سانسور در مطبوعات: تفاوت میان نسخه‌ها

نسخهٔ کنونی تا ‏۱۶ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۲۱:۱۸

سانسور در مطبوعات، چون مطبوعات ایران از آغاز توسط دولت یا تحت تصدی دولتیان دایر گردیده بود از همان آغاز با سانسور و خود سانسوری مواجه شدند. نخستین بار در عصر ناصرالدین شاه و مقارن با شروع نسبتاً گسترده روزنامه نگاری، سانسور هم به وجود آمد، محمدحسن خان اعتمادالسلطنه وزیر انطباعات که خود مسئوولیت اداره سانسور را، که از دوائر آن وزرات‌خانه بود، بر عهده داشت در مآثروالآثار چنین نوشته است:

«اداره سانسور که عبارت از تفتیش کتب و روزنامه های وارده از خارج است، چون بعضی از مطبوعات بعضی از ممالک که مشتمل بر طعن طریقی و یا قدح فریقی و یا هجاء شخصی و یا هزل فاحشی بود به لحاظ مبارک این پادشاه می‌رسید از انتشار آن همواره آثار کراهت بر جبین همایون هویدا بود... دایره تفتیشی ایجاد کرده اند و اسم آن سانسور است...^[۱].

پس از گسترش کار چاپ و ایجاد درالطباعه و سپس وزارت انطباعات، سانسور رسمی شد. اداره مذکور اطلاعیه ای خطاب به عموم صادر کرد و در آن صریحاً دستور داده بود که هر کتاب که می‌خواهد چاپ و منتشر شود باید نخست رئیس دارالطباعه آن را دیده و مجوز صادر کند. اولین فرمان سانسور را ناصرالدین شاه در ذی‌حجه 1287ق / ؟ م صادر نمود و براساس این فرمان روزنامه رسمی دولت علیه ایران زیر نظر دارالطباعه و رئیس آن اعتمادالسلطنه بایستی فرامین شاه را انجام داده و برخلاف میل او مطلبی درج نکند^[۲]. از آن پس اعلانی در شماره 552 این روزنامه منتشر شد مبنی بر آن‌که چون میرزا ابوالحسن صنیع‌الملک نایب وزارت علوم شده بر حسب امر شاه مکلّف است از نشر کتاب‌ها و آثاری که مضر به اخلاق عمومی و فاسدکننده خلق و خوی خرد و بزرگ باشد جلوگیری نماید و کتاب‌هایی را که ظاهراً و باطناً سودمند باشد چاپ نماید. به دنبال آن، اداره سانسور زیر نظر وزارت انطباعات تشکیل شد^[۳].

در کتابچه قانون کنت دومونت فرت نخستین رئیس نظمیه ایران نیز مادهای برای مجازات متخلفان مطبوعاتی پیش‌بینی شده است^[۴]. سانسور در آغاز تنها متوجه چاپخانه ها و جرائد بود به تدریج جرائد خارجی که به ایران وارد می‌شدند مشمول این قانون شد. به موازات ایجاد سانسور، در رساله های آزادی‌خواهان و آشنایان با تمدن غربی سخن از آزادی مطبوعات و عدم سانسور به میان آمد. در زمان صدارت میرزا حسین‌خان سپهسالار چون صدراعظم خود عقیده به آزادی مطبوعات داشت سخت‌گیری کمتری اعمال می‌گردید. سپس در 1302 واحد رسمی اداره سانسور تشکیل گردید که وظیفه آن جلوگیری از نشر کتب خلاف اخلاق و مذهب و نظارت بر چاپ کتاب و مطبوعات داخل کشور بود. براساس پیشنهاد اعتمادالسلطنه که مسئوولیت دایره سانسور را عهده دار بود از ورود برخی نشریات خارجی چون اختر^* و قانون جلوگیری به عمل می‌آمد^[۴].

