شیلات در ایران
در کشور ایران صید و صیادی سابقهای دیرینه دارد. با توجه به برخورداری از ۱,۸۰۰ کیلومتر سواحل جنوبی و ۹۹۲ کیلومتر سواحل شمالی و همچنین زمینهای وسیع و مناسب آبزی پروری،کشور ایران امکانات بالقوه مناسبی برای صید و پرورش انواع آبزیان دارد.
بهرهبرداری مناسب از این ذخایر ارزشمندکه جزو ثروتهای ملی محسوب میشوند علاوه بر تامین نیازهای داخلی، استفاده سرشاری (از طریق صادرات) عاید خزانه کشور میکند. بنابر اهمیت هر یک از منابع یاد شده بالا و تنوع فرآوردههای حاصله از آنها، درباره هر یک به طور جداگانه کلیاتی ارایه میشود.
دریای خزر (مازندران)
دریای خزر بزرگترین و ارزندهترین دریاچه بسته جهان است که اخیرا از طریق کانال ولگا -دن (از قسمت شمالی) به دریای آزاد راه یافته است. طول این دریا ۱,۲۰۵ کیلومتر، عرض ان ۵۵۴ کیلومتر، مساحت ۴۳۸,۰۰۰ کیلومتر مربع و حجم آن حدود ۷۹,۳۱۹ کیلومتر مکعب است. طول محیط کرانه ان ۶۳۷۹ کیلومتر و وسعت حوزهاش ۳,۷۳۳,۰۰۰ کیلومتر مربع میباشد که از این مقدار ۶۵۷ کیلومتر طول کرانه ایران و بیش از ۲۵۶,۰۰۰ کیلومتر وسعت حوزه ایران است. عمیقترین نقطه دریای خزر در جنوب آن یعنی در حوزه ایران واقع شده که عمق آن در حدود ۱۰۰۰ متر است.
آب ۳۵۰ رشته رودخانهای که از سواحل جنوبی واقع در خاک ایران به دریای خزر میریزد مجموعا %۵ آبهای وارده به دریا را تشکیل میدهد. از این تعداد رودخانه ۴۵ رشته وارد مرداب انزلی و چند رود هم وارد خلیج گرگان میشود. «خلیج انزلی» در بخش غربی سواحل جنوبی دریای خزر واقع شده که مساحت آن حدود ۲۰۰ کیلومتر مربع است. این خلیج و خلیجهای کوچکتر داخل آن - مانند کپورچال و بهمبر - از نظر صید و پرورش «ماهی سفید» حایز اهمیتاند. «خلیج گرگان» نیز -که تا چندی پیش مساحتی حدود ۴۰۰ کیلومتر مربع داشت و اکنون به دلیل کمبود بارندگی و ایجاد سّد بر روی رودخانهها به سرعت در حال خشک شدن است- یکی از مکانهای مهم صید و پرورش ماهی به شمار میرود. نوعی ماهی کوچک فلسدار به نام «کلمه» در این خلیج به حد وفور وجود داشته که به دلایل مختلف از جمله کاهش سطح آب، مقدار آن نیز کاهش یافته است.
ماهیگیری در دریای خزر از دیر باز رواج داشته ولی تا زمان حکومت قاجاریه در ایران تابع هیچ نظام و مقررات خاص و مدونی نبود. در دوره قاجاریه، به دلیل بیکفایتی شاهان و نیاز دولت به پول واز طرفی فشار دولتهای خارجی از جمله دولت روسیه تزاری وقت، امتیاز بهرهبرداری از سواحل جنوبی دریای خزر به افراد خارجی داده شد. از جمله شخصی به نام «لیانازوف» (و پس از او پسرش) قراردادی به مدت ۲۷ سال از قرار پرداخت سالانه ۰۰۰/۵۰۰ ریال اجاره بها با ایران بستند. برای اولین بار در زمان بهرهبرداری این پدر و پسر، مراکز متعدد و تاسیسات مقدماتی جهت صنعت صید در ایران به وجود آمد. سرانجام در سال ۱۳۰۶ خورشیدی پیمان جدیدی بین دولتهای وقت ایران و شوروی برای ایجاد شرکتی به نام «شرکت مختلط ماهی ایران و شوروی» منعقد گردید. براساس این قرار داد امتیاز بهرهبرداری از سواحل دریای خزر و چند رودخانه مهم داخلی به مدت ۲۵ سال به این شرکت واگذار گردید. در ۱۲ بهمن ۱۳۲۱ ه ش، پس از پایان یافتن مدت قرارداد مذکور، شیلات ایران ملی اعلام شد. شرکت سهامی شیلات ایران، که امتیاز بهرهبرداری از دریای خزر را به عهده گرفته بود، تا سال ۱۳۴۶ به وزارت دارایی تعلق داشت. این شرکت در سال ۱۳۴۶ به وزارت منابع طبیعی و پس از آن به وزارت کشاورزی و منابع طبیعی منتقل شد. شرکت سهامی شیلات ایران پس از انقلاب به وزارت کشاورزی و عمران روستایی، و از سال ۱۳۶۶ به وزارت جهاد سازندگی وابسته بوده است. از زمان الحاق شیلات به وزارت جهاد سازندگی، فعالیتهای زیادی در امر تحقیقات و آموزش در این شرکت انجام گرفته که البته به دلیل وسعت دامنه کار، به سرمایه گذاری و تحقیقات بیشتری نیاز است.
