پرش به محتوا

ترکمن: تفاوت میان نسخه‌ها

از ویکی ایران
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر
دیداریویکی‌متن
Karimian (بحث | مشارکت‌ها)
۸۴۹ ویرایش‌ها
بدون خلاصۀ ویرایش
Samei (بحث | مشارکت‌ها)
deletegroup
۸٬۷۱۸ ویرایش‌ها
بدون خلاصۀ ویرایش
 
(یک نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط یک کاربر دیگر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
'''[[ترکمن]]'''، قومی [[ترک]] زبان پراکنده در آسیای میانه، [[ایران]] و افغانستان.  
'''[[ترکمن]]'''، قومی [[ترک]] زبان پراکنده در آسیای میانه، [[ایران]] و [https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86 افغانستان].  


این قوم بازمانده ترکمانان غُز/ اُغُز هستند که در قرون اولیه اسلامی در شبه جزیره منقشلاق / منقشلاغ، در ساحل شرقی دریای [[استان مازندران|مازندران]] و نواحی اطراف آن استقرار یافته بودند.  
این قوم بازمانده ترکمانان غُز/ اُغُز هستند که در قرون اولیه اسلامی در شبه جزیره منقشلاق / منقشلاغ، در ساحل شرقی دریای [[استان مازندران|مازندران]] و نواحی اطراف آن استقرار یافته بودند.  


