تلگراف: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| (۲ نسخهٔ میانیِ ایجادشده توسط همین کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۴: | خط ۴: | ||
واژه [[تلگراف]] مرکب از دو کمله یونانی تله(Tele)به معنی دور و گرافاین(Graphine) به معنی نوشتن است<ref name=":0">میرابوالقاسمی، رقیه. «تلگراف (در ایران)»، '''''دانشنامه جهان اسلام'''''. 8/111.</ref>. | واژه [[تلگراف]] مرکب از دو کمله یونانی تله(Tele)به معنی دور و گرافاین(Graphine) به معنی نوشتن است<ref name=":0">میرابوالقاسمی، رقیه. «تلگراف (در ایران)»، '''''دانشنامه جهان اسلام'''''. 8/111.</ref>. | ||
ایرانیان در دوره هخامنشی از نوعی نظام فوری پیامرسانی برای خبرها و پیامهای مهم و ضروری استفاده میکردند؛ بدین گونه که برفراز یک بلندی مثل کوه یا تپه، آتش بزرگی میافروختند، به طوری که شعله و دود آن از فواصل بسیار دور قابل رؤیت بود و با خاموش و روشن کردن متناوب آتش طبق اصول خاص به افراد خود در مناطق دور دست مورد نظر علامت میدادند. این نوع پیامرسانی را میتوان پدر یکی از اختراعات مهم یعنی [[تلگراف]] دانست، با این تفاوت به جای روشن و خاموش کردن آتش، در سیستم [[تلگراف]]<nowiki/>ی از قطع و وصل کردن جریان الکتریسیته استفاده میشود<ref>«تلگراف ـ اختراع»، '''''دایرهالمعارف نو'''''. ج2، ص1245- 1247.</ref>. در ایران نخستین ارتباط تلگرافی در 1271ق/ 1855م میان مدرسه دارالفنون و کاخ گلستان برقرار شد که مخابرهای آزمایشی بود<ref>محبوبی اردکانی، حسین. '''''تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران'''''. تهران: دانشگاه تهران، 1357، 2/194.</ref>. در 1272ق [[تلگراف]] در پی انتشار اخبار و اطلاعات مربوط به آن در روزنامه ''وقایع اتفاقیه'' در ایران شناخته شد و اخبار گسترش آن در جهان و کاربردهای متنوع آن مکرراً گزارش شد. سپس در 1274ق کرشش(Krziz) اتریشی (معلم کل توپخانه در دارالفنون) با نظارت و اهتمام علینقی میرزا اعتضادالسلطنه، رئیس کل دارالفنون، از عمارت سلطنتی کاخ گلستان به باغ لالهزار سیم تلگراف کشید<ref>اعتمادالسلطنه، محمد حسن. '''''تاریخ منتظم ناصری'''''. به کوشش محمد اسماعیل رضوانی، تهران: دنیای کتاب، 1367، 3/1812.</ref>. جریان امر چنین بود که در زمان سلطنت ناصرالدین | ایرانیان در [[هخامنشیان|دوره هخامنشی]] از نوعی نظام فوری پیامرسانی برای خبرها و پیامهای مهم و ضروری استفاده میکردند؛ بدین گونه که برفراز یک بلندی مثل کوه یا تپه، آتش بزرگی میافروختند، به طوری که شعله و دود آن از فواصل بسیار دور قابل رؤیت بود و با خاموش و روشن کردن متناوب آتش طبق اصول خاص به افراد خود در مناطق دور دست مورد نظر علامت میدادند. این نوع پیامرسانی را میتوان پدر یکی از اختراعات مهم یعنی [[تلگراف]] دانست، با این تفاوت به جای روشن و خاموش کردن آتش، در سیستم [[تلگراف]]<nowiki/>ی از قطع و وصل کردن جریان الکتریسیته استفاده میشود<ref>«تلگراف ـ اختراع»، '''''دایرهالمعارف نو'''''. ج2، ص1245- 1247.</ref>. در ایران نخستین ارتباط تلگرافی در 1271ق/ 1855م میان مدرسه دارالفنون و [[کاخ گلستان]] برقرار شد که مخابرهای آزمایشی بود<ref>محبوبی اردکانی، حسین. '''''تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران'''''. تهران: دانشگاه تهران، 1357، 2/194.