ماهیگیری در دریای خزر: تفاوت میان نسخه‌ها

نسخهٔ کنونی تا ‏۱۹ ژانویهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۵:۱۶

دریای خزر بزرگترین و ارزنده‌ترین دریاچه بسته جهان است که اخیرا از طریق کانال ولگا - دن (از قسمت شمالی) به دریای آزاد راه یافته است. طول این دریا ۱,۲۰۵ کیلومتر، عرض آن ۵۵۴ کیلومتر، مساحت ۴۳۸,۰۰۰ کیلومتر مربع و حجم آن حدود ۷۹,۳۱۹ کیلومتر مکعب است. طول محیط کرانه ان ۶۳۷۹ کیلومتر و وسعت حوزه‌اش ۳,۷۳۳,۰۰۰ کیلومتر مربع می‌باشد که از این مقدار ۶۵۷ کیلومتر طول کرانه ایران و بیش از ۲۵۶,۰۰۰ کیلومتر وسعت حوزه ایران است. عمیق‌ترین نقطه دریای خزر در جنوب آن یعنی در حوزه ایران واقع شده که عمق آن در حدود ۱۰۰۰ متر است.

آب ۳۵۰ رشته رودخانه‌ای که از سواحل جنوبی واقع در خاک ایران به دریای خزر می‌ریزد مجموعا %۵ آبهای وارده به دریا را تشکیل می‌دهد. از این تعداد رودخانه ۴۵ رشته وارد مرداب انزلی و چند رود هم وارد خلیج گرگان می‌شود. «خلیج انزلی» در بخش غربی سواحل جنوبی دریای خزر واقع شده که مساحت آن حدود ۲۰۰ کیلومتر مربع است. این خلیج و خلیج‌های کوچکتر داخل آن - مانند کپورچال و بهم‌بر - از نظر صید و پرورش «ماهی سفید» حایز اهمیت‌اند. «خلیج گرگان» نیز -که تا چندی پیش مساحتی حدود ۴۰۰ کیلومتر مربع داشت و اکنون به دلیل کمبود بارندگی و ایجاد سّد بر روی رودخانه‌ها به سرعت در حال خشک شدن است- یکی از مکانهای مهم صید و پرورش ماهی به شمار می‌رود. نوعی ماهی کوچک فلس‌دار به نام «کلمه» در این خلیج به حد وفور وجود داشته که به دلایل مختلف از جمله کاهش سطح آب، مقدار آن نیز کاهش یافته است.

ماهیگیری در دریای خزر از دیر باز رواج داشته ولی تا زمان حکومت قاجاریه در ایران تابع هیچ نظام و مقررات خاص و مدونی نبود. در دوره قاجاریه، به دلیل بی‌کفایتی شاهان و نیاز دولت به پول واز طرفی فشار دولتهای خارجی از جمله دولت روسیه تزاری وقت، امتیاز بهره‌برداری از سواحل جنوبی دریای خزر به افراد خارجی داده شد. از جمله شخصی به نام «لیانازوف» (و پس از او پسرش) قراردادی به مدت ۲۷ سال از قرار پرداخت سالانه 500/000 ریال اجاره بها با ایران بستند. برای اولین بار در زمان بهره‌برداری این پدر و پسر، مراکز متعدد و تاسیسات مقدماتی جهت صنعت صید در ایران به وجود آمد. سرانجام در سال ۱۳۰۶ خورشیدی پیمان جدیدی بین دولتهای وقت ایران و شوروی برای ایجاد شرکتی به نام «شرکت مختلط ماهی ایران و شوروی» منعقد گردید. براساس این قرار داد امتیاز بهره‌برداری از سواحل دریای خزر و چند رودخانه مهم داخلی به مدت ۲۵ سال به این شرکت واگذار گردید. در ۱۲ بهمن ۱۳۲۱ ه ش، پس از پایان یافتن مدت قرارداد مذکور، شیلات ایران ملی اعلام شد. شرکت سهامی شیلات ایران، که امتیاز بهره‌برداری از دریای خزر را به عهده گرفته بود، تا سال ۱۳۴۶ به وزارت دارایی تعلق داشت. این شرکت در سال ۱۳۴۶ به وزارت منابع طبیعی و پس از آن به وزارت کشاورزی و منابع طبیعی منتقل شد. شرکت سهامی شیلات ایران پس از انقلاب به وزارت کشاورزی و عمران روستایی، و از سال ۱۳۶۶ به وزارت جهاد سازندگی وابسته بوده است. از زمان الحاق شیلات به وزارت جهاد سازندگی، فعالیتهای زیادی در امر تحقیقات و آموزش در این شرکت انجام گرفته که البته به دلیل وسعت دامنه کار، به سرمایه گذاری و تحقیقات بیشتری نیاز است.

