مجلس شورای ملی: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
'''مجلس | '''مجلس شورای ملی،''' نهاد قانونگذاری بر آمده از [[نهضت مشروطه|نهضت مشروطیت ایران]] در 24 دوره (1285ق / ؟ م -1357ش). | ||
با صدور فرمان | با صدور فرمان [[نهضت مشروطه|مشروطیت]] توسط [[مظفرالدین شاه]] (14 جمادیالثانی 1324ق / ؟ م) و تعیین عنوان «مجلس شورای ملی» بر این نهاد، از آن رو که اقلیتهای دینی نیز میبایست نماینده به مجلس بفرستند<ref>ناظمالاسلام کرمانی، میرزا محمد. '''''تاریخ بیداری ایرانیان'''''. به کوشش علیاکبر سعیدی سیرجانی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران، 1346، ج 1، ص 322. </ref>، نظامنامه انتخابات تدوین شد، انتخابات برگزار و نمایندگان [[استان تهران|تهران]] از رمضان 1324ق کار خود را در بهارستان برای تدوین و تصویب [[قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران|قانون اساسی]] (14 ذیقعده 1324ق) و متمم آن آغاز کردند<ref>«مختصر تاریخ مجلس ملی ایران»، '''''روزنامه کاوه'''''. برلین: روزنامه کاوه، 1337ق، ص 14.</ref>. از آن زمان، مجلس به عنوان مهمترین نهاد در تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ایران، تاریخ یک سده اخیر [[ایران]] را تحتالشعاع خود قرار داد. مجلس اول که برنامه اصلاحات مالی، قانون تشکیل ایالات و ولایات و قانون مطبوعات را نیز علاوه بر جنجالهای گوناگون سیاسی پیش رو داشت به فرمان محمدعلی شاه به خاک و خون کشیده شد (23 جمادیالاول 1326ق / ؟ م)<ref>شریفکاشانی، محمدمهدی. '''''واقعات اتفاقیه در روزگار'''''. به کوشش منصوره اتحادیه (نظام مافی) و سیروس سعدوندیان، تهران: نشر تاریخ ایران، 1362، ج 1، ص 189.</ref><ref>ایروانی، محمدآقا و ناصرالملک ابوالقاسم خان، '''''دو رساله درباره انقلاب مشروطیت ایران'''''. به اهتمام دکتر عبدالحسین زرینکوب و روزبه زرینکوب، تهران: سازمان اسناد ملی ایران، 1380، ص 94-108.</ref>. | ||
پس از | مجلس دوم که ملیگرایی و برآمدن احزاب ویژگی بارز آن بود پس از فتح تهران (1327ق / ؟ م) تشکیل شد و قوانینی مانند تعلیم و تربیت را تصویب کرد<ref>شجیعی، زهرا. '''''نخبگان سیاسی ایران (مجلس شورای ملی)'''''. ، ج 4، ص 200.</ref>؛ به دنبال استخدام مورگان شوستر [1]و بر اثر اولتیماتوم روس، منحل شد و پس از 3 سال فترت، سومین دوره قانونگذاری نیز پس از عمر یک سالهای (1333ق / ؟ م) با شروع [[جنگ جهانی اول]] تعطیل شد<ref> اتحادیه (نظام مافی)، منصوره. '''''احزاب سیاسی در مجلس سوم'''''. تهران: نشرتاریخ ایران، 1371، ص 170.</ref> و پس از 5 سال فترت، مجلس چهارم (15 شوال 1339 ق / ؟ م) که عمر آن در تشنج و کشمکش اما مؤثر و پر تلاش میان احزاب اقلیت و اکثریت گذشت تشکیل شد و در عمر قانونی خود به پایان رسید<ref>مستوفی، عبدالله. '''''شرح زندگانی من یا تاریخ اجتماعی دوره قاجار'''''. تهران: زوار، ج3، ، ص 550-535.</ref>. زمانی که زمزمه جمهوریخواهی در هواداری از رضاخان و با مخالفت کسانی چون سید حسن مدرس، دکتر محمد مصدقالسلطنه و... بر آمد و بهارستان محل تحصنها و تظاهرات بود، مجلس پنجم تشکیل شد و در 1304ش به خلع [[قاجاریه|قاجاریان]] و [[سلسله پهلوی|سلطنت پهلوی]] رأی داد و مجلس مؤسسان برای تغییر موادی از [[قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران|قانون اساسی]] تشکیل شد<ref>مکی، حسین. '''''تاریخ بیست ساله، مقدمات تغییر سلطنت'''''. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1349، ج 2، ص 506.</ref><ref>«مذاکرات مجلس شورای ملی، دوره پنجم قانونگذاری»، '''''روزنامه رسمی شاهنشاهی'''''. ص 149.</ref>. | ||