</ref>. در 1272ق [[تلگراف]] در پی انتشار اخبار و اطلاعات مربوط به آن در روزنامه ''وقایع اتفاقیه'' در ایران شناخته شد و اخبار گسترش آن در جهان و کاربردهای متنوع آن مکرراً گزارش شد. سپس در 1274ق کرشش(Krziz) اتریشی (معلم کل توپخانه در دارالفنون) با نظارت و اهتمام علینقی میرزا اعتضادالسلطنه، رئیس کل دارالفنون، از عمارت سلطنتی [[کاخ گلستان]] به باغ لالهزار سیم تلگراف کشید<ref>اعتمادالسلطنه، محمد حسن. '''''تاریخ منتظم ناصری'''''. به کوشش محمد اسماعیل رضوانی، تهران: دنیای کتاب، 1367، 3/1812.</ref>. جریان امر چنین بود که در زمان سلطنت [[ناصرالدین شاه قاجار|ناصرالدین شاه]]، میرزا آقاخان نوری خبر اختراع جدید (تلگراف) را به عرض شاه رسانید و وی مقرر کرد که این اختراع در [[ایران]] مورد استفاده قرار گیرد. پس از آزمایشهای اولیه که در مدرسه دارالفنون و بین باغ سلطانی ارگ و باغ لالهزار به عمل آمد، دستور داده شد که بین باغ سلطانیه و [[استان تهران|تهران]] سیم تلگراف کشیده شود. نخستین مخابره تلگراف به وسیله [[ناصرالدین شاه قاجار|ناصرالدین شاه]] و گروهی از رجال و امرا انجام گرفت<ref>مصاحب، غلامحسین. '''''دایرهالمعارف فارسی'''''. ذیل «تلگراف».</ref>. | ||
هم زمان، نخستین اقدامات برای قانونمند کردن امور تلگرافی صورت گرفت وکتابچه تکالیف و دستورالعمل برای [[تلگراف]] تدوین و منتشر شد و برای تأمین نیروی انسانی مورد نیاز، به اهتمام اعتضادالسلطنه، عدهای از جوانان ایرانی به پاریس اعزام شدند. همچنین نخستین گروه از کارمندان ایرانی تلگرافخانه استخدام و گروهی از آنان برای آشنایی عملی با تلگراف به تفلیس فرستاده شدند<ref name=":0" /> و الفبای مورس توسط مسیو کرشش به آنها آموخته شد<ref>یزدانی، مرضیه'''''. مقدمه بر اسناد پست تلگراف و تلفن در دوره رضاشاه'''''. تهران: سازمان اسناد ملی ایران، 1378، ص20.</ref>. | هم زمان، نخستین اقدامات برای قانونمند کردن امور تلگرافی صورت گرفت وکتابچه تکالیف و دستورالعمل برای [[تلگراف]] تدوین و منتشر شد و برای تأمین نیروی انسانی مورد نیاز، به اهتمام اعتضادالسلطنه، عدهای از جوانان ایرانی به [https://dmelal.ir/index.php?title=%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%B3 پاریس] اعزام شدند. همچنین نخستین گروه از کارمندان ایرانی تلگرافخانه استخدام و گروهی از آنان برای آشنایی عملی با تلگراف به تفلیس فرستاده شدند<ref name=":0" /> و الفبای مورس توسط مسیو کرشش به آنها آموخته شد<ref>یزدانی، مرضیه'''''. مقدمه بر اسناد پست تلگراف و تلفن در دوره رضاشاه'''''. تهران: سازمان اسناد ملی ایران، 1378، ص20.</ref>. | ||
در 1274ق/ 1857م با شورش مردم هند، ضرورت ارتباط تلگرافی مستقیم با هندوستان برای بریتانیا بیشتر شد و روند گسترش خطوط تلگراف ایران تغییر یافت. وزیر مختار بریتانیا در | در 1274ق/ 1857م با شورش مردم هند، ضرورت ارتباط تلگرافی مستقیم با هندوستان برای بریتانیا بیشتر شد و روند گسترش خطوط تلگراف [[ایران]] تغییر یافت. وزیر مختار بریتانیا در [[ایران]]، پیشنهاد کرد که میان هندوستان و انگلستان از طریق ایران، خط تلگراف ایجاد شود. ابتدا به دلیل هزینه زیاد کار و بیم مقامات محلی از به خطر افتادن خود مختاری محلیشان، این کار مورد استقبال دولت ایران قرار نگرفت، ولی تلاشهای مستمر انگلستان، به ویژه از طریق جلب توجه [[ناصرالدین شاه قاجار|ناصرالدین شاه]] به عواید مالی تلگراف، سرانجام در 1279ق/ 1862م نخستین قرارداد تلگرافی [[ایران]] و انگلیس در شش ماده و در باب احداث خط تلگراف خانقین ـ [[استان تهران|تهران]] و [[استان تهران|تهران]] ـ [[بوشهر]] توسط ایستویک، (Eastwick) کاردار دولت انگلستان و دولت [[ایران]] بسته شد. طبق این قرارداد، تأمین منابع مالی بر عهده ایران و عملیات اجرایی بر عهده انگلستان بود. گشیدن سیم با دستور صاحب منصبان انگلیسی بوده و سیمکشی مختص دولت [[ایران]] انجام شده و عمال دولت [[ایران]] نیز باید آن را اداره میکردند. فقط انگلیسیها اجازه داشتند، تلگرافهای خود را با نرخ معیّن مخابره کنند<ref>محمود، محمود. '''''تاریخ روابط سیاسی ایران و انگلیس'''''. تهران: اقبال، 1362، 2/582، 595- 596، 3/605.</ref>. | ||