نیز نگاه کنید به

منبع اصلی

مریدی، سیاوش (1380). کتاب ایران: اقتصاد. تهران: موسسه فرهنگی، هنری و انتشاراتی بین المللی الهدی.

نویسنده مقاله

سیاوش مریدی

@@ خط ۱: / خط ۱: @@
-'''دریای خزر (مازندران)'''
+[[پرونده:Caspian Sea from orbit.jpg|بندانگشتی|[[دریاچه خزر|دریای خزر]]، قابل بازیابی از:https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D8%B1%DB%8C%D8%A7%DB%8C_%D8%AE%D8%B2%D8%B1]]
+[[دریاچه خزر|دریای خزر]] بزرگترین و ارزنده‌ترین دریاچه بسته جهان است که اخیرا از طریق کانال ولگا - دن (از قسمت شمالی) به دریای آزاد راه یافته است. طول این دریا ۱,۲۰۵ کیلومتر، عرض آن ۵۵۴ کیلومتر، مساحت ۴۳۸,۰۰۰ کیلومتر مربع و حجم آن حدود ۷۹,۳۱۹ کیلومتر مکعب است. طول محیط کرانه ان ۶۳۷۹ کیلومتر و وسعت حوزه‌اش ۳,۷۳۳,۰۰۰ کیلومتر مربع می‌باشد که از این مقدار ۶۵۷ کیلومتر طول کرانه [https://iranology-e.ir/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 ایران] و بیش از ۲۵۶,۰۰۰ کیلومتر وسعت حوزه ایران است. عمیق‌ترین نقطه [[دریاچه خزر|دریای خزر]] در جنوب آن یعنی در حوزه ایران واقع شده که عمق آن در حدود ۱۰۰۰ متر است.
-دریای خزر بزرگترین و ارزنده‌ترین دریاچه بسته جهان است که اخیراً از طریق کانال ولگا -دن (از قسمت شمالی) به دریای آزاد راه یافته است. طول این دریا ۱,۲۰۵ کیلومتر، عرض ان ۵۵۴ کیلومتر، مساحت ۴۳۸,۰۰۰ کیلومتر مربع و حجم آن حدود ۷۹,۳۱۹ کیلومتر مکعب است. طول محیط کرانه ان ۶۳۷۹ کیلومتر و وسعت حوزه‌اش ۳,۷۳۳,۰۰۰ کیلومتر مربع
+آب ۳۵۰ رشته رودخانه‌ای که از سواحل جنوبی واقع در خاک ایران به [[دریاچه خزر|دریای خزر]] می‌ریزد مجموعا %۵ آبهای وارده به دریا را تشکیل می‌دهد. از این تعداد رودخانه ۴۵ رشته وارد مرداب انزلی و چند رود هم وارد خلیج [[گرگان]] می‌شود. «خلیج [[انزلی]]» در بخش غربی سواحل جنوبی [[دریاچه خزر|دریای خزر]] واقع شده که مساحت آن حدود ۲۰۰ کیلومتر مربع است. این خلیج و خلیج‌های کوچکتر داخل آن - مانند کپورچال و بهم‌بر - از نظر صید و پرورش «ماهی سفید» حایز اهمیت‌اند. «خلیج [https://iranology-e.ir/%DA%AF%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%86 گرگان]» نیز -که تا چندی پیش مساحتی حدود ۴۰۰ کیلومتر مربع داشت و اکنون به دلیل کمبود بارندگی و ایجاد سّد بر روی رودخانه‌ها به سرعت در حال خشک شدن است- یکی از مکانهای مهم صید و پرورش ماهی به شمار می‌رود. نوعی ماهی کوچک فلس‌دار به نام «کلمه» در این خلیج به حد وفور وجود داشته که به دلایل مختلف از جمله کاهش سطح آب، مقدار آن نیز کاهش یافته است.
-۱. مرکز آمار ایران، آمار کشتارگاهها و مرغداریهای سال ۱۳۷۴.