وضعیت آبزیان دریای خزر
منابع شیلاتی مهم دریای خزر به سه گروه عمده: ماهیان خاویاری (تاس ماهیان یا استروژنی)، ماهیان استخوانی و کیلکا تقسیم میشود که هر یک دارای ارزش اقتصادی خاص خود هستند.
ماهیان خاویاری (استروژن)
این ماهیان مهاجرند و برای تخمریزی به رودخانهها مهاجرت میکنند. طبق برآورد انجام شده بیش از %۹۰ از ذخایر ماهیان خاویاری جهان در دریای خزر بستهبندی خاویار در ایران موجود میباشد. خاویار ایران مرغوبترین نوع خاویار است و در جهان شهرت بسزایی دارد. در دوره بهرهبرداری ۵۶-۱۳۵۵ میزان استحصال و تولید آن ۲۱۰,۴۴۲ کیلوگرم و میزان فروش آن دراین دوره ۲۳۱ تن بوده که از این مقدار ۱۹۷ تن به ارزش ۱/۱ میلیون دلار صادر و بقیه به مصرف داخلی رسیده است. همچنین در سال ۱۳۷۴ میزان تولید خاویار ۱۸۲ تن و میزان گوشت ماهیان خاویاری ۱۱۶۳ تن بوده است. ارزش صادرات خاویار در این سال به حدود ۱/۲۹ میلیون دلار رسید.
ماهیان استخوانی (فلسدار)
این گونه از ماهیان که در آبهای ساحلی ایران زندگی میکنند عمدتا به خانواده کپور ماهیان، سوف ماهیان و کفال ماهیان تعلق دارد که اکثرا نیمه مهاجرند و برای تخمریزی وارد رودخانهها میشوند. البته این ماهیان بومی منطقهای هستند و برای مدت طولانی مهاجرت نمیکنند. تولید بالقوه ماهیان استخوانی در آبهای ایران، تا سقف ۳۰ هزار تن در سال امکان پذیر است.
ماهیان کیلکا
اینگونه از ماهیان که از جمله «فروپلدژیک»ها هستند به صورت گلهای زندگی، میکنند و سه گونه آبخوی، چشم درشت و معمولی آن در دریای خزر موجودند که دو گونه آبخوی و معمولی آن ذخایر چشمگیری در دریای خزر دارند. وزن توده زنده کیلکا در این دریا بین ۸۰۰ تا ۱,۲۰۰.۰۰۰ هزار تن برآورد شده است. طبق بررسیهای انجام شده توسط متخصصان ایرانی و روسی مشخص شده که میزان ذخایر کیلکا در آبهای ایران به حد وفور است و شیلات ایران میتواند میزان استحصال این نوع ماهیان را به ۸۰ تا ۱۰۰ هزار تن افزایش دهد. ماهی کیلکا در تمامی فصول سال (به غیر از تابستان) شبها صید میشود. به دلیل اینکه دریای خزر تقریبا بسته است و مستقیما به اقیانوس راه ندارد، نباید انتظار داشت بهرهبرداری از این دریا از طریق مهاجرت آبزیان دریاها و اقیانوسهای دیگر تامین شود. از این رو لازم است در بهرهبرداری از این دریا توجه کافی مبذول شود.