بدین ترتیب، احداث این خط از سه منطقه | بدین ترتیب، احداث این خط از سه منطقه [[کرمانشاه]]، [[اصفهان]]، و [[بوشهر]] آغاز شد و پس از دو سال به بهرهبرداری رسید<ref>محبوبی اردکانی، حسین. '''''تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران'''''. تهران: دانشگاه تهران، 1357، 2/199؛ اعتمادالسلطنه، محمد حسن. '''''تاریخ منتظم ناصری'''''. به کوشش محمد اسماعیل رضوانی، تهران: دنیای کتاب، 1367، 3/1859، 1866؛ میرابوالقاسمی. 8/112.</ref>. | ||
در فاصله 1279- 1338/ 1862- 1920م مجموعاً بیست قرارداد تلگرافی میان ایران و انگلیس به امضا رسید و به موجب آنها در سراسر کشور خطوط تلگراف کشیده شد. چندی بعد در 1283ق/ 1866م هنگامی که خطوط تلگرافی انگلستان در مسیر عثمانی تا هند به سبب اختلاف تقویمی نواحی گوناگون، اختلاف زبانی تلگرافچیان آن نواحی، و کندی ارسال تلگرام، با مشکلات بسیاری موجه شد؛ شرکت آلمانی زیمنس هالسکه( Simens Halsk) مسئولیت رفع مشکل مذکور را از طریق احداث خط جدیدی از مسیر آلمان ـ روسیه ـ ایران پذیرفت. مخارج احداث این خط به شرکت تلگراف هند و اروپا واگذار شد. پس از انگلیسیها، روسها مبادرت به انعقاد قرارداد تلگرافی کردند و در 1296ق/ 1879م قراردادی در خصوص احداث خط تلگراف استراباد ـ چَکُشلَر و یک سال بعد مقاوله نامهای درباره تعرفه مخابراتی برای مدتی نامحدود، میان دو دولت منعقد گردید. انعقاد قراردادهای مخابراتی میان ایران و روسیه تا 1324ق/ 1906م ادامه یافت و مجموعاً چهارده قرارداد بین طرفین به امضاء رسید که تا ظهور حکومت کمونیستی در روسیه نافذ بود<ref>میرابوالقاسمی، رقیه. «تلگراف (در ایران)»، '''''دانشنامه جهان اسلام'''''. 8/111.</ref>. پس از آنها عثمانی از فواید تلگراف ایران بهرهمند شد و به همراه قراردادهای انگلیس و | در فاصله 1279- 1338/ 1862- 1920م مجموعاً بیست قرارداد تلگرافی میان ایران و انگلیس به امضا رسید و به موجب آنها در سراسر کشور خطوط تلگراف کشیده شد. چندی بعد در 1283ق/ 1866م هنگامی که خطوط تلگرافی انگلستان در مسیر عثمانی تا هند به سبب اختلاف تقویمی نواحی گوناگون، اختلاف زبانی تلگرافچیان آن نواحی، و کندی ارسال تلگرام، با مشکلات بسیاری موجه شد؛ شرکت آلمانی زیمنس هالسکه( Simens Halsk) مسئولیت رفع مشکل مذکور را از طریق احداث خط جدیدی از مسیر آلمان ـ روسیه ـ ایران پذیرفت. مخارج احداث این خط به شرکت تلگراف هند و اروپا واگذار شد. پس از انگلیسیها، روسها مبادرت به انعقاد قرارداد تلگرافی کردند و در 1296ق/ 1879م قراردادی در خصوص احداث خط تلگراف استراباد ـ چَکُشلَر و یک سال بعد مقاوله نامهای درباره تعرفه مخابراتی برای مدتی نامحدود، میان دو دولت منعقد گردید. انعقاد قراردادهای مخابراتی میان [[ایران]] و [https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%87 روسیه] تا 1324ق/ 1906م ادامه یافت و مجموعاً چهارده قرارداد بین طرفین به امضاء رسید که تا ظهور حکومت کمونیستی در [https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%87 روسیه] نافذ بود<ref>میرابوالقاسمی، رقیه. «تلگراف (در ایران)»، '''''دانشنامه جهان اسلام'''''. 8/111.</ref>. پس از آنها عثمانی از فواید تلگراف ایران بهرهمند شد و به همراه قراردادهای انگلیس و [https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%87 روسیه]، عثمانی نیز به علت همجواری با خاک [[ایران]] در آن قراردادها شریک و ذینفع شد. | ||