واژه‌های [[ترکمن]]، ترکمان و تراکمه تا قرن چهارم در منابع [[فارسی]] و [[عربی]] به کار نرفته است. مجاورت غُزان با اعراب و ایرانیان متضمن رویدادها و تحولاتی بود که نتایج آن در اواخر قرن سوم و اوایل قرن چهارم آشکار شد. تقریباً از همان زمان اصطلاح ترکمان متداول شد<ref>ابن حوقل، ص 511.</ref><ref>گروسه، رنه. '''''امپراطوری صحرانوردان'''''. ترجمه عبدالحسین میکده، تهران: 1365، ص 247. </ref>. اولین بار کاشغری به ترکیب ترک + من اشاره کرده است و ابوریحان بیرونی نیز به ترکانی که مسلمان شده بودند، ترکمان اطلاق می‌کرد<ref>کاشغری، محمود بن حسین. '''''دیوان لغات الترک'''''. استامبول: 1333-1335ق، ج 1، ص 294. </ref>. قوم [[ترکمن]] از اختلاط قبایل گوناگون ترکمان غُز در منقشلاغ و اوست یورت(Ust Urt) (اورت) (فلاتی در مشرق منقشلاق) و رشته کوه‌های بَلخان و خوارزم و بعضی قبایل بیگانه در قرن هشتم و نهم به وجود آمد<ref>لاگاشووا، بی بی رابعه. '''''ترکمن‌های ایران: پژوهشی تاریخی ـ مردم‌شناسی'''''. ترجمه سیروس ایزدی و حسین تحویلی، تهران: 1359، ص 18. </ref>. قرن‌ها پیش از اسلام گروه‌هایی از این قوم، به ویژه غزها به سبب آمیختگی با ایرانیان آسیای میانه و اقوام تُخاری و سُغدی با آنها شباهت‌های ظاهری بسیاری یافته بودند<ref name=":0">رشیدالدین فضل‌الله. ج 1، 54-55.</ref>. ترکمن‌ها اکثراَ در جمهوری‌های ترکمنستان، تاجیکستان، ازبکستان و قزاقستان و مناطقی از آستارخان و استاوروپل(Stauropol) روسیه سکونت دارند. اهالی دشت ترکمن ([[ترکمن صحرا]]) در شمال استان گلستان و گروه‌هایی از ساکنان شمال استان خراسان در ایران، همچنین ساکنان بخشی از شمال افغانستان نیز [[ترکمن]] هستند. همچنین ده‌ها هزار [[ترکمن]] در استان تسن هانِ چین نیز سکونت دارند<ref>دوردی‌یف، مراد و شهرت حاجکوویچ قدیروف. '''''ترکمن‌های جهان: تحقیقی پیرامون وضعیت تاریخی و جمعیتی ترکمن‌ها'''''. ترجمه امانگلدی ضمیر، تهران: 1379، ش 24. </ref><ref>آکینر، شیرین. '''''اقوام مسلمان اتحاد شوروی'''''. ترجمه علی خزاعی‌فر، مشهد: 1366، ص 380-381 و 387.</ref>.  
واژه‌های [[ترکمن]]، ترکمان و تراکمه تا قرن چهارم در منابع [[فارسی]] و [[عربی]] به کار نرفته است. مجاورت غُزان با اعراب و ایرانیان متضمن رویدادها و تحولاتی بود که نتایج آن در اواخر قرن سوم و اوایل قرن چهارم آشکار شد. تقریباً از همان زمان اصطلاح ترکمان متداول شد<ref>ابن حوقل، ص 511.</ref><ref>گروسه، رنه. '''''امپراطوری صحرانوردان'''''. ترجمه عبدالحسین میکده، تهران: 1365، ص 247. </ref>. اولین بار کاشغری به ترکیب ترک + من اشاره کرده است و ابوریحان بیرونی نیز به ترکانی که مسلمان شده بودند، ترکمان اطلاق می‌کرد<ref>کاشغری، محمود بن حسین. '''''دیوان لغات الترک'''''. استامبول: 1333-1335ق، ج 1، ص 294. </ref>. قوم [[ترکمن]] از اختلاط قبایل گوناگون ترکمان غُز در منقشلاغ و اوست یورت(Ust Urt) (اورت) (فلاتی در مشرق منقشلاق) و رشته کوه‌های بَلخان و خوارزم و بعضی قبایل بیگانه در قرن هشتم و نهم به وجود آمد<ref>لاگاشووا، بی بی رابعه. '''''ترکمن‌های ایران: پژوهشی تاریخی ـ مردم‌شناسی'''''. ترجمه سیروس ایزدی و حسین تحویلی، تهران: 1359، ص 18. </ref>. قرن‌ها پیش از [[اسلام]] گروه‌هایی از این قوم، به ویژه غزها به سبب آمیختگی با ایرانیان آسیای میانه و اقوام تُخاری و سُغدی با آنها شباهت‌های ظاهری بسیاری یافته بودند<ref name=":0">رشیدالدین فضل‌الله. ج 1، 54-55.</ref>. ترکمن‌ها اکثراَ در جمهوری‌های ترکمنستان، [https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%AA%D8%A7%D8%AC%DB%8C%DA%A9%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86 تاجیکستان]، ازبکستان و [https://dmelal.ir/index.php?title=%D9%82%D8%B2%D8%A7%D9%82%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86 قزاقستان] و مناطقی از آستارخان و استاوروپل(Stauropol) روسیه سکونت دارند. اهالی دشت ترکمن ([[ترکمن صحرا]]) در شمال [[استان گلستان]] و گروه‌هایی از ساکنان شمال [[استان خراسان شمالی|استان خراسان]] در [[کشور ایران|ایران]]، همچنین ساکنان بخشی از شمال [https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86 افغانستان] نیز [[ترکمن]] هستند. همچنین ده‌ها هزار [[ترکمن]] در استان تسن هانِ چین نیز سکونت دارند<ref>دوردی‌یف، مراد و شهرت حاجکوویچ قدیروف. '''''ترکمن‌های جهان: تحقیقی پیرامون وضعیت تاریخی و جمعیتی ترکمن‌ها'''''. ترجمه امانگلدی ضمیر، تهران: 1379، ش 24. </ref><ref>آکینر، شیرین. '''''اقوام مسلمان اتحاد شوروی'''''. ترجمه علی خزاعی‌فر، مشهد: 1366، ص 380-381 و 387.</ref>.
[[پرونده:قوم ترکمن در حال اجرای موسیقی.jpg|بندانگشتی|قوم ترکمن در حال اجرای موسیقی، برگرفته از سایت کافی نت، قابل بازیابی از    [https://caffenet.ir/product/فرهنگ-بومی-و-رسوم-ترکمن-ها/ /فرهنگ-بومی-و-رسوم-ترکمن-ها/https://caffenet.ir/product]]]
قوم ترکمن از چندین [[ایل]] بزرگ به نام‌های آتا، آل علی (علی ایلی / آلیلی)، اِرسای (ایرسای، ارزای، ارسالی)، تَکَه، چاودور (چودور)، ساریق (ساریک)، سالور، سقر (ساقار، قره)، یمیرلی (ایمیرلی)، یموت و کوکلان (گوکلان) تشکیل شده است که هر کدام شامل ده‌ها تیره کوچک و بزرگ‌ است<ref>میرزا ابراهیم. '''''سفرنامه استرآباد و مازندران و گیلان'''''. به کوشش مسعود گلزاری، تهران: 1355، ص 57.</ref><ref>سارلی، اراز محمد. '''''تاریخ ترکمنستان'''''. تهران: ؟-1378، ص 10-15.</ref>. بعضی از ایلات ترکمن در قرون گذشته، به سبب رشد یکجانشینی و زراعت به دو گروه چمور (چومِر = زارع و دامدار و صیاد و بازرگانِ یکجانشین) و چاروا (دامدار و شترچران کوچرو) تقسیم شده بودند<ref>قورخانچی، محمدعلی. '''''نخبه سیفیه: در تاریخ و جغرافیای استرآباد'''''. به کوشش منصوره اتحادیه (نظام مافی) و سیروس سعدوندیان، تهران: 1360، ص 34، 40. </ref>.


