواب بعد از ظهر تابستان است.     

نیز نگاه کنید به

• باستان شناسی
• سربند
• چاقچور
• اَرخالُق

پاورقی

[1] - قران کریم، ترجمه مصباح زاده، انتشارات ایران، تهران 1372

مآخذ

تلخیص از مقاله: حامد الگار، «چادر در ایران اسلامی»، در : پوشاک در ایران زمین، از سری مقالات دانشنامه ایرانیکا، ترجمه پیمان متین با مقدمه علی بلوکباشی، امیر کبیر، تهران 1382. ص 425-428.

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

اصغر کریمی