دولت ایران نیز در استفاده از این فن بیبهره نبود. مهمترین استفاده آن، گرفتن اخبار روزانه از شهرستانها در کمترین زمان ممکن بود. همین امر برای رؤسای تلگراف امتیازی ایجاد کرده و از سوی دیگر، مردم نیز با تحصن جستن در تلگرافخانهها و یا ارسال تلگرام به مرکز، از این خصیصه برای تظلمخواهی و دیگر درخواستهای خود استفاده میکردند. تلگراف، ایران را با اروپا ارتباط داد و در نتیجه این کشور را عضوی از جامعه جهانی ساخت<ref>کرزن، جورج. '''''ایران و قضیه ایران'''''. ترجمه غلامعلی وحید مازندرانی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، 1367، 2/732؛ میرابوالقاسمی. همان. 8/117.</ref>و سرانجام در 1285ق/ 1868م یعنی یازده سال پس از ایجاد تلگراف در کشور، ایران وارد اتحادیه بینالمللی تلگراف شد<ref>'''''چهل سال تاریخ ایران'''''. به کوشش ایرج افشار، تهران: اساطیر، 1368، 2/702.</ref>. در 1291ق/ 1874م اداره مستقل تلگراف در ایران تأسیس شد و ریاست آن به علی قلیخان مخبرالدوله واگذار گردید. وی دو سال بعد به عنوان نخستین وزیر تلگراف انتخاب شد و تا 1315ق/ 1897م در این سمت باقی ماند<ref>اعتمادالسلطنه، محمد حسن. '''''تاریخ منتظم ناصری'''''. به کوشش محمد اسماعیل رضوانی، تهران: دنیای کتاب، 1367، 3/1954؛ میرابوالقاسمی. همان. ص114.</ref>. مهمترین کاری که در زمان وی انجام گرفت، ایجاد خط تلگرافی تهران به مشهد از راه سمنان و شاهرود و سبزوار است. دولت انگلیس که با کشیده شدن خط خراسان از لحاظ ارتباط با هندوستان آسوده خاطر شده بود، درصدد برآمد خط خراسان را زیر نظر داشته باشد. لذا در 1303ق/ 1886م اداره خط مزبور را از دولت ایران اجاره کرد. در پایان این سال هفت خط تلگرافی در آذربایجان، | دولت ایران نیز در استفاده از این فن بیبهره نبود. مهمترین استفاده آن، گرفتن اخبار روزانه از شهرستانها در کمترین زمان ممکن بود. همین امر برای رؤسای تلگراف امتیازی ایجاد کرده و از سوی دیگر، مردم نیز با تحصن جستن در تلگرافخانهها و یا ارسال تلگرام به مرکز، از این خصیصه برای تظلمخواهی و دیگر درخواستهای خود استفاده میکردند. تلگراف، [[ایران]] را با اروپا ارتباط داد و در نتیجه این کشور را عضوی از جامعه جهانی ساخت<ref>کرزن، جورج. '''''ایران و قضیه ایران'''''. ترجمه غلامعلی وحید مازندرانی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، 1367، 2/732؛ میرابوالقاسمی. همان. 8/117.</ref>و سرانجام در 1285ق/ 1868م یعنی یازده سال پس از ایجاد تلگراف در کشور، [[ایران]] وارد اتحادیه بینالمللی تلگراف شد<ref>'''''چهل سال تاریخ ایران'''''. به کوشش ایرج افشار، تهران: اساطیر، 1368، 2/702.</ref>. در 1291ق/ 1874م اداره مستقل تلگراف در [[ایران]] تأسیس شد و ریاست آن به علی قلیخان مخبرالدوله واگذار گردید. وی دو سال بعد به عنوان نخستین وزیر تلگراف انتخاب شد و تا 1315ق/ 1897م در این سمت باقی ماند<ref>اعتمادالسلطنه، محمد حسن. '''''تاریخ منتظم ناصری'''''. به کوشش محمد اسماعیل رضوانی، تهران: دنیای کتاب، 1367، 3/1954؛ میرابوالقاسمی. همان. ص114.