شخص ناصرالدین شاه هم نسبت به مندرجات مطبوعات و کتاب‌ها حساس بود و جدا از وزارت انطباعات، خود او هم برخی کتاب‌ها و مطبوعات را می‌خواند و دستوراتی می‌داد چنان‌که اعتمادالسلطنه در یادداشت‌های روزانه خود بارها به مواردی اشاره می‌کند که شاه به پارهای مندرجات روزنامه انتقاد کرده و از پخش آن‌ها جلوگیری شده است^[۴]. مطبوعات در عصر مظفرالدین شاه به نسبت آزادتر از عصر ناصری بودند. بیشتر جرائد این دوره در سرلوحه خود تصریح می‌کردند که آن‌ها آزادند و مقصود آن بود که نویسندگان و دارندگان آن‌ها می‌توانند به آزادی اندیشههای خود را بیان کنند. چنان‌که محمدحسین فروغی مدیر روزنامه تربیت^* در شماره 424 این روزنامه اعلام کرده که درین عصر مطبوعات نسبت به دوره قبل از آزادی بیشتری برخوردارند. از روزنامههای روشنفکر این زمان یکی «احتیاج» بود که در آن علناً از وابستگی اقتصادی ایران به بیگانگان انتقادی می‌شد^[۴]. با وقوع انقلاب مشروطه و صدور فرمان آن و تشکیل مجلس شورای ملی مبارزه با سانسور و حذف وزارت انطباعات به اوج خود رسید. مجلس و مردم کوشش‌های مستمری را برای حذف آن‌ها آغاز کردند^[۵].

در دو سه ماه اول اعلام نظام مشروطه تا پیش از افتتاح مجلس اول، مطبوعات همچنان تحت سانسور قرار داشتند و وزارت انطباعات به همان شیوه پیشین آن‌ها را تحت نظارت داشت. درین زمان نوع دیگری از مطبوعات به نام شب‌نامه رواج پیدا کرد که تعداد فراوانی منتشر می‌شدند و معروف‌ترین آن‌ها متعلق به سیدمحمدرضا مساوات شیرازی بود ^[۵]. اما با گشایش رسمی مجلس اول، روزنامهنگاری در ایران تحول عمدهای پیدا کرد، هر چند وزارت انطباعات هنوز قدرت داشت اما روزنامه نگاران برای اعلام مواضع جدید مبنی بر رفع سانسور می‌کوشیدند^[۵]. لغو کامل سانسور در 1325ق یک‌سال پس از پیروزی مشروطه با انحلال وزارت انطباعات به عنوان کارگزار سانسور رخ داد. در این سال با عقب‌نشینی محمدعلی شاه و فعالیت مستمر مجلس و انتقاد از دخالت‌های وزارت انطباعات، بالاخره مشروطهخواهان موفق به انحلال این وزارت‌خانه شدند. از این پس فعالیت‌های مطبوعات رشد و ارتقا پیدا کرد و ‌آزادی قلم قانونی شد. نخستین قانون مطبوعات هم یکسال بعد در 1326ق به تصویب مجلس رسید^[۵].

از آن پس مطبوعات وارد مرحله نوینی شدند. موقتاً آگاهی و آزادی جای خود را به سانسور داده بود و روزنامهنگاران با بهرهگیری از فضای جدید به فعالیت پرداختند. امتیاز روزنامه مجلس در همین زمان به عنوان نخستین روزنامه آزاد در ایران به نام سیدمحمدصادق طباطبایی صادر شد. درسرلوحه این روزنامه همیشه عبارت «این روزنامه به کلی مطلق و آزادست» درج می‌گردید. گفته می‌‌شد که درین سال‌ها آزادی مطبوعات باعث افزایش عنوان‌ها و تیراژ آن‌ها شده و به گفته یکی از نویسندگان آن دوره

«آزادی قلم در ایران در هیچ یک از ممالک فرنگ نیست».

سانسور و توقیف جراید از 1300ش کمابیش شروع و ادامه پیدا کرد در سال‌های آخر سلطنت احمدشاه و با کم شدن قدرت سلطنت جرائدی که توهین به مقام سلطنت را آسان می‌دیدند چندی دچار توقیف شدند و چند روزنامه در این دوره برای مدتی از انتشار فروماندند^[۶]. با استقرار سلطنت رضاشاه و قدرت‌یابی او به تدریج سانسور مطبوعات شدت پیدا کرد چنان‌که در نیمه دوم سلطنت او هیچ نشریهای بدون سانسور و نظارت شهربانی قدرت انتشار نداشت. با سقوط رضاشاه دوره طلایی آزادی مطبوعات شروع شد که تا 1332ش ادامه پیدا کرد. پس از سقوط مصدق مطبوعات اندک اندک گرفتار سانسور شدند به گونهای که در دهه آخر دوران پهلوی از شمار نشریات آزاد کاسته و اکثر آن‌ها در 1353ش گرفتار توقیف دسته جمعی شدند. در این ادوار چند بار قانون مطبوعات اصلاح و یا تغییر یافت و با آن که حسب مواد مندرجه در آن‌ها، مطبوعات برای درج اخبار سیاسی و اجتماعی آزاد بودند اما در عمل همواره موانع عمدهای در راه انتشار آزاد آن‌ها ایجاد شده است.