+ماهیگیری در [[دریاچه خزر|دریای خزر]] از دیر باز رواج داشته ولی تا زمان حکومت [[قاجاریه]] در ایران تابع هیچ نظام و مقررات خاص و مدونی نبود. در دوره [[قاجاریه]]، به دلیل بی‌کفایتی شاهان و نیاز دولت به پول واز طرفی فشار دولتهای خارجی از جمله دولت روسیه تزاری وقت، امتیاز بهره‌برداری از سواحل جنوبی [[دریاچه خزر|دریای خزر]] به افراد خارجی داده شد. از جمله شخصی به نام «لیانازوف» (و پس از او پسرش) قراردادی به مدت ۲۷ سال از قرار پرداخت سالانه 500/000 ریال اجاره بها با ایران بستند. برای اولین بار در زمان بهره‌برداری این پدر و پسر، مراکز متعدد و تاسیسات مقدماتی جهت صنعت صید در ایران به وجود آمد. سرانجام در سال ۱۳۰۶ خورشیدی پیمان جدیدی بین دولتهای وقت ایران و شوروی برای ایجاد شرکتی به نام «شرکت مختلط ماهی ایران و شوروی» منعقد گردید. براساس این قرار داد امتیاز بهره‌برداری از سواحل [[دریاچه خزر|دریای خزر]] و چند رودخانه مهم داخلی به مدت ۲۵ سال به این شرکت واگذار گردید. در ۱۲ بهمن ۱۳۲۱ ه ش، پس از پایان یافتن مدت قرارداد مذکور، [[شیلات در ایران|شیلات ایران]] ملی اعلام شد. شرکت سهامی شیلات ایران، که امتیاز بهره‌برداری از [[دریاچه خزر|دریای خزر]] را به عهده گرفته بود، تا سال ۱۳۴۶ به وزارت دارایی تعلق داشت. این شرکت در سال ۱۳۴۶ به وزارت منابع طبیعی و پس از آن به وزارت [[کشاورزی در ایران|کشاورزی]] و منابع طبیعی منتقل شد. شرکت سهامی شیلات ایران پس از [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب]] به وزارت کشاورزی و عمران روستایی، و از سال ۱۳۶۶ به وزارت جهاد سازندگی وابسته بوده است. از زمان الحاق [[شیلات در ایران|شیلات]] به وزارت جهاد سازندگی، فعالیتهای زیادی در امر تحقیقات و آموزش در این شرکت انجام گرفته که البته به دلیل وسعت دامنه کار، به سرمایه گذاری و تحقیقات بیشتری نیاز است.
+== نیز نگاه کنید به ==
+* [[دامپروری در ایران]]
+* [[مرغداری در ایران]]
+* [[شیلات در ایران]]
+* [[ماهیان و منابع شیلاتی آب های شمال ایران]]
+== منبع اصلی ==
+مریدی، سیاوش (1380). کتاب ایران: اقتصاد. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی، هنری و انتشاراتی بین المللی الهدی].
-می‌باشد که از این مقدار ۶۵۷ کیلومتر طول کرانه ایران و بیش از ۲۵۶,۰۰۰ کیلومتر وسعت حوزه ایران است. عمیق‌ترین نقطه دریای خزر در جنوب آن یعنی در حوزه ایران واقع شده که عمق آن در حدود ۱۰۰۰ متر است.
+== نویسنده مقاله ==
+[https://ensani.ir/fa/article/author/29650 سیاوش مریدی]