قوم ترکمن از چندین ایل بزرگ به نام‌های آتا، آل علی (علی ایلی / آلیلی)، اِرسای (ایرسای، ارزای، ارسالی)، تَکَه، چاودور (چودور)، ساریق (ساریک)، سالور، سقر (ساقار، قره)، یمیرلی (ایمیرلی)، یموت و کوکلان (گوکلان) تشکیل شده است که هر کدام شامل ده‌ها تیره کوچک و بزرگ‌ است<ref>میرزا ابراهیم. '''''سفرنامه استرآباد و مازندران و گیلان'''''. به کوشش مسعود گلزاری، تهران: 1355، ص 57.</ref><ref>سارلی، اراز محمد. '''''تاریخ ترکمنستان'''''. تهران: ؟-1378، ص 10-15.</ref>. بعضی از ایلات ترکمن در قرون گذشته، به سبب رشد یکجانشینی و زراعت به دو گروه چمور (چومِر = زارع و دامدار و صیاد و بازرگانِ یکجانشین) و چاروا (دامدار و شترچران کوچرو) تقسیم شده بودند<ref>قورخانچی، محمدعلی. '''''نخبه سیفیه: در تاریخ و جغرافیای استرآباد'''''. به کوشش منصوره اتحادیه (نظام مافی) و سیروس سعدوندیان، تهران: 1360، ص 34، 40. </ref>.
زبان ترکمن‌ها (← [[ترکمنی]]) شعبه‌ای از [[ترکی]] اُغُزی است که دو گروه اصلی: گویش‌های قبایل بزرگ و گروه گویش‌های قبایل کوچک را دربر می‌گیرد. زبان ادبی جدید [[ترکمن]]، ترکیبی از گویش‌های اصلی است. ادبیات قومی ترکمن، در قرن دوازدهم با تلاش برخی شاعران ترکمن شکل گرفته است<ref>هیئت، جواد. '''''سیری در تاریخ زبان و لهجه‌های ترکی'''''. تهران: 1366، ص 280-281. </ref>.  
 