نیز نگاه کنید به

مآخذ

↑ صدرهاشمی، محمد. تاریخ جرائد و مجلات ایران. اصفهان: کمال، 1363، ج1/10
↑ عقیلی، عبدالله. اولین فرمان سانسور مطبوعات در ایران. آینده، س17، ش9-12، [آذر- اسفند 1370]، ص 799-)
↑ آرین‌پور، یحیی. از صبا تا نیما. تهران: زوار، 1375، ج1/249
↑ ^۴٫۰ ^۴٫۱ ^۴٫۲ ^۴٫۳ پروین، دکتر ناصرالدین. تاریخ روزنامهنگاری ایرانیان و دیگر پارسی‌نویسان. تهران: مرکز نشر دانشگاهی، 1377- 1379 181.1/80
↑ ^۵٫۰ ^۵٫۱ ^۵٫۲ ^۵٫۳ ؛ کهن، گوئل. تاریخ سانسور در مطبوعات ایران. تهران: آگاه، 1362، ج2/96- 97.101
↑ اسناد مطبوعات [1320- 1286]، جلد اول، به کوشش کاوه بیاتص12

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

جمشید کیانفر

[1] صدرهاشمی، محمد. تاریخ جرائد و مجلات ایران. اصفهان: کمال، 1363، ج1/10

[2] عقیلی، عبدالله. اولین فرمان سانسور مطبوعات در ایران. آینده، س17، ش9-12، [آذر- اسفند 1370]، ص 799-)

[3] آرین‌پور، یحیی. از صبا تا نیما. تهران: زوار، 1375، ج1/249

[:0-4] ۴٫۰ ^۴٫۱ ^۴٫۲ ^۴٫۳ پروین، دکتر ناصرالدین. تاریخ روزنامهنگاری ایرانیان و دیگر پارسی‌نویسان. تهران: مرکز نشر دانشگاهی، 1377- 1379 181.1/80

[:1-5] ۵٫۰ ^۵٫۱ ^۵٫۲ ^۵٫۳ ؛ کهن، گوئل. تاریخ سانسور در مطبوعات ایران. تهران: آگاه، 1362، ج2/96- 97.101