-آب ۳۵۰ رشته رودخانه‌ای که از سواحل جنوبی واقع در خاک ایران به دریای خزر می‌ریزد مجموعاً %۵ آبهای وارده به دریا را تشکیل می‌دهد. از این تعداد رودخانه ۴۵ رشته وارد مرداب انزلی و چند رود هم وارد خلیج گرگان می‌شود. «خلیج انزلی» در بخش غربی سواحل جنوبی دریای خزر واقع شده که مساحت آن حدود ۲۰۰ کیلومتر مربع است. این خلیج و خلیج‌های کوچکتر داخل آن - مانند کپورچال و بهم‌بر - از نظر صید و پرورش «ماهی سفید» حائز اهمیت‌اند. «خلیج گرگان» نیز -که تا چندی پیش مساحتی حدود ۴۰۰ کیلومتر مربع داشت و اکنون به دلیل کمبود بارندگی و ایجاد سّد بر روی رودخانه‌ها به سرعت در حال خشک شدن است- یکی از مکانهای مهم صید و پرورش ماهی به شمار می‌رود. نوعی ماهی کوچک فلس‌دار به نام «کلمه» در این خلیج به حد وفور وجود داشته که به دلایل مختلف از جمله کاهش سطح آب، مقدار آن نیز کاهش یافته است.
+[[رده:جغرافیا]]
-ماهیگیری در دریای خزر از دیر باز رواج داشته ولی تا زمان حکومت قاجاریه در ایران تابع هیچ نظام و مقررات خاص و مدونی نبود. در دوره قاجاریه، به دلیل بی‌کفایتی شاهان و نیاز دولت به پول واز طرفی فشار دولتهای خارجی از جمله دولت روسیه تزاری وقت، امتیاز بهره‌برداری از سواحل جنوبی دریای خزر به افراد خارجی داده شد. از جمله شخصی به نام «لیانازوف» (و پس از او پسرش) قراردادی به مدت ۲۷ سال از قرار پرداخت سالانه ۰۰۰/۵۰۰ ریال اجاره بها با ایران بستند. برای اولین بار در زمان بهره‌برداری این پدر و پسر، مراکز متعدد و تأسیسات مقدماتی جهت صنعت صید در ایران به وجود آمد. سرانجام در سال ۱۳۰۶ خورشیدی پیمان جدیدی بین دولتهای وقت ایران و شوروی برای ایجاد شرکتی به نام «شرکت مختلط ماهی ایران و شوروی» منعقد گردید. براساس این قرار داد امتیاز بهره‌برداری از سواحل دریای خزر و چند رودخانه مهم داخلی به مدت ۲۵ سال به این شرکت واگذار گردید. در ۱۲ بهمن ۱۳۲۱ ه ش، پس از پایان یافتن مدت قرارداد مذکور، شیلات ایران ملی اعلام شد. شرکت سهامی شیلات ایران، که امتیاز بهره‌برداری از دریای خزر را به عهده گرفته بود، تا سال ۱۳۴۶ به وزارت دارایی تعلق داشت. این شرکت در سال ۱۳۴۶ به وزارت منابع طبیعی و پس از آن به وزارت کشاورزی و منابع طبیعی منتقل شد. شرکت سهامی شیلات ایران پس از انقلاب به وزارت کشاورزی و عمران روستائی، و از سال ۱۳۶۶ به وزارت جهاد سازندگی وابسته بوده است. از زمان الحاق شیلات به وزارت جهاد سازندگی، فعالیتهای زیادی در امر تحقیقات و آموزش در این شرکت انجام گرفته که البته به دلیل وسعت دامنه کار، به سرمایه گذاری و تحقیقات بیشتری نیاز است.
-=== وضعیت آبزیان دریای خزر ===
-منابع شیلاتی مهم دریای خزر به سه گروه عمده: ماهیان خاویاری (تاس ماهیان یا استروژنی)، ماهیان استخوانی و کیلکا تقسیم می‌شود که هر یک دارای ارزش اقتصادی خاص خود هستند.