زبان ترکمن‌ها (← ترکمنی) شعبه‌ای از [[ترکی]] اُغُزی است که دو گروه اصلی: گویش‌های قبایل بزرگ و گروه گویش‌های قبایل کوچک را دربر می‌گیرد. زبان ادبی جدید [[ترکمن]]، ترکیبی از گویش‌های اصلی است. ادبیات قومی ترکمن، در قرن دوازدهم با تلاش برخی شاعران ترکمن شکل گرفته است<ref>هیئت، جواد. '''''سیری در تاریخ زبان و لهجه‌های ترکی'''''. تهران: 1366، ص 280-281. </ref>.  


ترکمن‌ها عمدتاً حنفی مذهب‌اند و طریقت نقشبندیه در میان آنها پیروان فراوانی دارد<ref>آکینر، شیرین. '''''اقوام مسلمان اتحاد شوروی'''''. ترجمه علی خزاعی‌فر، مشهد: 1366، ص 395. </ref>. ترکمن‌ها از گذشته‌های دور، ابریشم بافی و نمدمالی و قالی بافی می‌کردند و قالی و نمد از تولیدات معروف آن‌‌هاست. این قوم از دیرباز در پرورش اسب مهارت فراوان داشته‌اند و اسب ترکمن همچنان از نژادهای اصیل اسب در جهان به شمار می‌آید<ref>لاگاشووا، بی بی رابعه. '''''ترکمن‌های ایران: پژوهشی تاریخی ـ مردم‌شناسی'''''. ترجمه سیروس ایزدی و حسین تحویلی، تهران: 1359، ص 48-53. </ref>.  
ترکمن‌ها عمدتاً حنفی مذهب‌اند و طریقت نقشبندیه در میان آنها پیروان فراوانی دارد<ref>آکینر، شیرین. '''''اقوام مسلمان اتحاد شوروی'''''. ترجمه علی خزاعی‌فر، مشهد: 1366، ص 395. </ref>. ترکمن‌ها از گذشته‌های دور، ابریشم بافی و نمدمالی و قالی بافی می‌کردند و قالی و نمد از تولیدات معروف آن‌‌هاست. این قوم از دیرباز در پرورش اسب مهارت فراوان داشته‌اند و اسب ترکمن همچنان از نژادهای اصیل اسب در جهان به شمار می‌آید<ref>لاگاشووا، بی بی رابعه. '''''ترکمن‌های ایران: پژوهشی تاریخی ـ مردم‌شناسی'''''. ترجمه سیروس ایزدی و حسین تحویلی، تهران: 1359، ص 48-53. </ref>.  