</ref>. مهمترین کاری که در زمان وی انجام گرفت، ایجاد خط تلگرافی تهران به [[مشهد]] از راه [[سمنان]] و شاهرود و سبزوار است. دولت انگلیس که با کشیده شدن خط خراسان از لحاظ ارتباط با هندوستان آسوده خاطر شده بود، درصدد برآمد خط خراسان را زیر نظر داشته باشد. لذا در 1303ق/ 1886م اداره خط مزبور را از دولت [[ایران]] اجاره کرد. در پایان این سال هفت خط تلگرافی در آذربایجان، [[استان گیلان|گیلان]]، خراسان، [[استان مازندران|مازندران]]، [[کرمان]]، [[استان فارس|فارس]] و [[استان خوزستان|خوزستان]] برقرار شد که قسمت اعظم آنها زیر نظر دولت انگلیس و کمپانیهای خارجی، بر طبق قرارداد به اتمام رسید<ref>پژمان بختیاری، حسین. '''''تاریخ پست و تلگراف و تلفن'''''. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی بیتا، ص419.</ref>. پس از پایان [[جنگ جهانی اول]]، به دلیل کاربرد اطلاعاتی و نظامی، اهمیت تلگراف در نظر دولتمردان ایرانی روزافزون شد. در آن زمان دولت انگلیس برای رابطه با هندوستان از امواج هرتز(Hertz) استفاده مینمود<ref>محبوبی اردکانی، حسین. '''''تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران'''''. تهران: دانشگاه تهران، 1357، 2/212؛ یزدانی، مرضیه'''''. مقدمه بر اسناد پست تلگراف و تلفن در دوره رضاشاه'''''. تهران: سازمان اسناد ملی ایران، 1378، ص23.</ref>. | ||
در 1310ش/ 1932م محمد علی فروغی با سفیر رژینالههروه هوار(R. Herve Hover) درباره لغو قراردادها و انحلال شرکت هند و اروپا مذاکره به عمل آورد و در نتیجه قراردادی مشتمل بر 6 ماده منعقد شد، که به موجب آن دولتهای انگلیس و هندوستان موافقت کردند که خطهای تلگرافی | در 1310ش/ 1932م محمد علی فروغی با سفیر رژینالههروه هوار(R. Herve Hover) درباره لغو قراردادها و انحلال شرکت هند و اروپا مذاکره به عمل آورد و در نتیجه قراردادی مشتمل بر 6 ماده منعقد شد، که به موجب آن دولتهای انگلیس و هندوستان موافقت کردند که خطهای تلگرافی «[[استان تهران|تهران]] ـ [[بوشهر]]» و «[[استان تهران|تهران]] ـ زاهدان» و «رباط ـ زابل» و «کرمان ـ بندرعباس» را به دولت ایران واگذار کنند. در عوض، دولت ایران نیز موافقت خود را با نگاهداشتن دفاتری جهت کار کردن سیم تحتالبحری ([[بوشهر]] ـ هنگام ـ جاسک ـ چابهار ـ گوادر) توسط دولت انگلیس اعلام داشت. در [[رضا شاه پهلوی|دوره رضاشاه]]، تلگراف از شکل قدیمی خارج و به الگوهای اروپایی نزدیکتر گردید و تغییراتی به لحاظ کیفی و کمی در مسئله تلگرافخانه ایجاد شد. در این سالها «تلگراف بیسیم» به وجود آمد و بسیاری از مؤسسات به منظور تقویت نیروی نظامی و مجهز نمودن ارتش به وسایل مخابراتی جدید احداث شدند. عهدهدار این مسئولیت وزارت جنگ بود. مهمترین این مؤسسات، «بیسیم پهلوی» بود که توسط روسها ایجاد شده و قسمت عمده روابط تلگرافی با ممالک خارجی را انجام میداد. به موجب این قرارداد، در 1306 دولت شوروی کلیه دستگاههای تلگراف بیسیم را به مالکیت دولت [[ایران]] به وزارت پست و تلگراف واگذار نمود<ref>محبوبی اردکانی، حسین. '''''تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران'''''. تهران: دانشگاه تهران، 1357، 2/212؛ یزدانی، مرضیه'''''. مقدمه بر اسناد پست تلگراف و تلفن در دوره رضاشاه'''''. تهران: سازمان اسناد ملی ایران، 1378، ص 23-24.</ref>. | ||
== نیز نگاه کنید به == | |||
* [[تلفن]] | |||
* [[تلویزیون]] | |||
== مآخذ == | == مآخذ == | ||
| خط ۳۳: | خط ۳۰: | ||
== نویسنده مقاله == | == نویسنده مقاله == | ||
کوهیار دوالو | کوهیار دوالو | ||
[[رده:رسانه ها و ارتباطات]] | |||
[[رده:ارتباطات]] | |||
نسخهٔ کنونی تا ۳۰ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۳۰
تلگراف، دستگاه مخابراتی که به کمک سیم، اخبار و پیامها را از فواصل بسیار دور مخابره میکند.