[6] اسناد مطبوعات [1320- 1286]، جلد اول، به کوشش کاوه بیاتص12

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

@@ خط ۱: / خط ۱: @@
-'''سانسور در مطبوعات،''' چون مطبوعات ايران از آغاز توسط دولت يا تحت تصدي دولتيان داير گرديده بود از همان آغاز با سانسور و خود سانسوري مواجه شدند. نخستين بار در عصر ناصرالدين شاه و مقارن با شروع نسبتاً گستردة روزنامه‌نگاري، سانسور هم به وجود آمد، محمدحسن خان اعتمادالسلطنه وزير انطباعات كه خود مسئووليت ادارة سانسور را، كه از دوائر آن وزرات‌خانه بود، بر عهده داشت در مآثروالآثار چنين نوشته است: «ادارة سانسور كه عبارت از تفتيش كتب و روزنامه‌هاي وارده از خارج است، چون بعضي از مطبوعات بعضي از ممالك كه مشتمل بر طعن طريقي و يا قدح فريقي و يا هجاء شخصي و يا هزل فاحشي بود به لحاظ مبارك اين پادشاه مي‌رسيد از انتشار آن همواره آثار كراهت بر جبين همايون هويدا بود... دايرة تفتيشي ايجاد كرده‌اند و اسم آن سانسور است... [به نقل از صدرهاشمي، مقدمه، ج1/10]. پس از گسترش كار چاپ و ايجاد درالطباعه و سپس وزارت انطباعات، سانسور رسمي شد. ادارة مذكور اطلاعيه‌اي خطاب به عموم صادر كرد و در آن صريحاً دستور داده بود كه هر كتاب كه مي‌خواهد چاپ و منتشر شود بايد نخست رئيس دارالطباعه آن را ديده و مجوز صادر كند. اولين فرمان سانسور را ناصرالدين شاه در ذي‌حجه 1287ق / ؟ م صادر نمود و براساس اين فرمان روزنامة رسمي دولت علية ايران زير نظر دارالطباعه و رئيس آن اعتمادالسلطنه بايستي فرامين شاه را انجام داده و برخلاف ميل او مطلبي درج نكند. [عقيلي، ص799]. از آن پس اعلاني در شمارة 552 اين روزنامه منتشر شد مبني بر آن‌كه چون ميرزا ابوالحسن صنيع‌الملك نايب وزارت علوم شده بر حسب امر شاه مكلّف است از نشر كتاب‌ها و آثاري كه مضر به اخلاق عمومي و فاسدكنندة خلق و خوي خرد و بزرگ باشد جلوگيري نمايد و كتاب‌هايي را كه ظاهراً و باطناً سودمند باشد چاپ نمايد. به دنبال آن، ادارة سانسور زير نظر وزارت انطباعات تشكيل شد (محيط طباطبائي، ص47- 48، آرين‌پور، ص1/249). در كتابچة قانون كنت دومونت فرت نخستين رئيس نظمية ايران نيز ماده‌اي براي مجازات متخلفان مطبوعاتي پيش‌بيني شده است (پروين 1/179). سانسور در آغاز تنها متوجه چاپخانه‌ها و جرائد بود به تدريج جرائد خارجي كه به ايران وارد مي‌شدند مشمول اين قانون شد. به موازات ايجاد سانسور، در رساله‌هاي آزادي‌خواهان و آشنايان با تمدن غربي سخن از آزادي مطبوعات و عدم سانسور به ميان آمد. در زمان صدارت ميرزا حسين‌خان سپهسالار چون صدراعظم خود عقيده به آزادي مطبوعات داشت سخت‌گيري كمتري اعمال مي‌گرديد. سپس در 1302 واحد رسمي ادارة سانسور تشكيل گرديد كه وظيفة آن جلوگيري از نشر كتب خلاف اخلاق و مذهب و نظارت بر چاپ كتاب و مطبوعات داخل كشور بود. براساس پيشنهاد اعتمادالسلطنه كه مسئووليت دايرة سانسور را عهده‌دار بود از ورود برخي نشريات خارجي چون اختر<sup>*</sup> و قانون جلوگيري به عمل مي‌آمد [پروين، 1/180- 181]. شخص ناصرالدين شاه هم نسبت به مندرجات مطبوعات و كتاب‌ها حساس بود و جدا از وزارت انطباعات، خود او هم برخي كتاب‌ها و مطبوعات را مي‌خواند و دستوراتي مي‌داد چنان‌كه اعتمادالسلطنه در يادداشت‌هاي روزانة خود