قرن‌ها پس از تشکیل قومی با نام ترکمان، قبایل و گروه‌هایی دیگری مانند قپچاق، خلج، آقا جری و مانند آنها به ترکمانان پیوستند و اتحادیه بزرگی را تشکیل ‌دادند<ref name=":0" />. در زمان سلجوقیان، سلطان مسعود  نیروهایی را برای دفع خطر از آنان و سرکوب شرارت‌هایشان به مناطق اطراف خراسان فرستاد که نهایتاَ در 548ق / 1153م به پیروزی ترکمانان منجر شد. از آن پس ترکمانان به توسعه تصرفات خود پرداختند و تا کنار دریای مدیترانه پیش رفتند و دولت‌های کوچک و بزرگی را بنیان نهادند که آخرین آنها امپراتوری عثمانی بود<ref>باسورث، کلیفورد ادموند. '''''سلسله‌های اسلامی جدید: راهنمای گاهشماری و تبارشناسی'''''. ترجمه فریدون بدره‌ای، تهران: 1381، ص 359-365 و 409-412.</ref>. درگیری‌های ترکمن‌ها با دولت‌های صفوی، افشار و مهاجمان قزاق و ازبک از سویی و تصرف مناطق ترکمن نشین توسط روسیه از قرن یازدهم به بعد، از سوی دیگر، همچنین دشمنی‌های درون قبیله‌ای و جابه‌جایی‌های بزرگ و جز آن موجب شد که تا قرن اخیر ترکمن‌ها فاقد وحدت و دولت مشخصی باشند<ref>بوهر، آنت. '''''«ترکمن‌ها» در ملیت‌های شوروی: مجموعه 21 مقاله.''''' زیر نظر گراهام اسمیت، تهران: 1375، ص 266-267.</ref>. در زمان اتحاد جماهیر شوروی دولت بلشویک ترکمنستان ایجاد شد که در 1336ق / 1918م سرداران ترکمن و نظامیان انگلیسی و منشویک‌ها آن‌ها را برانداختند و دولت وابسته به سازمان نظامی روس‌های سفید را روی کار آوردند<ref>لاگاشووا، بی بی رابعه. '''''ترکمن‌های ایران: پژوهشی تاریخی ـ مردم‌شناسی'''''. ترجمه سیروس ایزدی و حسین تحویلی، تهران: 1359، ص 133-136.</ref>. در 1338ق این دولت نیز سقوط کرد و در 1303ش/ 1924م جمهوری سوسیالیستی ترکمنستان تأسیس شد. سرانجام پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در 1370ش / 1991م کشور ترکمنستان مستقل به وجود آمد<ref>آکینر، شیرین. '''''اقوام مسلمان اتحاد شوروی'''''. ترجمه علی خزاعی‌فر، مشهد: 1366، ص 384.</ref><ref>بوهر، آنت. '''''«ترکمن‌ها» در ملیت‌های شوروی: مجموعه 21 مقاله.''''' زیر نظر گراهام اسمیت، تهران: 1375، ص 269.</ref>.
قرن‌ها پس از تشکیل قومی با نام ترکمان، قبایل و گروه‌هایی دیگری مانند قپچاق، خلج، آقا جری و مانند آنها به ترکمانان پیوستند و اتحادیه بزرگی را تشکیل ‌دادند<ref name=":0" />. در زمان [[سلجوقیان]]، سلطان مسعود  نیروهایی را برای دفع خطر از آنان و سرکوب شرارت‌هایشان به مناطق اطراف خراسان فرستاد که نهایتاَ در 548ق / 1153م به پیروزی ترکمانان منجر شد. از آن پس ترکمانان به توسعه تصرفات خود پرداختند و تا کنار دریای مدیترانه پیش رفتند و دولت‌های کوچک و بزرگی را بنیان نهادند که آخرین آنها امپراتوری عثمانی بود<ref>باسورث، کلیفورد ادموند. '''''سلسله‌های اسلامی جدید: راهنمای گاهشماری و تبارشناسی'''''. ترجمه فریدون بدره‌ای، تهران: 1381، ص 359-365 و 409-412.</ref>. درگیری‌های ترکمن‌ها با دولت‌های [[صفویان|صفوی]]، [[افشاریه|افشار]] و مهاجمان قزاق و ازبک از سویی و تصرف مناطق ترکمن نشین توسط [https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%87 روسیه] از قرن یازدهم به بعد، از سوی دیگر، همچنین دشمنی‌های درون قبیله‌ای و جابه‌جایی‌های بزرگ و جز آن موجب شد که تا قرن اخیر ترکمن‌ها فاقد وحدت و دولت مشخصی باشند<ref>بوهر، آنت. '''''«ترکمن‌ها» در ملیت‌های شوروی: مجموعه 21 مقاله.''''' زیر نظر گراهام اسمیت، تهران: 1375، ص 266-267.</ref>. در زمان اتحاد جماهیر شوروی دولت بلشویک ترکمنستان ایجاد شد که در 1336ق / 1918م سرداران ترکمن و نظامیان انگلیسی و منشویک‌ها آن‌ها را برانداختند و دولت وابسته به سازمان نظامی روس‌های سفید را روی کار آوردند<ref>لاگاشووا، بی بی رابعه. '''''ترکمن‌های ایران: پژوهشی تاریخی ـ مردم‌شناسی'''''. ترجمه سیروس ایزدی و حسین تحویلی، تهران: 1359، ص 133-136.</ref>. در 1338ق این دولت نیز سقوط کرد و در 1303ش/ 1924م جمهوری سوسیالیستی ترکمنستان تأسیس شد. سرانجام پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در 1370ش / 1991م کشور ترکمنستان مستقل به وجود آمد<ref>آکینر، شیرین. '''''اقوام مسلمان اتحاد شوروی'''''. ترجمه علی خزاعی‌فر، مشهد: 1366، ص 384.</ref><ref>بوهر، آنت. '''''«ترکمن‌ها» در ملیت‌های شوروی: مجموعه 21 مقاله.''''' زیر نظر گراهام اسمیت، تهران: 1375، ص 269.</ref><ref>پورصفر قصابی نژاد، علی ( 1393)، "ترکمن"، '''''دانشنامه جهان اسلام'''''، جلد 7، قابل بازیابی از https://rch.ac.ir/article/Details/10822</ref>.