واژه تلگراف مرکب از دو کمله یونانی تله(Tele)به معنی دور و گرافاین(Graphine) به معنی نوشتن است[۱].
ایرانیان در دوره هخامنشی از نوعی نظام فوری پیامرسانی برای خبرها و پیامهای مهم و ضروری استفاده میکردند؛ بدین گونه که برفراز یک بلندی مثل کوه یا تپه، آتش بزرگی میافروختند، به طوری که شعله و دود آن از فواصل بسیار دور قابل رؤیت بود و با خاموش و روشن کردن متناوب آتش طبق اصول خاص به افراد خود در مناطق دور دست مورد نظر علامت میدادند. این نوع پیامرسانی را میتوان پدر یکی از اختراعات مهم یعنی تلگراف دانست، با این تفاوت به جای روشن و خاموش کردن آتش، در سیستم تلگرافی از قطع و وصل کردن جریان الکتریسیته استفاده میشود[۲]. در ایران نخستین ارتباط تلگرافی در 1271ق/ 1855م میان مدرسه دارالفنون و کاخ گلستان برقرار شد که مخابرهای آزمایشی بود[۳]. در 1272ق تلگراف در پی انتشار اخبار و اطلاعات مربوط به آن در روزنامه وقایع اتفاقیه در ایران شناخته شد و اخبار گسترش آن در جهان و کاربردهای متنوع آن مکرراً گزارش شد. سپس در 1274ق کرشش(Krziz) اتریشی (معلم کل توپخانه در دارالفنون) با نظارت و اهتمام علینقی میرزا اعتضادالسلطنه، رئیس کل دارالفنون، از عمارت سلطنتی کاخ گلستان به باغ لالهزار سیم تلگراف کشید[۴]. جریان امر چنین بود که در زمان سلطنت ناصرالدین شاه، میرزا آقاخان نوری خبر اختراع جدید (تلگراف) را به عرض شاه رسانید و وی مقرر کرد که این اختراع در ایران مورد استفاده قرار گیرد. پس از آزمایشهای اولیه که در مدرسه دارالفنون و بین باغ سلطانی ارگ و باغ لالهزار به عمل آمد، دستور داده شد که بین باغ سلطانیه و تهران سیم تلگراف کشیده شود. نخستین مخابره تلگراف به وسیله ناصرالدین شاه و گروهی از رجال و امرا انجام گرفت[۵].
هم زمان، نخستین اقدامات برای قانونمند کردن امور تلگرافی صورت گرفت وکتابچه تکالیف و دستورالعمل برای تلگراف تدوین و منتشر شد و برای تأمین نیروی انسانی مورد نیاز، به اهتمام اعتضادالسلطنه، عدهای از جوانان ایرانی به پاریس اعزام شدند. همچنین نخستین گروه از کارمندان ایرانی تلگرافخانه استخدام و گروهی از آنان برای آشنایی عملی با تلگراف به تفلیس فرستاده شدند[۱] و الفبای مورس توسط مسیو کرشش به آنها آموخته شد[۶].
در 1274ق/ 1857م با شورش مردم هند، ضرورت ارتباط تلگرافی مستقیم با هندوستان برای بریتانیا بیشتر شد و روند گسترش خطوط تلگراف ایران تغییر یافت. وزیر مختار بریتانیا در ایران، پیشنهاد کرد که میان هندوستان و انگلستان از طریق ایران، خط تلگراف ایجاد شود. ابتدا به دلیل هزینه زیاد کار و بیم مقامات محلی از به خطر افتادن خود مختاری محلیشان، این کار مورد استقبال دولت ایران قرار نگرفت، ولی تلاشهای مستمر انگلستان، به ویژه از طریق جلب توجه ناصرالدین شاه به عواید مالی تلگراف، سرانجام در 1279ق/ 1862م نخستین قرارداد تلگرافی ایران و انگلیس در شش ماده و در باب احداث خط تلگراف خانقین ـ تهران و تهران ـ بوشهر توسط ایستویک، (Eastwick) کاردار دولت انگلستان و دولت ایران بسته شد. طبق این قرارداد، تأمین منابع مالی بر عهده ایران و عملیات اجرایی بر عهده انگلستان بود. گشیدن سیم با دستور صاحب منصبان انگلیسی بوده و سیمکشی مختص دولت ایران انجام شده و عمال دولت ایران نیز باید آن را اداره میکردند. فقط انگلیسیها اجازه داشتند، تلگرافهای خود را با نرخ معیّن مخابره کنند[۷].