بارها به مواردي اشاره مي‌كند كه شاه به پاره‌اي مندرجات روزنامه انتقاد كرده و از پخش آن‌ها جلوگيري شده است (پروين 1/181). مطبوعات در عصر مظفرالدين شاه به نسبت آزادتر از عصر ناصري بودند. بيشتر جرائد اين دوره در سرلوحة خود تصريح مي‌كردند كه آن‌ها آزادند و مقصود آن بود كه نويسندگان و دارندگان آن‌ها مي‌توانند به آزادي انديشه‌هاي خود را بيان كنند. چنان‌كه محمدحسين فروغي مدير روزنامة تربيت<sup>*</sup> در شمارة 424 اين روزنامه اعلام كرده كه درين عصر مطبوعات نسبت به دورة قبل از آزادي بيشتري برخوردارند. از روزنامه‌هاي روشنفكر اين زمان يكي «احتياج» بود كه در آن علناً از وابستگي اقتصادي ايران به بيگانگان انتقادي مي‌شد (پروين 2/427). با وقوع انقلاب مشروطه و صدور فرمان آن و تشكيل مجلس شوراي ملي مبارزه با سانسور و حذف وزارت انطباعات به اوج خود رسيد. مجلس و مردم كوشش‌هاي مستمري را براي حذف آن‌ها آغاز كردند (كهن، ص2/85- 87). در دو سه ماه اول اعلام نظام مشروطه تا پيش از افتتاح مجلس اول، مطبوعات همچنان تحت سانسور قرار داشتند و وزارت انطباعات به همان شيوة پيشين آن‌ها را تحت نظارت داشت. درين زمان نوع ديگري از مطبوعات به نام شب‌نامه رواج پيدا كرد كه تعداد فراواني منتشر مي‌شدند و معروف‌ترين آن‌ها متعلق به سيدمحمدرضا مساوات شيرازي بود (كهن، همانجا ص22- 23). اما با گشايش رسمي مجلس اول، روزنامه‌نگاري در ايران تحول عمده‌اي پيدا كرد، هر چند وزارت انطباعات هنوز قدرت داشت اما روزنامه‌نگاران براي اعلام مواضع جديد مبني بر رفع سانسور مي‌كوشيدند. (همو 47- 48). لغو كامل سانسور در 1325ق يك‌سال پس از پيروزي مشروطه با انحلال وزارت انطباعات به عنوان كارگزار سانسور رخ داد. در اين سال با عقب‌نشيني محمدعلي شاه و فعاليت مستمر مجلس و انتقاد از دخالت‌هاي وزارت انطباعات، بالاخره مشروطه‌خواهان موفق به انحلال اين وزارت‌خانه شدند. از اين پس فعاليت‌هاي مطبوعات رشد و ارتقا پيدا كرد و ‌آزادي قلم قانوني شد. نخستين قانون مطبوعات هم يكسال بعد در 1326ق به تصويب مجلس رسيد. (كهن 2/96- 97، 101). از آن پس مطبوعات وارد مرحلة نويني شدند. موقتاً آگاهي و آزادي جاي خود را به سانسور داده بود و روزنامه‌نگاران با بهره‌گيري از فضاي جديد به فعاليت پرداختند. امتياز روزنامة مجلس در همين زمان به عنوان نخستين روزنامة آزاد در ايران به نام سيدمحمدصادق طباطبايي صادر شد. درسرلوحة اين روزنامه هميشه عبارت «اين روزنامه به كلي مطلق و آزادست» درج مي‌گرديد. (ذاكرحسين، ص66). گفته مي‌‌شد كه درين سال‌ها آزادي مطبوعات باعث افزايش عنوان‌ها و تيراژ آن‌ها شده و به گفتة يكي از نويسندگان آن دوره «آزادي قلم در ايران در هيچ يك از ممالك فرنگ نيست» (همو، ص68). سانسور و توقيف جرايد از 1300ش كمابيش شروع و ادامه پيدا كرد در سال‌هاي آخر سلطنت احمدشاه و با كم شدن قدرت سلطنت جرائدي كه توهين به مقام سلطنت را آسان مي‌ديدند چندي دچار توقيف شدند و چند روزنامه در اين دوره براي مدتي از انتشار فروماندند (بيات، ص 12). با استقرار سلطنت رضاشاه و قدرت‌يابي او به تدريج سانسور مطبوعات شدت پيدا كرد چنان‌كه در نيمة دوم سلطنت او هيچ نشريه‌اي بدون سانسور و نظارت شهرباني قدرت انتشار نداشت. با سقوط رضاشاه دورة طلايي آزادي