== نیز نگاه کنید به ==
== نیز نگاه کنید به ==
* [[ایلات و عشایر]]
* [[ترکمنی]]
* [[ترکمن صحرا]]
* [[ترکی]]


== '''''مآخذ''''' ==
== '''''مآخذ''''' ==
<references />
== منبع اصلی ==
[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،
== نویسنده مقاله ==
علی پورصفر قصابی نژاد


تلخیص از مقاله «ترکمن، قوم»، '''''دانشنامه جهان اسلام'''''
تلخیص معصومه ابراهیمی


تلخیص کننده: معصومه ابراهیمی
[[رده:جامعه و نظام اجتماعی]]
[[رده:مردم شناسی]]

نسخهٔ کنونی تا ‏۱۹ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۴:۵۴

ترکمن، قومی ترک زبان پراکنده در آسیای میانه، ایران و افغانستان.

این قوم بازمانده ترکمانان غُز/ اُغُز هستند که در قرون اولیه اسلامی در شبه جزیره منقشلاق / منقشلاغ، در ساحل شرقی دریای مازندران و نواحی اطراف آن استقرار یافته بودند.

واژه‌های ترکمن، ترکمان و تراکمه تا قرن چهارم در منابع فارسی و عربی به کار نرفته است. مجاورت غُزان با اعراب و ایرانیان متضمن رویدادها و تحولاتی بود که نتایج آن در اواخر قرن سوم و اوایل قرن چهارم آشکار شد. تقریباً از همان زمان اصطلاح ترکمان متداول شد[۱][۲]. اولین بار کاشغری به ترکیب ترک + من اشاره کرده است و ابوریحان بیرونی نیز به ترکانی که مسلمان شده بودند، ترکمان اطلاق می‌کرد[۳]. قوم ترکمن از اختلاط قبایل گوناگون ترکمان غُز در منقشلاغ و اوست یورت(Ust Urt) (اورت) (فلاتی در مشرق منقشلاق) و رشته کوه‌های بَلخان و خوارزم و بعضی قبایل بیگانه در قرن هشتم و نهم به وجود آمد[۴]. قرن‌ها پیش از اسلام گروه‌هایی از این قوم، به ویژه غزها به سبب آمیختگی با ایرانیان آسیای میانه و اقوام تُخاری و سُغدی با آنها شباهت‌های ظاهری بسیاری یافته بودند[۵]. ترکمن‌ها اکثراَ در جمهوری‌های ترکمنستان، تاجیکستان، ازبکستان و قزاقستان و مناطقی از آستارخان و استاوروپل(Stauropol) روسیه سکونت دارند. اهالی دشت ترکمن (ترکمن صحرا) در شمال استان گلستان و گروه‌هایی از ساکنان شمال استان خراسان در ایران، همچنین ساکنان بخشی از شمال افغانستان نیز ترکمن هستند. همچنین ده‌ها هزار ترکمن در استان تسن هانِ چین نیز سکونت دارند[۶][۷].

