ماهیگیری در دریای خزر
دریای خزر بزرگترین و ارزندهترین دریاچه بسته جهان است که اخیرا از طریق کانال ولگا - دن (از قسمت شمالی) به دریای آزاد راه یافته است. طول این دریا ۱,۲۰۵ کیلومتر، عرض آن ۵۵۴ کیلومتر، مساحت ۴۳۸,۰۰۰ کیلومتر مربع و حجم آن حدود ۷۹,۳۱۹ کیلومتر مکعب است. طول محیط کرانه ان ۶۳۷۹ کیلومتر و وسعت حوزهاش ۳,۷۳۳,۰۰۰ کیلومتر مربع میباشد که از این مقدار ۶۵۷ کیلومتر طول کرانه ایران و بیش از ۲۵۶,۰۰۰ کیلومتر وسعت حوزه ایران است. عمیقترین نقطه دریای خزر در جنوب آن یعنی در حوزه ایران واقع شده که عمق آن در حدود ۱۰۰۰ متر است.
آب ۳۵۰ رشته رودخانهای که از سواحل جنوبی واقع در خاک ایران به دریای خزر میریزد مجموعا %۵ آبهای وارده به دریا را تشکیل میدهد. از این تعداد رودخانه ۴۵ رشته وارد مرداب انزلی و چند رود هم وارد خلیج گرگان میشود. «خلیج انزلی» در بخش غربی سواحل جنوبی دریای خزر واقع شده که مساحت آن حدود ۲۰۰ کیلومتر مربع است. این خلیج و خلیجهای کوچکتر داخل آن - مانند کپورچال و بهمبر - از نظر صید و پرورش «ماهی سفید» حایز اهمیتاند. «خلیج گرگان» نیز -که تا چندی پیش مساحتی حدود ۴۰۰ کیلومتر مربع داشت و اکنون به دلیل کمبود بارندگی و ایجاد سّد بر روی رودخانهها به سرعت در حال خشک شدن است- یکی از مکانهای مهم صید و پرورش ماهی به شمار میرود. نوعی ماهی کوچک فلسدار به نام «کلمه» در این خلیج به حد وفور وجود داشته که به دلایل مختلف از جمله کاهش سطح آب، مقدار آن نیز کاهش یافته است.
ماهیگیری در دریای خزر از دیر باز رواج داشته ولی تا زمان حکومت قاجاریه در ایران تابع هیچ نظام و مقررات خاص و مدونی نبود. در دوره قاجاریه، به دلیل بیکفایتی شاهان و نیاز دولت به پول واز طرفی فشار دولتهای خارجی از جمله دولت روسیه تزاری وقت، امتیاز بهرهبرداری از سواحل جنوبی دریای خزر به افراد خارجی داده شد. از جمله شخصی به نام «لیانازوف» (و پس از او پسرش) قراردادی به مدت ۲۷ سال از قرار پرداخت سالانه 500/000 ریال اجاره بها با ایران بستند. برای اولین بار در زمان بهرهبرداری این پدر و پسر، مراکز متعدد و تاسیسات مقدماتی جهت صنعت صید در ایران به وجود آمد. سرانجام در سال ۱۳۰۶ خورشیدی پیمان جدیدی بین دولتهای وقت ایران و شوروی برای ایجاد شرکتی به نام «شرکت مختلط ماهی ایران و شوروی» منعقد گردید. براساس این قرار داد امتیاز بهرهبرداری از سواحل دریای خزر و چند رودخانه مهم داخلی به مدت ۲۵ سال به این شرکت واگذار گردید. در ۱۲ بهمن ۱۳۲۱ ه ش، پس از پایان یافتن مدت قرارداد مذکور، شیلات ایران ملی اعلام شد. شرکت سهامی شیلات ایران، که امتیاز بهرهبرداری از دریای خزر را به عهده گرفته بود، تا سال ۱۳۴۶ به وزارت دارایی تعلق داشت. این شرکت در سال ۱۳۴۶ به وزارت منابع طبیعی و پس از آن به وزارت کشاورزی و منابع طبیعی منتقل شد. شرکت سهامی شیلات ایران پس از انقلاب به وزارت کشاورزی و عمران روستایی، و از سال ۱۳۶۶ به وزارت جهاد سازندگی وابسته بوده است. از زمان الحاق شیلات به وزارت جهاد سازندگی، فعالیتهای زیادی در امر تحقیقات و آموزش در این شرکت انجام گرفته که البته به دلیل وسعت دامنه کار، به سرمایه گذاری و تحقیقات بیشتری نیاز است.
نیز نگاه کنید به
منبع اصلی
مریدی، سیاوش (1380). کتاب ایران: اقتصاد. تهران: موسسه فرهنگی، هنری و انتشاراتی بین المللی الهدی.