بدین ترتیب، احداث این خط از سه منطقه کرمانشاه، اصفهان، و بوشهر آغاز شد و پس از دو سال به بهرهبرداری رسید[۸].
در فاصله 1279- 1338/ 1862- 1920م مجموعاً بیست قرارداد تلگرافی میان ایران و انگلیس به امضا رسید و به موجب آنها در سراسر کشور خطوط تلگراف کشیده شد. چندی بعد در 1283ق/ 1866م هنگامی که خطوط تلگرافی انگلستان در مسیر عثمانی تا هند به سبب اختلاف تقویمی نواحی گوناگون، اختلاف زبانی تلگرافچیان آن نواحی، و کندی ارسال تلگرام، با مشکلات بسیاری موجه شد؛ شرکت آلمانی زیمنس هالسکه( Simens Halsk) مسئولیت رفع مشکل مذکور را از طریق احداث خط جدیدی از مسیر آلمان ـ روسیه ـ ایران پذیرفت. مخارج احداث این خط به شرکت تلگراف هند و اروپا واگذار شد. پس از انگلیسیها، روسها مبادرت به انعقاد قرارداد تلگرافی کردند و در 1296ق/ 1879م قراردادی در خصوص احداث خط تلگراف استراباد ـ چَکُشلَر و یک سال بعد مقاوله نامهای درباره تعرفه مخابراتی برای مدتی نامحدود، میان دو دولت منعقد گردید. انعقاد قراردادهای مخابراتی میان ایران و روسیه تا 1324ق/ 1906م ادامه یافت و مجموعاً چهارده قرارداد بین طرفین به امضاء رسید که تا ظهور حکومت کمونیستی در روسیه نافذ بود[۹]. پس از آنها عثمانی از فواید تلگراف ایران بهرهمند شد و به همراه قراردادهای انگلیس و روسیه، عثمانی نیز به علت همجواری با خاک ایران در آن قراردادها شریک و ذینفع شد.
دولت ایران نیز در استفاده از این فن بیبهره نبود. مهمترین استفاده آن، گرفتن اخبار روزانه از شهرستانها در کمترین زمان ممکن بود. همین امر برای رؤسای تلگراف امتیازی ایجاد کرده و از سوی دیگر، مردم نیز با تحصن جستن در تلگرافخانهها و یا ارسال تلگرام به مرکز، از این خصیصه برای تظلمخواهی و دیگر درخواستهای خود استفاده میکردند. تلگراف، ایران را با اروپا ارتباط داد و در نتیجه این کشور را عضوی از جامعه جهانی ساخت[۱۰]و سرانجام در 1285ق/ 1868م یعنی یازده سال پس از ایجاد تلگراف در کشور، ایران وارد اتحادیه بینالمللی تلگراف شد[۱۱]. در 1291ق/ 1874م اداره مستقل تلگراف در ایران تأسیس شد و ریاست آن به علی قلیخان مخبرالدوله واگذار گردید. وی دو سال بعد به عنوان نخستین وزیر تلگراف انتخاب شد و تا 1315ق/ 1897م در این سمت باقی ماند[۱۲]. مهمترین کاری که در زمان وی انجام گرفت، ایجاد خط تلگرافی تهران به مشهد از راه سمنان و شاهرود و سبزوار است. دولت انگلیس که با کشیده شدن خط خراسان از لحاظ ارتباط با هندوستان آسوده خاطر شده بود، درصدد برآمد خط خراسان را زیر نظر داشته باشد. لذا در 1303ق/ 1886م اداره خط مزبور را از دولت ایران اجاره کرد. در پایان این سال هفت خط تلگرافی در آذربایجان، گیلان، خراسان، مازندران، کرمان، فارس و خوزستان برقرار شد که قسمت اعظم آنها زیر نظر دولت انگلیس و کمپانیهای خارجی، بر طبق قرارداد به اتمام رسید[۱۳]. پس از پایان جنگ جهانی اول، به دلیل کاربرد اطلاعاتی و نظامی، اهمیت تلگراف در نظر دولتمردان ایرانی روزافزون شد. در آن زمان دولت انگلیس برای رابطه با هندوستان از امواج هرتز(Hertz) استفاده مینمود[۱۴].