قوم ترکمن در حال اجرای موسیقی، برگرفته از سایت کافی نت، قابل بازیابی از /فرهنگ-بومی-و-رسوم-ترکمن-ها/https://caffenet.ir/product

قوم ترکمن از چندین ایل بزرگ به نام‌های آتا، آل علی (علی ایلی / آلیلی)، اِرسای (ایرسای، ارزای، ارسالی)، تَکَه، چاودور (چودور)، ساریق (ساریک)، سالور، سقر (ساقار، قره)، یمیرلی (ایمیرلی)، یموت و کوکلان (گوکلان) تشکیل شده است که هر کدام شامل ده‌ها تیره کوچک و بزرگ‌ است[۸][۹]. بعضی از ایلات ترکمن در قرون گذشته، به سبب رشد یکجانشینی و زراعت به دو گروه چمور (چومِر = زارع و دامدار و صیاد و بازرگانِ یکجانشین) و چاروا (دامدار و شترچران کوچرو) تقسیم شده بودند[۱۰].

زبان ترکمن‌ها (← ترکمنی) شعبه‌ای از ترکی اُغُزی است که دو گروه اصلی: گویش‌های قبایل بزرگ و گروه گویش‌های قبایل کوچک را دربر می‌گیرد. زبان ادبی جدید ترکمن، ترکیبی از گویش‌های اصلی است. ادبیات قومی ترکمن، در قرن دوازدهم با تلاش برخی شاعران ترکمن شکل گرفته است[۱۱].

ترکمن‌ها عمدتاً حنفی مذهب‌اند و طریقت نقشبندیه در میان آنها پیروان فراوانی دارد[۱۲]. ترکمن‌ها از گذشته‌های دور، ابریشم بافی و نمدمالی و قالی بافی می‌کردند و قالی و نمد از تولیدات معروف آن‌‌هاست. این قوم از دیرباز در پرورش اسب مهارت فراوان داشته‌اند و اسب ترکمن همچنان از نژادهای اصیل اسب در جهان به شمار می‌آید[۱۳].

قرن‌ها پس از تشکیل قومی با نام ترکمان، قبایل و گروه‌هایی دیگری مانند قپچاق، خلج، آقا جری و مانند آنها به ترکمانان پیوستند و اتحادیه بزرگی را تشکیل ‌دادند[۵]. در زمان سلجوقیان، سلطان مسعود  نیروهایی را برای دفع خطر از آنان و سرکوب شرارت‌هایشان به مناطق اطراف خراسان فرستاد که نهایتاَ در 548ق / 1153م به پیروزی ترکمانان منجر شد. از آن پس ترکمانان به توسعه تصرفات خود پرداختند و تا کنار دریای مدیترانه پیش رفتند و دولت‌های کوچک و بزرگی را بنیان نهادند که آخرین آنها امپراتوری عثمانی بود[۱۴]. درگیری‌های ترکمن‌ها با دولت‌های صفوی، افشار و مهاجمان قزاق و ازبک از سویی و تصرف مناطق ترکمن نشین توسط روسیه از قرن یازدهم به بعد، از سوی دیگر، همچنین دشمنی‌های درون قبیله‌ای و جابه‌جایی‌های بزرگ و جز آن موجب شد که تا قرن اخیر ترکمن‌ها فاقد وحدت و دولت مشخصی باشند[۱۵]. در زمان اتحاد جماهیر شوروی دولت بلشویک ترکمنستان ایجاد شد که در 1336ق / 1918م سرداران ترکمن و نظامیان انگلیسی و منشویک‌ها آن‌ها را برانداختند و دولت وابسته به سازمان نظامی روس‌های سفید را روی کار آوردند[۱۶]. در 1338ق این دولت نیز سقوط کرد و در 1303ش/ 1924م جمهوری سوسیالیستی ترکمنستان تأسیس شد. سرانجام پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در 1370ش / 1991م کشور ترکمنستان مستقل به وجود آمد[۱۷][۱۸][۱۹].