میزان صید در آبهای شمال در سال ۱۳۷۴ به ۵۸,۳۰۰ تن بالغ شد که این مقدار %۲/۱۵ کل آبزیان تولید شده در کشور را شامل میشود. میزان صید در آبهای شمال از ابتدای برنامه اول توسعه روند صعودی داشته و این روند را حفظ کرده است. میزان صید طی این مدت با نرخ رشد متوسط سالانه %۵/۱۵ تقریبا ۷/۲ برابر شده است. میزان صید گونههای مختلف نوسانهایی، داشته اما بیشترین مقدار صید حدود ۰۰۰/۴۱ تن بوده که به ماهی کیلکا اختصاص داشته است.
همچنین میزان تولید ماهیهای غضروفی (تاسماهی، فیله ماهی، دراکول و...) در دوره بهره برداری ۵۶-۱۳۵۵،بالغ بر ۱۸۰۸ تن و ارزش فروش آن ۱۲۵ میلیون دلار بوده است.
وضعیت ماهیان و منابع شیلاتی آبهای جنوب
حدود ۱۸۰۰ کیلومتر از کرانههای شمالی خلیج فارس و دریای عمان در خاک ایران قرار دارد. دریاهای جنوب سرشار از ذخایر گوشتی و سایر فرآوردههای دریایی میباشد. بر اساس مطالعات دکتر هرالد بلگواد دانمارکی در سالهای ۱۳۱۵ و ۱۳۱۶ ذخایر شیلاتی دریای جنوب بسیار غنی بوده و با استفاده از روشهای جدید صیادی میتوان علاوه بر صید سالانه، فرآوردههای دیگری چون روغن، چرم، کود، چسب، مروارید، پلاستیک و دارو نیز به دست آورد.
ماهیهای جنوب از لحاظ اهمیت اقتصادی به سه دسته درجه یک و دو (خوراکی) و درجه سه (غیر خوراکی) تقسیم میشوند. در حوزه بوشهر انواع ماهیهای خوراکی درجه یک و دو و نیز میگو صید میشود. حوزه بندر عباس در محل اتصال آبهای خلیج فارس و دریای عمان گذرگاه تمام ماهیانی است که از اقیانوس هند به طرف تنگه هرمز میآیند. صید ماهی در دریای جنوب در دو فصل پاییز و زمستان صورت میگیرد. بهرهبرداری از ماهیان و موجودات آبزی و فرآوردههای مربوطه در خلیج فارس و دریای عمان از سال ۱۳۴۰ تحت نظارت شرکت سهامی شیلات جنوب انجام میگیرد که این شرکت نیز هم اکنون به وزارت جهاد سازندگی وابسته است. در خلیج فارس و دریای عمان حدود ۳۵۰ گونه ماهی زندگی میکنند. گونههای ماهیان آبهای جنوب کشورمان را میتوان به سه گروه عمده: «سطح زیان درشت»، «سطح زیان ریز» و «کف زی» تقسیم کرد.
سطح زیان درشت
اینگروه از اَبزیان را عمدتا «تون ماهیان» و «ماهیان شبه تون» تشکیل میدهند که هر کدام از این گروهها به گونههای مختلف دیگری تقسیم میشوند. این گونهها عمدتا مهاجرند. مقدار قابل برداشت ذخایر «تون ماهیان» سهم ایران در خلیج فارس و دریای عمان حدود ۷۰ هزار تن برآورد شده است.
سطح زیان ریز
این گروه شامل ساردین ماهیان، موتر ماهیان و گیش ماهیان ریزند و گسترش مناطق تمرکز و صید اینگونه ماهیان از بندر جاسک تا بندرکنگان است. حداکثر تراکم صید و صیدگاههای آنها در سواحل استان هرمزگان است. براساس پروژه مشترک شرکت سهامی شیلات و فایو ،( FAO) میزان ذخایر سطح زیان ریز ۵۲۲ و حداکثر میزان قابل برداشت ۲۸۷ هزار تن برآورد شده است.