مطبوعات شروع شد كه تا 1332ش ادامه پيدا كرد. پس از سقوط مصدق مطبوعات اندك اندك گرفتار سانسور شدند به گونه‌اي كه در دهة آخر دوران پهلوي از شمار نشريات آزاد كاسته و اكثر آن‌ها در 1353ش گرفتار توقيف دسته جمعي شدند. در اين ادوار چند بار قانون مطبوعات اصلاح و يا تغيير يافت و با آن كه حسب مواد مندرجه در آن‌ها، مطبوعات براي درج اخبار سياسي و اجتماعي آزاد بودند اما در عمل همواره موانع عمده‌اي در راه انتشار آزاد آن‌ها ايجاد شده است.
+'''[[سانسور در مطبوعات]]،''' چون مطبوعات [[ایران امروز|ایران]] از آغاز توسط دولت یا تحت تصدی دولتیان دایر گردیده بود از همان آغاز با سانسور و خود سانسوری مواجه شدند. نخستین بار در عصر [[ناصرالدین شاه قاجار|ناصرالدین شاه]] و مقارن با شروع نسبتاً گسترده روزنامه نگاری، سانسور هم به وجود آمد، [[اعتماد السلطنه|محمدحسن خان اعتمادالسلطنه]] وزیر انطباعات که خود مسئوولیت اداره سانسور را، که از دوائر آن وزرات‌خانه بود، بر عهده داشت در مآثروالآثار چنین نوشته است: <blockquote>«اداره سانسور که عبارت از تفتیش کتب و روزنامه های وارده از خارج است، چون بعضی از مطبوعات بعضی از ممالک که مشتمل بر طعن طریقی و یا قدح فریقی و یا هجاء شخصی و یا هزل فاحشی بود به لحاظ مبارک این پادشاه می‌رسید از انتشار آن همواره آثار کراهت بر جبین همایون هویدا بود... دایره تفتیشی ایجاد کرده اند و اسم آن سانسور است...<ref>صدرهاشمی، محمد. '''تاریخ جرائد و مجلات ایران'''. اصفهان: کمال، 1363، ج1/10</ref>. </blockquote>پس از گسترش کار [[چاپ و چاپخانه|چاپ]] و ایجاد درالطباعه و سپس وزارت انطباعات، سانسور رسمی شد. اداره مذکور اطلاعیه ای خطاب به عموم صادر کرد و در آن صریحاً دستور داده بود که هر کتاب که می‌خواهد چاپ و منتشر شود باید نخست رئیس دارالطباعه آن را دیده و مجوز صادر کند. اولین فرمان سانسور را [[ناصرالدین شاه قاجار|ناصرالدین شاه]] در ذی‌حجه 1287ق / ؟ م صادر نمود و براساس این فرمان روزنامه رسمی دولت علیه ایران زیر نظر دارالطباعه و رئیس آن [[اعتماد السلطنه|اعتمادالسلطنه]] بایستی فرامین شاه را انجام داده و برخلاف میل او مطلبی درج نکند<ref>عقیلی، عبدالله. '''اولین فرمان سانسور مطبوعات در ایران'''. آینده، س17، ش9-12، [آذر- اسفند 1370]، ص 799-)</ref>. از آن پس اعلانی در شماره 552 این روزنامه منتشر شد مبنی بر آن‌که چون میرزا ابوالحسن صنیع‌الملک نایب وزارت علوم شده بر حسب امر شاه مکلّف است از نشر کتاب‌ها و آثاری که مضر به اخلاق عمومی و فاسدکننده خلق و خوی خرد و بزرگ باشد جلوگیری نماید و کتاب‌هایی را که ظاهراً و باطناً سودمند باشد [[چاپ و چاپخانه|چاپ]] نماید. به دنبال آن، اداره سانسور زیر نظر وزارت انطباعات تشکیل شد<ref>آرین‌پور، یحیی. '''از صبا تا نیما'''. تهران: زوار، 1375، ج1/249</ref>.
