آقا محمدخان قاجار: تفاوت میان نسخه‌ها
بدون خلاصۀ ویرایش |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| (۲ نسخهٔ میانیِ ایجادشده توسط همین کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
'''آقا محمد خان قاجار'''، بنیانگذار و نخستین پادشاه سلسله قاجار ( | [[پرونده:2021-12-1a0e9f7b-ace1-4106-9f33-981dd9241ba7-67c4610dc1067c5ba767aa5c.gif|بندانگشتی|آقا محمد خان قاجار، قابل بازیابی از https://www.kojaro.com/figures/192680-aghamohammad-khan-qajar--biography-actions/]] | ||
'''آقا محمد خان قاجار'''، بنیانگذار و نخستین پادشاه [[قاجاریه|سلسله قاجار]] (حک 1210-1211 ق / 1796-1797 م). | |||
آقا محمد خان، پسر محمدحسن خان و نوه فتحعلی خان قوانلو، رئیس ایل | آقا محمد خان، پسر محمدحسن خان و نوه فتحعلی خان قوانلو، رئیس ایل [[قاجاریه|قاجار]]، حدود 1155ق / 1742م در استرآباد به دنیا آمد. پس از کشته شدن نیایش، که سپه سالار قشون شاه تهماسب دوم صفوی بود، و پدر و برادر بزرگش حسینقلی خان، برای کسب مقام سلطنت، با رقیبان خود، جانشینان نادر شاه افشار و [[کریم خان زند]]، به نبرد پرداخت<ref>شمیم، علی‌اصغر. '''''ایران در دوره سلطنت قاجار'''''. تهران، ابن سینا، 1342، ص .</ref>. | ||
زمانی | زمانی که آقا محمد خان در [[شیراز]] نزد [[کریم خان زند]] به سر می‌برد، برادرش حسینقلی خان به حکومت دامغان گُماشته شد، اما پس از مدتی به ادعای سلطنت برخاست و ترکمانان و [[قاجاریه|قاجاریان]] را متحد کرده، بارفروش (بابل کنونی) را تختگاه خود قرار داد، ولی آن شاه بی تخت و [[تاج]]، در 1181ق / 1767م به دستور زکی خان زند، به دست دو تن از غلامان خود کشته شد. آقا محمد خان پس از این ماجرا، تحت مراقبت ویژه [[کریم خان زند]] قرار گرفت<ref>ملكم، سرجان. '''''تاریخ ایران'''''. ترجمه میرزا اسماعیل خان حیرت، بمبئی: 1303 ق، ج 2، ص 337.</ref>. | ||
به هنگام مرگ | به هنگام مرگ [[کریم خان زند|کریم خان]] در 1193 ق / 1779 م، آقا محمد خان با برادران و همراهان، بیرون از [[شیراز]]، سرگرم شکار بود و با استفاده از فرصت، بی درنگ، با شماری از همراهان خود را به [[اصفهان]]، سپس [[استان تهران|تهران]] رساند <ref>پاكروان، امینه. '''''آغا محمد خان قاجار'''''. ترجمه جهانگیر افكاری، تهران، زوار، 1348، ص 32.</ref>و با مصادره محموله مالیاتی در راه [[شیراز]]، توان مالی یافت<ref>سپهر، محمدتقی لسان‌الملك. '''''ناسخ التواریخ''''' (بخش قاجار). به كوشش محمدباقر بهبودی، تهران، اسلامیه، 1358 ق، ج 1، ص 35.</ref>. آنگاه با دفع برادر خود مرتضی قلی خان، [[استان مازندران|مازندران]] و [[زنجان]] و با مرگ علی‌مراد خان زند، [[استان لرستان|لرستان]] و [[استان خوزستان|خوزستان]] و پس از آن [[استان کردستان|کردستان]] و آذربایجان و [[استان مازندران|مازندران]] را فتح کرد و به این ترتیب مقدمات سلطنت خود را فراهم ساخت. سپس با لطفعلی خان زند، رقیب اصلی خود، در هزاربیضای [[شیراز]] و سمیرم علیا به نبرد پرداخت و سرانجام با دسیسه میرزا ابراهیم خان کلانتر، بر [[شیراز]] دست یافت. لطفعلی خان به [[کرمان]] رفت<ref>برای آگاهی بیشتر: ساروی، محمد. '''''تاریخ محمدی'''''. (احسن‌التواریخ)، به اهتمام غلامرضا طباطبائی مجد، تهران، امیركبیر، 1371.