ماهیان کف زی
ذخایر کف زی منطقه خلیج فارس معادل ۵۸۱ هزار تن و دریای عمان ۹۴ هزار تن برآورد شده است. میزان قابل برداشت این نوع ماهیان نیز به ترتیب ۲۴۶ و ۵۳ هزار تن برای خلیج فارس و دریای عمان محاسبه شده که از این مقدار ۱۳۷ هزار تن مربوط به حوزه آبهای سواحل جمهوری اسلامی ایران است.
میگو
در آبهای خلیج فارس و دریای عمان تاکنون شانزده گونه میگو شناسایی شده که سیزده گونه آن در آبهای ایران وجود دارد. «میگوی ببری» فراوانترین گونه آبهای ایران است کهزیستگاههای عمده آن در سواحل استان بوشهر است. در سواحل استان هرمزگان «میگویموزی» فراوانی وجود دارد و زیستگاه اصلی آن عمدتا در سواحل بندر عباس است.
میگوی سفید و خنجری نیز در اکثر سواحل و صیدگاههای مختلف و بخصوص در سواحل استان خوزستان زیست میکنند. میگو از جمله آبزیان بسیار با ارزش استکه در بازارهای جهانی، اهمیت زیادی دارد. میگوی خلیج فارس در دنیا مشهور است و از اولین آبزیانی است که صید و به خارج از کشور صادر شده است. میزان کل صید ماهیان آبهای جنوب در سال ۱۳۵۶، بالغ بر ۸۳۵/۸ تن بوده که این میزان در سال ۷۴ به ۲۶۵.۰۰۰ تن -حدود ۳/۶۹%کل آبزیان تولید شده کشور- رسید. از این میزان ۱۹۲,۰۰۰ تن ماهی خوراکی و میگو و بقیه؛ آبزیان غیر معمول خوراکی و صید شده از آبهای دور بوده است.
فعالیتهای شیلاتی و صنایع شیلاتی
فعالیتهای شیلاتی درکشور ما از امکانات بالقوه فراوانی برخوردار است. با الحاق شیلات به وزارت جهاد سازندگی فعالیتهای گستردهای برای رونق شیلات صورت گرفته است. براساس آمارهای موجود، جمعیت صیادان کشور پس از الحاق شرکت شیلات به جهاد سازندگی افزایش یافته و همچنین جوانتر شده است. به طوریکه صید و صیادی به یکی از فعالیتهای جذاب، اشتغالزا و محوری در استانهای ساحلی کشور تبدیل شده است. دلیل این افزایش جمعیت، افزایش حجم سرمایه گذاریهای شیلات میباشد که بیشتر در قالب تعاونیهای صیادی صورت گرفته است. البته تمام این سرمایهگذاریها توسط بخش خصوصی انجام شده و شیلات فقط نقش سیاستگزار و ناظر داشته است.
سازماندهی تولید کنندگان در غالب تعاونیهای صیادی و اتحادیه شرکتهای تعاونی صیادی در استانهای ساحلی، مناسبترین شکل سازماندهی فعالیتهای تولیدی شیلاتی و ارایه خدمات به تولید کنندگان و حمایت از آنها محسوب میشود. به این ترتیب سایر فعالیتهای شرکت شیلات، از جمله برنامههای آموزشی و ترویجی، از این روند متاثر شده و زمینه رشد سایر بخشهای شیلات را فراهم میکند. هماکنون تعداد تعاونیهای صیادی افزایش یافته و شمار صیادانی که به عضویت این تعاونیها درآمدهاند نیز چند برابر شده است. در سال ۱۳۷۴ تعداد اعضای تعاونی صیادان ۴۳۸/۳۴ نفر بوده که بیشترین تعداد مربوط به استان بوشهر با ۶۴۷/۱۱ نفر عضو است.
در حال حاضر خدماتی نظیر تامین ابزار کار مورد نیاز صیاد از جمله تور ماهیگیری، قلاب، شناور، نخ برای نگهداری ماهیان و ایجاد برنامههای آموزشی و ترویجی برای صیادان (بخصوص صیادان جوان) توسط تعاونیهای صیادی ارایه میشود. به دنبال افزایش سرمایهگذاری تعاونیها در شیلات تعداد شناورهای صیادی اعم از قایق، لنج و کشتی افزایش
یافته به طوریکه تعداد شناورها در سال ۱۳۷۴، به حدود ۹۸۵۴ فروند رسیده است.
