آرش کمانگیر
آرشِ کمانگیر، از پهلوانان باستانی ایران در داستانهای ملی و از تیراندازان ماهر و افسانهای ریشه اسطورهای حماسه آرش، گاو معجزه آمیزی بوده که مرز بین ایران و توران را نمایان میکرده و پس از مرگ، روان او از تنش بیرون میآمده و به بارگاه اهورایی راه برده است[۱]. کهنترین مأخذ درباره این قهرمان، یشت هشتم از کتاب اوستا است که در آن از تیری که آرش از کوه اِیْرخْشَئُوتَه به کوه خْوَنْوَنْت انداخته، به تمثیل سخن رفته است. صورت اوستایی نام آرش را رخْشَه ضبط کردهاند. در ادبیات پهلوی آگاهی چندانی از آرش در دست نیست[۲].
در ادبیات دوره اسلامی اطلاعات بیشتری درباره او وجود دارد. در آن میان، روایات ابوریحان بیرونی (م 440ق / ؟م) در آثارالباقیه، ابوحنیفه دینوری (م 281 یا 282ق / ؟م) در اخبار الطوال است. طبق این روایات، در صلح میان افراسیاب و منوچهر، قرار بر این شد که افراسیاب به اندازه یک تیر پرتاپ از سرزمین ایران را به منوچهر واگذار کند. پس این مهم به آرش سپرده شد و او با چنان قدرتی تیر را از کمان رها کرد که بدنش از آسیب آن پاره گردید. اما به فرمان خداوند، باد آن تیر را ببرد و پس از پیمایش هزار فرسنگ به درخت گرودی بزرگی اصابت کرد. پرتاب این تیر در 13 تیرماه یعنی تیر روز اتفاق افتاد[۳]. آرش یا ارخش همان آرش شِواتیر (دارنده تیر تیزرو) (صورت فارسی واژه اوستایی خْشْوِیوی اِیِشْو) است که در ادبیات فارسی افزون بر صفت شواتیر به کمانگیر نیز شهرت دارد[۴]. مورخانی چون بلعمی در ترجمه تاریخ طبری یا تاریخ بلعمی، ثعالبی در شاهنامه و دیگران به داستان آرش اشارت دارند. فخرالدین اسعد گرگانی (سده 4ق / ؟م) نیز در منظومه ویس و رامین از وی یاد کرده است[۵][۳]. سیاووش کسرایی (1304ش ـ ) منظومه آرش کمانگیر (تهران، مروارید، 1338) و مهرداد اوستا (م 1370ش) منظومه حماسه آرش کمانگیر (تهران، توس، 1344) را سرودهاند[۶][۷].
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ اکبری، مفاخر. صفدر. «آرش کمانگیر؛مژده آورباران»، مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه فردوسی مشهد. س 37، ش 4 (زمستان 1383)، مسلسل 147، ص 63.
- ↑ تفضّلی، احمد. «آرش»، دانشنامه ایران و اسلام. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 2536 (1356)، ج 1، ص 77ـ 78.
- ↑ ۳٫۰ ۳٫۱ صفا، ذبیح الله. حماسهسرایی در ایران. تهران: امیرکبیر، چ 3، 1352، ص 588ـ 589.
- ↑ یاحقی، محمدجعفر. فرهنگ اساطیر و اشارات داستانی در ادبیات فارسی. تهران: سروش ـ مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی (پژوهشگاه علوم انسانی )، ج 1، 1369، ص 42.
- ↑ رستگار فسایی، منصور. فرهنگ نامهای شاهنامه. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، چ 2، 1379، ص 9ـ 11
- ↑ رزمجو، حسین. قلمرو ادبیات حماسی ایران. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی، چ 1، 1381، ج 1، ص 351، 354 و 387.
- ↑ عادل، محمدرضا. فرهنگ جامع نامهای شاهنامه. تهران: نشر صدوق، چ 1، 1372، ص 17.
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
نویسنده مقاله
ابوالقاسم رادفر