</ref>. آقا محمد خان با لشکری گران، آن شهر را در محاصره گرفت. لطفعلی خان به بم گریخت و در آن‌جا اسیر شد. آقا محمد خان او را کور کرد و به [[استان تهران|تهران]] فرستاده شد. آقا محمد خان، پس از تسخیر [[کرمان]] (در 1209ق / 1794م) که با <ref>نامی اصفهانی، میرزا محمد صادق موسوی. '''''تاریخ گیتی گشا'''''. مقدمه سعید نفیسی، تهران، اقبال، 1368، ص 388 و برای آگاهی بیشتر، جونز، سرهارفورد. '''''آخرین روزهای لطفعلی خان زند'''''. ترجمه هما ناطق، جان گرنی، 1353.</ref> کشتار و کور کردن مردم همراه بود، روانه [[شیراز]] شد. میرزا ابراهیم خان کلانتر را با لقب اعتمادالدوله صدراعظم کرد و بابا خان پسر حسینقلی خان را به حکومت [[استان فارس|فارس]] گمارد و خود به [[استان تهران|تهران]] رفت (شعبان 1209 ق / مارس 1795 م). | ||
از این زمان آقا محمد خان، نبردهای برون مرزی خود را با مهاجمان آغاز | از این زمان آقا محمد خان، نبردهای برون مرزی خود را با مهاجمان آغاز کرد. نخستین لشکرکشی او به سوی قفقاز بود و توانست در سه جبهه به سوی شیروان، ایروان و قراباغ (شوشه) پیشروی کند<ref>عضدالدوله، سلطان احمد میرزا. '''''تاریخ عضدی'''''. به كوشش عبدالحسین نوایی، تهران، بابك، 1355، صص 79، 139، 144.</ref>. سپاهیان او، به هنگام فتح شهر تفلیس، گذشته از کشتار و اسارت مسیحیان، کلیساها را ویران و اموال و اشیای مقدس را غارت کردند. آقا محمد خان، پس از این پیروزی، در رمضان 1210 ق (مارس 1186 م) در دشت مغان، محل تاجگذاری [[نادرشاه افشار|نادرشاه]]، [[تاج]] بر سر نهاد و خود را شاه ایران خواند<ref>سایكس، سر پرسی. '''''تاریخ ایران'''''. ترجمه محمدتقی فخر داعی گیلانی، تهران، وزارت فرهنگ، 1333، ج 2، ص 459.</ref>. | ||
در خراسان، آقا محمد خان، به | در خراسان، آقا محمد خان، به حاکمیت نادر میرزای افشار، فرزند شاهرخ پایان داد و با تصرف مرو، و گماردن سپاهی انبوه در خراسان، پایه‌های اقتدار خود را در شرق ایران گسترش داد<ref>نفیسی، سعید. '''''تاریخ اجتماعی و سیاسی ایران در دوره معاصر'''''. تهران، بنیاد، 1344، ج 1، ص 50.</ref>. در این زمان سپاهیان روسی به فرماندهی گوداویچ [Godavich]و زوبوف[Zobov]، با تصرف شهرهای شمالی ایران، به آذربایجان رسیده بودند. آقا محمد خان پس از سر و سامان دادن به امور [[استان تهران|تهران]]، در ذی‌قعده 1211 ق / مه 1797 م روانه آذربایجان شد. خبر مرگ کاترین [ Katrin]و جانشینی پسرش پل[Paul] عقب نشینی روس‌ها را در پی آورد و به رغم ممانعت حاکم قراباغ و تخریب دوباره پل رودخانه ارس، سپاهیان آقا محمد خان قراباغ را فتح کردند<ref>ملكم. '''''همان.''''' ج 2، ص 347.</ref>. | ||
سه روز پس از این پیروزی، سه تن از سربازان، در توطئه‌ای شبانه، آقا محمد خان را به ضرب کارد و دشنه از پای درآوردند (21 ذیحجه 1211 ق / 18 ژوئن 1798 م). جسد آقا محمد خان را نخست در شوش به خاک سپردند، سپس جانشین او، [[فتحعلی شاه قاجار|فتحعلی شاه]] پس از تاجگذاری، جسد را به عبدالعظیم و از آن‌جا به نجف اشرف انتقال داد<ref>هدایت، رضاقلی خان. '''''روضه الصفای ناصری'''''. تهران، خیام، 1339، ج 9، ص 319.</ref>. | |||
سه روز پس از این پیروزی، سه تن از سربازان، در توطئه‌ای شبانه، آقا محمد خان را به ضرب | |||