+در کتابچه قانون کنت دومونت فرت نخستین رئیس نظمیه [[ایران]] نیز مادهای برای مجازات متخلفان مطبوعاتی پیش‌بینی شده است<ref name=":0">پروین، دکتر ناصرالدین. '''تاریخ روزنامهنگاری ایرانیان و''' '''دیگر پارسی‌نویسان'''. تهران: مرکز نشر دانشگاهی، 1377- 1379 181.1/80</ref>. سانسور در آغاز تنها متوجه چاپخانه ها و جرائد بود به تدریج جرائد خارجی که به ایران وارد می‌شدند مشمول این قانون شد. به موازات ایجاد سانسور، در رساله های آزادی‌خواهان و آشنایان با تمدن غربی سخن از آزادی مطبوعات و عدم سانسور به میان آمد. در زمان صدارت میرزا حسین‌خان سپهسالار چون صدراعظم خود عقیده به [[آزادی]] مطبوعات داشت سخت‌گیری کمتری اعمال می‌گردید. سپس در 1302 واحد رسمی اداره سانسور تشکیل گردید که وظیفه آن جلوگیری از نشر کتب خلاف اخلاق و مذهب و نظارت بر چاپ [[کتاب]] و مطبوعات داخل کشور بود. براساس پیشنهاد [[اعتماد السلطنه|اعتمادالسلطنه]] که مسئوولیت دایره سانسور را عهده دار بود از ورود برخی نشریات خارجی چون [[اختر]]<sup>*</sup> و قانون جلوگیری به عمل می‌آمد<ref name=":0" />.
-'''مآخذ:'''
+شخص [[ناصرالدین شاه قاجار|ناصرالدین شاه]] هم نسبت به مندرجات مطبوعات و کتاب‌ها حساس بود و جدا از وزارت انطباعات، خود او هم برخی کتاب‌ها و مطبوعات را می‌خواند و دستوراتی می‌داد چنان‌که [[اعتماد السلطنه|اعتمادالسلطنه]] در یادداشت‌های روزانه خود بارها به مواردی اشاره می‌کند که شاه به پارهای مندرجات روزنامه انتقاد کرده و از پخش آن‌ها جلوگیری شده است<ref name=":0" />. مطبوعات در عصر [[مظفرالدین شاه]] به نسبت آزادتر از عصر ناصری بودند. بیشتر جرائد این دوره در سرلوحه خود تصریح می‌کردند که آن‌ها آزادند و مقصود آن بود که نویسندگان و دارندگان آن‌ها می‌توانند به آزادی اندیشههای خود را بیان کنند. چنان‌که محمدحسین [[فروغی]] مدیر [[روزنامه تربیت]]<sup>*</sup> در شماره 424 این روزنامه اعلام کرده که درین عصر مطبوعات نسبت به دوره قبل از آزادی بیشتری برخوردارند. از روزنامههای روشنفکر این زمان یکی «احتیاج» بود که در آن علناً از وابستگی اقتصادی ایران به بیگانگان انتقادی می‌شد<ref name=":0" />. با وقوع [[انقلاب مشروطه]] و صدور فرمان آن و تشکیل [[مجلس شورای ملی]] مبارزه با سانسور و حذف وزارت انطباعات به اوج خود رسید. مجلس و مردم کوشش‌های مستمری را برای حذف آن‌ها آغاز کردند<ref name=":1">؛ کهن، گوئل. '''تاریخ سانسور در مطبوعات ایران'''. تهران: آگاه، 1362، ج2/96- 97.101</ref>.
-آرين‌پور، يحيي. '''از صبا تا نيما'''. تهران: زوار، 1375، ج1/249-250؛ '''اسناد''' '''مطبوعات''' [1320- 1286]، جلد اول، به كوشش كاوه بيات و مسعود كوهستاني‌نژاد، تهران: سازمان اسناد ملي ايران، 1372؛ پروين، دكتر ناصرالدين. '''تاريخ روزنامه‌نگاري ايرانيان و''' '''ديگر پارسي‌نويسان'''. تهران: مركز نشر دانشگاهي، 1377- 1379، ج1/179- 181، ج2/ صفحات مختلف؛ صدرهاشمي، محمد. '''تاريخ جرائد و مجلات ايران'''. اصفهان: كمال، 1363، ج اول مقدمه؛ عقيلي، عبدالله. '''اولين فرمان سانسور مطبوعات در ايران'''. آينده، س17، ش9-12، [آذر- اسفند 1370]، ص 799- 800)؛ كهن، گوئل. '''تاريخ سانسور در مطبوعات ايران'''. تهران: آگاه، 1362، ج2/22- 23، 47، 48، 85- 96، 101، 229- 230.
