گچ بری ساسانی
کهنترین گچبری ساسانی را در کاخ اردشیر در فیروزآباد مییابیم که در گیلوییهای بالای درهای ورودی و یا طاقچهها، و به تقلید ازگیلوییهای مصری بالای سر درهای تختجمشید، ساخته شدهاند؛ همهی آنها سادگی ویژهای دارند و چندان برجستهکاری نشدهاند. سپس در کاخ شاپور اول در بیشاپور تاقچههایگچبری شدهی زیبایی مییابیم. در نمونهای که در موزهی لوور پاریس موجود است، دو کنار تاقچه حالت دو ستون چهارگوش با سر ستون ساده را دارد که بر فراز آنها تاقی نیم دایره زده شده است و در دو طرف ستون دو نوار عمودی از نقش زنجیرهای زاو یهداری که اروپاییان آن را «گرک» مینامند پوشیده شده و تا کتیبهی بالای تاق ادامه دارد. در بالای آن نقش مارپیچی و اسلیمی از برگهای پهن تزیینی، که چهار حلقهی مارپیچ دارد، دیده میشود. تعداد این تاقچههای گچبری شده ۶۴ تاست و شاید در درون آنها پیکرهها قرار داشتهاند، هرچند که پیکرهای یافت نشده است. نیز احتمال دارد که سربازان محافظ در آنجا آمادهی خدمت و نیزه به دست میایستادهاند.
اما بیشتر گچبریها متعلق به دوران بعد از شاپور و از سدههای سوم پیش از هجرت به بعد است. بسیاری از اینگچبریها، به ویژه گچبریهای کیش (در میان دورود)، الهام بخش گچبریهای، دوران اسلامی شدهاند. در لوحیگچی، که ازکیش به دست آمده و هماکنون در موزهی بغداد است، پیکر نیمتنهی زنی در پنجره در قابی مزین به نقشگل و برگ را میبینیم. تاجی که بر سر زن است نشان میدهد که زنی از دربار، احتمالاً شهبانو یا شاهزادهای است. نقش چهرهی زن در پنجره در هنر آسیای مقدم رواج داشته است.
در لوح گچی بزرگی که از اطراف با آجرهای گچین با نقش تکراری و قابی محصور شده است و در چهار ترخان تهران به دست آمده، نقش صحنهی شکار پیروز ساسانی (۱۳۷ - ۱۶۲ پ.ه) را نشان میدهد. ترکیب نقش این گچبری کاملاً متفاوت است. در اینجا اصول گچبری قالبگیری، شده به کار رفته است؛ یعنی در نقش لوح میانی، تصاویر دو بدو از یک قالب برگرفته شدهاند، و هم نقشهای آذین قاب، قالبیاند. در درونیترین بخش گلچههای ۱۲ پر را میبینیم، که حاشیههای بالایی تختجمشید را نیز تشکیل میدهند و شاید ریشهای مصری داشته باشند. د
ر بخش میانی انار برجستهای که مظهر برکت و حاصلخیزی است در میان یک جفت بال که به حالت زیبایی به سوی بالا و انار، با حرکتی مارپیچ برگشته و در مجموع شبیه نقش بتهی قالی است، قرار دارد. خطوط بال و پرههای گلچههای درونی بدقت ساخته شدهاند، نقش بیرونی، حاشیه مارپیچهایی را نشان میدهند که در همدیگر گره خورده و در میان هر گره گلچهی کوچکی جای گرفته است. این گچبری در موزهی فیلادلفیا نگهداری میشود. در نقش تکراری وسط در سمت راست، شاه را میبینیم که دو گراز بر او حمله میکنند، و در سمت چپ پیروزی شاه را بر گرازان، و در وسط نقش گریز دستهای از گرازان را مشاهده میکنیم. در این گچبری اشخاص و حیوانات بسیار فشرده و در ردیفهای موازی، در بلندای صحنه، به صف طراحی شدهاند. تراکم ایجاد شده در این نقش و عدم تحرک کمتر آن، آن را از نقاشیهای شکار ساسانی متمایز و متفاوت کرده است
یک چهرهی گچبری شده از پادشاه نیز به دست آمده است که ساده است و به سبک نقطهنگاری و یا «نقطه آفرینی» ساخته شده و احتمالاً متعلق به قباد (کواد) اول است (۹۰ - ۱۳۳ پیش از هجرت). درگچبریهای ساسانی نقش گل و برگ و سلسلههای مارپیچ درهم شده با گلچههای میانی و نقشهای تزیینی بالدار در درون حلقههای نقطهنگاری شده زیاد دیده میشود. در یک ایوان تیسفون ۱۸ نقش متفاوت و مختلف شناسایی شده، و در یک کاخ ساسانی درکیش تعداد این نقشها به ۴۰ عدد رسیده است. یک نقشگچبری در موزهی برلن نگهداری میشود که در آن تعداد زیادی انارهای بالدار، که با ظرافت ویژهای از قالب بیرون آورده شدهاند، در ردیفهای موازی طوری قرار گرفتهاند که هر اناری از یک ردیف در میان دو بال انار ردیف پایینی قرار گرفته است. دو لوحهی زیبا در موزهی برلن موجود است که در یکی ریشههای نقشهای اسلیمی و گل و گیاهی اسلامی را، که از شیوه دادن نقش شاخ و برگ و گل انار ترکیب شده است، میبینیم و در دیگری دو بال را که در میان آنها نوشتهای است، در درون دایرهای با ۳۶ نقطهی برجسته بر گِرد آن؛ این مجموعه را در میان شاخ و برگهای اسلیمیوار مشاهده میکنیم.
در لوح مستطیلی از تیسفون، در برلن، نقش برجستهی خوسی را در کوهستان و در حال گریز مییابیم که در آن یک واقعیگرایی نسبی به چشم میخورد؛ درحالی که کوهستان به صورت نمادینی که در آثار سومر و ایلام دیده میشود طرح شده است. گیاه پشت سر خرس هم بیش و کم واقعیگراست. در لوحی که در موزهی ایران باستان تهران محفوظ است، سرگرازی در میان دو دایرهی متحدالمرکز قرار دارد که فاصلهی دو دایره را ردیفی از ۲۴ دایرهیکوچک پرکرده است، و این مجموعه در میان شاخ و برگهای تزیینی قرار دارند. این لوح از سدهی نخست پیش از هجرت است و در دامغان پیدا شده است. در لوح تیسفون، با نقش طاووس در میان یک دایره، از سدهی یکم پیش از هجرت (ششم میلادی)، که در موزهی برلن نگاهداری میشود، نقطهها یا دایرههای کوچک پیرامون دایرهی محیطی طاووس به چنگکهای کوچک حلقوی تغییر شکل دادهاند.
نیز نگاه کنید به
منبع اصلی
آیت اللهی، حبیب الله (1380). کتاب ایران: تاریخ هنر. تهران: موسسه فرهنگی، هنری و انتشاراتی بین المللی الهدی.
نویسنده مقاله
حبیب الله آیت اللهی