جسد آقا محمد خان را نخست در شوش به | |||
مهم‌ترین اقدام آقا محمد خان، نظم بخشیدن به جامعه پراکنده و ملوک‌الطوایفی ایران و احیای قدرت دوباره آن در زمانی بود که قدرت‌های اروپایی سرگرم استحکام سلطه خود بر شمال [[ایران]] و مرزهای [[ایران]] و هند بودند<ref>برای آگاهی بیشتر: دنبلی، عبدالرزاق بیك مفتون. '''''مآثر السلطانیه'''''. تبریز، 1241 ق، صص 17-24، 29 و 33.</ref>. | |||
== نیز نگاه کنید به == | |||
* [[کریم خان زند]] | |||
* [[فتحعلی شاه قاجار]] | |||
* [[قاجاریه]] | |||
== مآخذ == | == مآخذ == | ||
<references /> | |||
== منبع اصلی == | == منبع اصلی == | ||
دانشنامه ایران | [https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]، | ||
== نویسنده مقاله == | == نویسنده مقاله == | ||
ناصر تکمیل‌همایون | ناصر تکمیل‌همایون | ||
[[رده:تاریخ]] | |||
[[رده:تاریخ و باستان شناسی]] | |||
نسخهٔ کنونی تا ۳ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۲:۳۶
آقا محمد خان قاجار، بنیانگذار و نخستین پادشاه سلسله قاجار (حک 1210-1211 ق / 1796-1797 م).
آقا محمد خان، پسر محمدحسن خان و نوه فتحعلی خان قوانلو، رئیس ایل قاجار، حدود 1155ق / 1742م در استرآباد به دنیا آمد. پس از کشته شدن نیایش، که سپه سالار قشون شاه تهماسب دوم صفوی بود، و پدر و برادر بزرگش حسینقلی خان، برای کسب مقام سلطنت، با رقیبان خود، جانشینان نادر شاه افشار و کریم خان زند، به نبرد پرداخت[۱].
زمانی که آقا محمد خان در شیراز نزد کریم خان زند به سر می‌برد، برادرش حسینقلی خان به حکومت دامغان گُماشته شد، اما پس از مدتی به ادعای سلطنت برخاست و ترکمانان و قاجاریان را متحد کرده، بارفروش (بابل کنونی) را تختگاه خود قرار داد، ولی آن شاه بی تخت و تاج، در 1181ق / 1767م به دستور زکی خان زند، به دست دو تن از غلامان خود کشته شد. آقا محمد خان پس از این ماجرا، تحت مراقبت ویژه کریم خان زند قرار گرفت[۲].
به هنگام مرگ کریم خان در 1193 ق / 1779 م، آقا محمد خان با برادران و همراهان، بیرون از شیراز، سرگرم شکار بود و با استفاده از فرصت، بی درنگ، با شماری از همراهان خود را به اصفهان، سپس تهران رساند [۳]و با مصادره محموله مالیاتی در راه شیراز، توان مالی یافت[۴]. آنگاه با دفع برادر خود مرتضی قلی خان، مازندران و زنجان و با مرگ علی‌مراد خان زند، لرستان و خوزستان و پس از آن کردستان و آذربایجان و مازندران را فتح کرد و به این ترتیب مقدمات سلطنت خود را فراهم ساخت. سپس با لطفعلی خان زند، رقیب اصلی خود، در هزاربیضای شیراز و سمیرم علیا به نبرد پرداخت و سرانجام با دسیسه میرزا ابراهیم خان کلانتر، بر شیراز دست یافت. لطفعلی خان به کرمان رفت[۵]. آقا محمد خان با لشکری گران، آن شهر را در محاصره گرفت. لطفعلی خان به بم گریخت و در آن‌جا اسیر شد. آقا محمد خان او را کور کرد و به تهران فرستاده شد. آقا محمد خان، پس از تسخیر کرمان (در 1209ق / 1794م) که با [۶] کشتار و کور کردن مردم همراه بود، روانه شیراز شد. میرزا ابراهیم خان کلانتر را با لقب اعتمادالدوله صدراعظم کرد و بابا خان پسر حسینقلی خان را به حکومت فارس گمارد و خود به تهران رفت (شعبان 1209 ق / مارس 1795 م).