-ماهیان خاویاری (استروژن): این ماهیان مهاجرند و برای تخم‌ریزی به رودخانه‌ها مهاجرت می‌کنند. طبق برآورد انجام شده بیش از %۹۰ از ذخایر ماهیان خاویاری جهان در دریای خزر
-==== بسته‌بندی خاویار در ایران ====
-موجود می‌باشد. خاویار ایران مرغوبترین نوع خاویار است و در جهان شهرت بسزایی دارد. در دوره بهره‌برداری ۵۶-۱۳۵۵ میزان استحصال و تولید آن ۲۱۰,۴۴۲ کیلوگرم و میزان فروش آن دراین دوره ۲۳۱ تن بوده که از این مقدار ۱۹۷ تن به ارزش ۱/۱ میلیون دلار صادر و بقیه به مصرف داخلی رسیده است. همچنین در سال ۱۳۷۴ میزان تولید خاویار ۱۸۲ تن و میزان گوشت ماهیان خاویاری ۱۱۶۳ تن بوده است. ارزش صادرات خاویار در این سال به حدود ۱/۲۹ میلیون دلار رسید.
-ماهیان استخوانی (فلسدار): این گونه از ماهیان که در آبهای ساحلی ایران زندگی می‌کنند عمدتاً به خانواده کپور ماهیان، سوف ماهیان و کفال ماهیان تعلق دارد که اکثراً نیمه مهاجرند و برای تخم‌ریزی وارد رودخانه‌ها می‌شوند. البته این ماهیان بومی منطقه‌ای هستند و برای مدت طولانی مهاجرت نمی‌کنند. تولید بالقوه ماهیان استخوانی در آبهای ایران، تا سقف ۳۰ هزار تن در سال امکان پذیر است.
-ماهیان کیلکا: این‌گونه از ماهیان که از جمله «فروپلدژیک»ها هستند به صورت گله‌ای زندگی، می‌کنند و سه گونه آبخوی، چشم درشت و معمولی آن در دریای خزر موجودند که دو گونه آبخوی و معمولی آن ذخائر چشمگیری در دریای خزر دارند. وزن توده زنده کیلکا در این دریا بین ۸۰۰ تا ۱,۲۰۰.۰۰۰ هزار تن برآورد شده است. طبق بررسی‌های انجام شده توسط متخصصان ایرانی و روسی مشخص شده که میزان ذخایر کیلکا در آبهای ایران به حد وفور است و شیلات ایران می‌تواند میزان استحصال این نوع ماهیان را به ۸۰ تا ۱۰۰ هزار تن افزایش دهد. ماهی کیلکا در تمامی فصول سال (به غیر از تابستان) شبها صید می‌شود. به دلیل اینکه دریای خزر تقریباً بسته است و مستقیماً به اقیانوس راه ندارد، نباید انتظار داشت بهره‌برداری از این دریا از طریق مهاجرت آبزیان دریاها و اقیانوسهای دیگر تأمین شود. از این رو لازم است در بهره‌برداری از این دریا توجه کافی مبذول شود.
-میزان صید در آبهای شمال در سال ۱۳۷۴ به ۵۸,۳۰۰ تن بالغ شد که این مقدار %۲/۱۵ کل آبزیان تولید شده در کشور را شامل می‌شود. میزان صید در آبهای شمال از ابتدای برنامه اول توسعه روند صعودی داشته و این روند را حفظ کرده است. میزان صید طی این مدت با نرخ رشد متوسط سالانه %۵/۱۵ تقریباً ۷/۲ برابر شده است. میزان صید گونه‌های مختلف نوسانهایی، داشته اما بیشترین مقدار صید حدود ۰۰۰/۴۱ تن بوده که به ماهی کیلکا اختصاص داشته است.
-همچنین میزان تولید ماهیهای غضروفی (تاسماهی، فیله ماهی، دراکول و...) در دوره بهره برداری ۵۶-۱۳۵۵،بالغ بر ۱۸۰۸ تن و ارزش فروش آن ۱۲۵ میلیون دلار بوده است.