نیز نگاه کنید به

مآخذ

  1. ↑ ابن حوقل، ص 511.
  2. ↑ گروسه، رنه. امپراطوری صحرانوردان. ترجمه عبدالحسین میکده، تهران: 1365، ص 247.
  3. ↑ کاشغری، محمود بن حسین. دیوان لغات الترک. استامبول: 1333-1335ق، ج 1، ص 294.
  4. ↑ لاگاشووا، بی بی رابعه. ترکمن‌های ایران: پژوهشی تاریخی ـ مردم‌شناسی. ترجمه سیروس ایزدی و حسین تحویلی، تهران: 1359، ص 18.
  5. ↑ ۵٫۰ ۵٫۱ رشیدالدین فضل‌الله. ج 1، 54-55.
  6. ↑ دوردی‌یف، مراد و شهرت حاجکوویچ قدیروف. ترکمن‌های جهان: تحقیقی پیرامون وضعیت تاریخی و جمعیتی ترکمن‌ها. ترجمه امانگلدی ضمیر، تهران: 1379، ش 24.
  7. ↑ آکینر، شیرین. اقوام مسلمان اتحاد شوروی. ترجمه علی خزاعی‌فر، مشهد: 1366، ص 380-381 و 387.
  8. ↑ میرزا ابراهیم. سفرنامه استرآباد و مازندران و گیلان. به کوشش مسعود گلزاری، تهران: 1355، ص 57.
  9. ↑ سارلی، اراز محمد. تاریخ ترکمنستان. تهران: ؟-1378، ص 10-15.
  10. ↑ قورخانچی، محمدعلی. نخبه سیفیه: در تاریخ و جغرافیای استرآباد. به کوشش منصوره اتحادیه (نظام مافی) و سیروس سعدوندیان، تهران: 1360، ص 34، 40.
  11. ↑ هیئت، جواد. سیری در تاریخ زبان و لهجه‌های ترکی. تهران: 1366، ص 280-281.
  12. ↑ آکینر، شیرین. اقوام مسلمان اتحاد شوروی. ترجمه علی خزاعی‌فر، مشهد: 1366، ص 395.
  13. ↑ لاگاشووا، بی بی رابعه. ترکمن‌های ایران: پژوهشی تاریخی ـ مردم‌شناسی. ترجمه سیروس ایزدی و حسین تحویلی، تهران: 1359، ص 48-53.
  14. ↑ باسورث، کلیفورد ادموند. سلسله‌های اسلامی جدید: راهنمای گاهشماری و تبارشناسی. ترجمه فریدون بدره‌ای، تهران: 1381، ص 359-365 و 409-412.
  15. ↑ بوهر، آنت. «ترکمن‌ها» در ملیت‌های شوروی: مجموعه 21 مقاله. زیر نظر گراهام اسمیت، تهران: 1375، ص 266-267.
  16. ↑ لاگاشووا، بی بی رابعه. ترکمن‌های ایران: پژوهشی تاریخی ـ مردم‌شناسی. ترجمه سیروس ایزدی و حسین تحویلی، تهران: 1359، ص 133-136.
  17. ↑ آکینر، شیرین. اقوام مسلمان اتحاد شوروی. ترجمه علی خزاعی‌فر، مشهد: 1366، ص 384.
  18. ↑ بوهر، آنت. «ترکمن‌ها» در ملیت‌های شوروی: مجموعه 21 مقاله. زیر نظر گراهام اسمیت، تهران: 1375، ص 269.
  19. ↑ پورصفر قصابی نژاد، علی ( 1393)، "ترکمن"، دانشنامه جهان اسلام، جلد 7، قابل بازیابی از https://rch.ac.ir/article/Details/10822

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

علی پورصفر قصابی نژاد

تلخیص معصومه ابراهیمی

برگرفته از «https://iranology-e.ir/index.php?title=ترکمن&oldid=9224»