از این زمان آقا محمد خان، نبردهای برون مرزی خود را با مهاجمان آغاز کرد. نخستین لشکرکشی او به سوی قفقاز بود و توانست در سه جبهه به سوی شیروان، ایروان و قراباغ (شوشه) پیشروی کند[۷]. سپاهیان او، به هنگام فتح شهر تفلیس، گذشته از کشتار و اسارت مسیحیان، کلیساها را ویران و اموال و اشیای مقدس را غارت کردند. آقا محمد خان، پس از این پیروزی، در رمضان 1210 ق (مارس 1186 م) در دشت مغان، محل تاجگذاری نادرشاه، تاج بر سر نهاد و خود را شاه ایران خواند[۸].
در خراسان، آقا محمد خان، به حاکمیت نادر میرزای افشار، فرزند شاهرخ پایان داد و با تصرف مرو، و گماردن سپاهی انبوه در خراسان، پایه‌های اقتدار خود را در شرق ایران گسترش داد[۹]. در این زمان سپاهیان روسی به فرماندهی گوداویچ [Godavich]و زوبوف[Zobov]، با تصرف شهرهای شمالی ایران، به آذربایجان رسیده بودند. آقا محمد خان پس از سر و سامان دادن به امور تهران، در ذی‌قعده 1211 ق / مه 1797 م روانه آذربایجان شد. خبر مرگ کاترین [ Katrin]و جانشینی پسرش پل[Paul] عقب نشینی روس‌ها را در پی آورد و به رغم ممانعت حاکم قراباغ و تخریب دوباره پل رودخانه ارس، سپاهیان آقا محمد خان قراباغ را فتح کردند[۱۰].
سه روز پس از این پیروزی، سه تن از سربازان، در توطئه‌ای شبانه، آقا محمد خان را به ضرب کارد و دشنه از پای درآوردند (21 ذیحجه 1211 ق / 18 ژوئن 1798 م). جسد آقا محمد خان را نخست در شوش به خاک سپردند، سپس جانشین او، فتحعلی شاه پس از تاجگذاری، جسد را به عبدالعظیم و از آن‌جا به نجف اشرف انتقال داد[۱۱].
مهم‌ترین اقدام آقا محمد خان، نظم بخشیدن به جامعه پراکنده و ملوک‌الطوایفی ایران و احیای قدرت دوباره آن در زمانی بود که قدرت‌های اروپایی سرگرم استحکام سلطه خود بر شمال ایران و مرزهای ایران و هند بودند[۱۲].
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ شمیم، علی‌اصغر. ایران در دوره سلطنت قاجار. تهران، ابن سینا، 1342، ص .
- ↑ ملكم، سرجان. تاریخ ایران. ترجمه میرزا اسماعیل خان حیرت، بمبئی: 1303 ق، ج 2، ص 337.
- ↑ پاكروان، امینه. آغا محمد خان قاجار. ترجمه جهانگیر افكاری، تهران، زوار، 1348، ص 32.
- ↑ سپهر، محمدتقی لسان‌الملك. ناسخ التواریخ (بخش قاجار). به كوشش محمدباقر بهبودی، تهران، اسلامیه، 1358 ق، ج 1، ص 35.
- ↑ برای آگاهی بیشتر: ساروی، محمد. تاریخ محمدی. (احسن‌التواریخ)، به اهتمام غلامرضا طباطبائی مجد، تهران، امیركبیر، 1371.
- ↑ نامی اصفهانی، میرزا محمد صادق موسوی. تاریخ گیتی گشا. مقدمه سعید نفیسی، تهران، اقبال، 1368، ص 388 و برای آگاهی بیشتر، جونز، سرهارفورد. آخرین روزهای لطفعلی خان زند. ترجمه هما ناطق، جان گرنی، 1353.
- ↑ عضدالدوله، سلطان احمد میرزا. تاریخ عضدی. به كوشش عبدالحسین نوایی، تهران، بابك، 1355، صص 79، 139، 144.
- ↑ سایكس، سر پرسی. تاریخ ایران. ترجمه محمدتقی فخر داعی گیلانی، تهران، وزارت فرهنگ، 1333، ج 2، ص 459.
- ↑ نفیسی، سعید. تاریخ اجتماعی و سیاسی ایران در دوره معاصر. تهران، بنیاد، 1344، ج 1، ص 50.
- ↑ ملكم. همان. ج 2، ص 347.
- ↑ هدایت، رضاقلی خان. روضه الصفای ناصری. تهران، خیام، 1339، ج 9، ص 319.
- ↑ برای آگاهی بیشتر: دنبلی، عبدالرزاق بیك مفتون. مآثر السلطانیه. تبریز، 1241 ق، صص 17-24، 29 و 33.
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
نویسنده مقاله
ناصر تکمیل‌همایون