+در دو سه ماه اول اعلام نظام مشروطه تا پیش از افتتاح [[مجلس شورای ملی|مجلس]] اول، مطبوعات همچنان تحت سانسور قرار داشتند و وزارت انطباعات به همان شیوه پیشین آن‌ها را تحت نظارت داشت. درین زمان نوع دیگری از مطبوعات به نام شب‌نامه رواج پیدا کرد که تعداد فراوانی منتشر می‌شدند و معروف‌ترین آن‌ها متعلق به سیدمحمدرضا مساوات شیرازی بود <ref name=":1" />. اما با گشایش رسمی مجلس اول، روزنامهنگاری در [[ایران]] تحول عمدهای پیدا کرد، هر چند وزارت انطباعات هنوز قدرت داشت اما روزنامه نگاران برای اعلام مواضع جدید مبنی بر رفع سانسور می‌کوشیدند<ref name=":1" />. لغو کامل سانسور در 1325ق یک‌سال پس از پیروزی [[نهضت مشروطه|مشروطه]] با انحلال وزارت انطباعات به عنوان کارگزار سانسور رخ داد. در این سال با عقب‌نشینی [[محمد علی شاه|محمدعلی شاه]] و فعالیت مستمر [[مجلس شورای ملی|مجلس]] و انتقاد از دخالت‌های وزارت انطباعات، بالاخره مشروطهخواهان موفق به انحلال این وزارت‌خانه شدند. از این پس فعالیت‌های مطبوعات رشد و ارتقا پیدا کرد و ‌آزادی قلم قانونی شد. نخستین قانون مطبوعات هم یکسال بعد در 1326ق به تصویب [[مجلس شورای ملی|مجلس]] رسید<ref name=":1" />.
+از آن پس مطبوعات وارد مرحله نوینی شدند. موقتاً آگاهی و [[آزادی]] جای خود را به سانسور داده بود و روزنامهنگاران با بهرهگیری از فضای جدید به فعالیت پرداختند. امتیاز روزنامه [[مجلس شورای ملی|مجلس]] در همین زمان به عنوان نخستین روزنامه آزاد در ایران به نام سیدمحمدصادق طباطبایی صادر شد. درسرلوحه این روزنامه همیشه عبارت «این روزنامه به کلی مطلق و آزادست» درج می‌گردید. گفته می‌‌شد که درین سال‌ها آزادی مطبوعات باعث افزایش عنوان‌ها و تیراژ آن‌ها شده و به گفته یکی از نویسندگان آن دوره <blockquote>«[[آزادی]] قلم در [[ایران]] در هیچ یک از ممالک فرنگ نیست». </blockquote>سانسور و توقیف جراید از 1300ش کمابیش شروع و ادامه پیدا کرد در سال‌های آخر سلطنت احمدشاه و با کم شدن قدرت سلطنت جرائدی که توهین به مقام سلطنت را آسان می‌دیدند چندی دچار توقیف شدند و چند روزنامه در این دوره برای مدتی از انتشار فروماندند<ref>'''اسناد''' '''مطبوعات''' [1320- 1286]، جلد اول، به کوشش کاوه بیاتص12</ref>. با استقرار سلطنت رضاشاه و قدرت‌یابی او به تدریج سانسور مطبوعات شدت پیدا کرد چنان‌که در نیمه دوم سلطنت او هیچ نشریهای بدون سانسور و نظارت شهربانی قدرت انتشار نداشت. با سقوط [[رضا شاه پهلوی|رضاشاه]] دوره طلایی [[آزادی]] مطبوعات شروع شد که تا 1332ش ادامه پیدا کرد. پس از سقوط [[محمد مصدق|مصدق]] مطبوعات اندک اندک گرفتار سانسور شدند به گونهای که در دهه آخر دوران پهلوی از شمار نشریات آزاد کاسته و اکثر آن‌ها در 1353ش گرفتار توقیف دسته جمعی شدند. در این ادوار چند بار قانون مطبوعات اصلاح و یا تغییر یافت و با آن که حسب مواد مندرجه در آن‌ها، [[مطبوعات از آغاز تا مشروطه|مطبوعات]] برای درج اخبار سیاسی و [[اجتماعیون عامیون|اجتماعی]] آزاد بودند اما در عمل همواره موانع عمدهای در راه انتشار آزاد آن‌ها ایجاد شده است.
+== نیز نگاه کنید به  ==
+* [[مجلس شورای ملی]]
+* [[رضا شاه پهلوی|رضاشاه]]
+* [[محمد علی شاه|محمدعلی شاه]]
+* [[مظفرالدین شاه]]
+* [[روزنامه تربیت]]
+* [[اعتماد السلطنه|اعتمادالسلطنه]]
+* [[انقلاب مشروطه]]
+* [[فروغی]]
+* [[محمد مصدق|مصدق]]
+== '''مآخذ''' ==
+<references />
+== منبع اصلی ==
+[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،
+== نویسنده مقاله ==
 جمشید کیانفر
+[[رده:رسانه ها و ارتباطات]]
+[[رده:مطبوعات]]