در 1310ش/ 1932م محمد علی فروغی با سفیر رژینالههروه هوار(R. Herve Hover) درباره لغو قراردادها و انحلال شرکت هند و اروپا مذاکره به عمل آورد و در نتیجه قراردادی مشتمل بر 6 ماده منعقد شد، که به موجب آن دولتهای انگلیس و هندوستان موافقت کردند که خطهای تلگرافی «تهران ـ بوشهر» و «تهران ـ زاهدان» و «رباط ـ زابل» و «کرمان ـ بندرعباس» را به دولت ایران واگذار کنند. در عوض، دولت ایران نیز موافقت خود را با نگاهداشتن دفاتری جهت کار کردن سیم تحتالبحری (بوشهر ـ هنگام ـ جاسک ـ چابهار ـ گوادر) توسط دولت انگلیس اعلام داشت. در دوره رضاشاه، تلگراف از شکل قدیمی خارج و به الگوهای اروپایی نزدیکتر گردید و تغییراتی به لحاظ کیفی و کمی در مسئله تلگرافخانه ایجاد شد. در این سالها «تلگراف بیسیم» به وجود آمد و بسیاری از مؤسسات به منظور تقویت نیروی نظامی و مجهز نمودن ارتش به وسایل مخابراتی جدید احداث شدند. عهدهدار این مسئولیت وزارت جنگ بود. مهمترین این مؤسسات، «بیسیم پهلوی» بود که توسط روسها ایجاد شده و قسمت عمده روابط تلگرافی با ممالک خارجی را انجام میداد. به موجب این قرارداد، در 1306 دولت شوروی کلیه دستگاههای تلگراف بیسیم را به مالکیت دولت ایران به وزارت پست و تلگراف واگذار نمود[۱۵].
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ ۱٫۰ ۱٫۱ میرابوالقاسمی، رقیه. «تلگراف (در ایران)»، دانشنامه جهان اسلام. 8/111.
- ↑ «تلگراف ـ اختراع»، دایرهالمعارف نو. ج2، ص1245- 1247.
- ↑ محبوبی اردکانی، حسین. تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران. تهران: دانشگاه تهران، 1357، 2/194.
- ↑ اعتمادالسلطنه، محمد حسن. تاریخ منتظم ناصری. به کوشش محمد اسماعیل رضوانی، تهران: دنیای کتاب، 1367، 3/1812.
- ↑ مصاحب، غلامحسین. دایرهالمعارف فارسی. ذیل «تلگراف».
- ↑ یزدانی، مرضیه. مقدمه بر اسناد پست تلگراف و تلفن در دوره رضاشاه. تهران: سازمان اسناد ملی ایران، 1378، ص20.
- ↑ محمود، محمود. تاریخ روابط سیاسی ایران و انگلیس. تهران: اقبال، 1362، 2/582، 595- 596، 3/605.
- ↑ محبوبی اردکانی، حسین. تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران. تهران: دانشگاه تهران، 1357، 2/199؛ اعتمادالسلطنه، محمد حسن. تاریخ منتظم ناصری. به کوشش محمد اسماعیل رضوانی، تهران: دنیای کتاب، 1367، 3/1859، 1866؛ میرابوالقاسمی. 8/112.
- ↑ میرابوالقاسمی، رقیه. «تلگراف (در ایران)»، دانشنامه جهان اسلام. 8/111.
- ↑ کرزن، جورج. ایران و قضیه ایران. ترجمه غلامعلی وحید مازندرانی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، 1367، 2/732؛ میرابوالقاسمی. همان. 8/117.
- ↑ چهل سال تاریخ ایران. به کوشش ایرج افشار، تهران: اساطیر، 1368، 2/702.
- ↑ اعتمادالسلطنه، محمد حسن. تاریخ منتظم ناصری. به کوشش محمد اسماعیل رضوانی، تهران: دنیای کتاب، 1367، 3/1954؛ میرابوالقاسمی. همان. ص114.
- ↑ پژمان بختیاری، حسین. تاریخ پست و تلگراف و تلفن. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی بیتا، ص419.
- ↑ محبوبی اردکانی، حسین. تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران. تهران: دانشگاه تهران، 1357، 2/212؛ یزدانی، مرضیه. مقدمه بر اسناد پست تلگراف و تلفن در دوره رضاشاه. تهران: سازمان اسناد ملی ایران، 1378، ص23.
- ↑ محبوبی اردکانی، حسین. تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران. تهران: دانشگاه تهران، 1357، 2/212؛ یزدانی، مرضیه. مقدمه بر اسناد پست تلگراف و تلفن در دوره رضاشاه. تهران: سازمان اسناد ملی ایران، 1378، ص 23-24.
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
نویسنده مقاله
کوهیار دوالو