همچنین به تناسب افزایش سرمایهگذاری و جمعیت صیادان و شناورها، صنایع شیلاتی نیز در سالهای اخیر رشد چشمگیری داشته است. به طوری که ظرفیت کارخانههای نخسازی در سال ۷۵ به ۵/۷۷۳/۵ تن در روز، ظرفیت کارخانه پودر ماهی به ۵/۶۷۰ تن در روز و ظرفیت کارخانههایکنسروسازی به ۲۵/۹۱ میلیون قوطی در سال افزایش پیدا کرده است.
در سالهای اخیر نیز ایران به یکی از تولید کنندگان ابزار و ادوات صیادی از جمله نخ و تور ماهیگیری و نیز قلاب و شناورهای صیادی تبدیل شده است درحالیکه سابقا تمامی این مواد را از خارج وارد میکرد. به همین منظور دو کارخانه تولید نخ ماهیگیری در زاهدان و تهران و دو کارخانه تولید تور ماهیگیری در زاهدان و بوشهر (هر دو در بخش خصوصی) با ظرفیت تولید بیش از ۲۵۰۰ تن در سال ایجاد شده است. با توجه به گران شدن چوب، و به تبع آن شناورهای چوبی، طراحی و ساخت شناورهای فلزی و فایبرگلاس مدرن تا طول ۲۱ متر در کشور مورد توجه قرار گرفته است.
به منظور کاهش هزینهها و ضایعات و افزایش افزوده و ایمنی شناورها در جهت توسعه کمی و کیفی صید در خلیج فارس و دریای عمان در طول برنامه پنج ساله اول توسعه ۱۰ پروژه اسکله بندر صیادی ملی و استانی، مجتمعهای برودتی و تعمیرگاه شناورها با مجموع حدود ۱۰۰ میلیارد ریال اعتبار اجرا شده و به بهرهبرداری رسید. طی برنامه دوم پنجساله توسعه کشور نیز تکمیل و تجهیز و بهرهبرداری از ۲۶ پروژه ملی در قالب ۳ طرح، با اعتبار مصوب بالغ بر ۳۰۰ میلیارد ریال در اولویت بود.
از جمله نتایج مستقیم توسعه بنادر صیادی میتوان از اشتغال حدود ۸۰ هزار نفر صیاد در بنادر و مراکز تخلیه صید، احداث قریب ۲۷۰ واحد صنایع تبدیلی و شیلاتی با سرمایهگذاری بخشهای خصوصی و تعاونی، جلوگیری از فعالیتهای کاذب و قاچاق در مرزهای دریایی کشور و ثبات سیاسی و اجتماعی این مناطق نام برد. همچنین مطالعه ۳ پروژه در جزایر خلیج فارس و ۳ پروژه استانی در دریای خزر و سواحل جنوبی آغاز شده و به زودی اجرا خواهد شد. سازمان جهانی خواربار (FAO) احداث بنادر صیادی در جمهوری اسلامی ایران را از جمله پروژههای بینظیر جهان معرفی کرده است.
میزان سرمایهگذاری در بخش شیلات در سال ۱۳۷۴ به ۴۱/۱۹۶ میلیارد ریال رسید که نسبت به سالهایگذشته به طور متوسط %۲۰ در سال رشد داشته است. این میزان رشد در مورد تولید آبزیان %۲/۴ درصد و در خصوص تعداد شاغلان %۷/۱۰ بوده است.
پیشبینی میشود در سال ۱۴۰۰، بر اساس اهداف قابل حصول، میزان تولید شیلات به ۷۵۰/۶۰۴/۱ تن برسد که از این میزان ۹۷۵/۲۲۱ تن صادر خواهد شد. از سوی دیگر پیش بینی میشود ارزش افزوده شیلات در سال مذکور به رقم ۳۲۱۵ میلیارد و ۳۴۴ میلیون ریال افزایش خواهد یافت.[۱]
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ مطالب این بخش از؛ مرکز آمار ایران، سالنامه آماری ۱۳۵۹، جغرافیای مفصل ایران و روزنامه اطلاعات به تاریخهای ۷۶/۷/۲۰ و استخراج ۷۶۷/۲۱ شده است.
منبع اصلی
مریدی، سیاوش (1380). کتاب ایران: اقتصاد. تهران: موسسه فرهنگی، هنری و انتشاراتی بین المللی الهدی.