پس از آن دورهای از سکوت و ثبات ناشی از دیکتاتوری [[رضا شاه پهلوی|رضا شاه]] بر مجلس حکمفرما شد که تا دوره چهاردهم (16 اسفند 1322ش) و بر آمدن زمزمه [[ملی شدن صنعت نفت|جنبش ملی کردن نفت]] با طرح سیاست موازنه منفی از سوی [[محمد مصدق|دکتر مصدق]] ادامه یافت. در این دوران به جز مجلس ششم که مدرس و مصدق مجلس را از سکوت بیرون آوردند و قضاوت کنسولی نیز لغو شد<ref>روزنامه اطلاعات، 19 و 20 اردیبهشت 1306؛ مذاکرات مجلس شورای ملی، دوره ششم قانونگذاری. '''''روزنامه رسمی شاهنشاهی'''''. 19 اردیبهشت ماه 1306.</ref> و دوره سیزدهم که کابینه قوامالسلطنه با مجلس اختلافاتی پیدا کرد و در آن میان شهریور 1320ش باعث خلع [[رضا شاه پهلوی|رضا شاه]] و پادشاهی [[محمدرضا شاه پهلوی|محمدرضا پهلوی]] شد، مجلس تحرک و جنبش دیگری نداشت. اگر چه [[ملی شدن صنعت نفت|نهضت ملی کردن نفت]] در مجلس پانزدهم تداوم یافت اما اعمال نفوذ [[احمد قوام السلطنه( رجال سیاسی)|قوام السلطنه]] باعث شد که [[محمد مصدق|دکتر مصدق]] به مجلس راه نیابد و مردم و مطبوعات را به اعتراض وا دارد<ref>آبراهامیان، یرواند. '''''ایران بین دو انقلاب'''''. ترجمه کاظم فیروزمند، حسن شمسآوری، محسن مدیرشانهچی، تهران: مرکز، 1378، ص 218-226.</ref>، در این دوره، انحلال حزب توده به دنبال ترور شاه، تشکیل مجلس مؤسسان برای تغییر اصل 48 متمم قانون اساسی و مخالفت علیه قرارداد گس ـ گلشائیان روی داد. مجلس شانزدهم (20 بهمن 1328ش) که به دلیل تلاش برای ملی شدن صنعت نفت به مجلس ملی مشهور است صحنه با شکوهترین دورههای قانونگذاری بود. پس از تلاشهای رهبران ملی و مذهبی نهضت، «قانون اجرای [[ملی شدن صنعت نفت]] (خلع ید)» به تصویب [[مجلس سنا|مجلسین سنا]] و شورای ملی رسید<ref>فاتح، مصطفی. '''''پنجاه سال نفت ایران'''''. تهران: چهر، 1335.</ref><ref>ملکی، احمد'''''. تاریخچه جبهه ملی ایران.''''' تهران: تابان، 1333.</ref><ref>روحانی، فؤاد. '''''تاریخ ملی شدن صنعت نفت ایران'''''. تهران: کتابهای جیبی، 1352.</ref><ref>مکی، حسین. '''''نفت و نطق مکی'''''. تهران: امیرکبیر، 1357. </ref>. | |||
مجلس هفدهم که با هفتاد و نه نفر از 136 کرسی تشکیل شده بود، صحنه تشنج میان سلطنت طلبان و نخستوزیر ([[محمد مصدق|دکتر مصدق]]) بود که با استعفای وی قیام 30 تیر 1331ش در حمایت از نخستوزیری وی روی داد<ref>مکی، حسین. '''''وقایع سیام تیر ماه 1331'''''. تهران: نشر ایران، 1366، صفحات مختلف. </ref>. پس از چندی مصدق از اختیارات خود برای انحلال مجلس استفاده کرد<ref>مکی، حسین. '''''کودتای 28 مرداد 1332 و رویدادهای متعاقب آن.''''' تهران: علمی، 1378، ص 161.</ref>. هنوز دوره هجدهم تشکیل نشده بود که کودتای 28 مرداد 1332ش مجلس را به مانند سایر نهادهای مدنی در راستای تصمیمات دربار و [[مجلس سنا]] قرار داد<ref>گازیوروسکی، مارک. ج. '''''کودتای 28 مرداد 1332.''''' ترجمه غلامرضا نجاتی، تهران: شرکت سهامی انتشار، 1367، صفحات مختلف. </ref> به گونهای که تا انحلال دوره بیست و چهارم (17 شهریور 1357ش) نقش چندانی در تحولات ایران ایفا نکرد. پس از [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب اسلامی]]، مجلس با نام [https://www.parliran.ir/ مجلس شورای اسلامی] در محل [[مجلس سنا]] تشکیل شد. | |||
نخستین رئیس مجلس شورای ملی مرتضی قلی خان صنیعالدوله و مهمترین رئیس آن در چندین دوره میرزا حسین خان مؤتمنالملک (1254ق / 1838م ـ 1326ش) فرزند میرزا نصرالله خان مشیرالدوله بود. قوانین بسیاری از تصویب مجلس گذشت که هنوز در جامعه کنونی اثرگذار هستند. روزنامه و مذاکرات مجلس از همان دوره نخست برای آگاهی مردم از فعالیتهای مجلس و مصوبات آن انتشار یافت. تشکیل کمیسیونهای مختلف نیز در راستای نیازهای نظام دیوانسالاری ایران و نظارت بر اجرای مصوبات انجام گرفت<ref>برای آگاهی بیشتر: «مذاکرات مجلس شورای ملی، 24 دوره قانونگذاری، 1357-1285»، '''''روزنامه رسمی کشور شاهنشاهی.'''''</ref>. | |||
نیز نگاه کنید به | |||
[[سلسله پهلوی]] | |||
[[مجلس سنا]] | |||
[[انقلاب اسلامی ایران]] | |||
1- ناظمالاسلام | == مآخذ == | ||
1- ناظمالاسلام کرمانی، میرزا محمد. '''''تاریخ بیداری ایرانیان'''''. به کوشش علیاکبر سعیدی سیرجانی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران، 1346، ج 1، ص 322. | |||
2- «مختصر | 2- «مختصر تاریخ مجلس ملی ایران»، '''''روزنامه کاوه'''''. برلین: روزنامه کاوه، 1337ق، ص 14. | ||
3- | 3- شریفکاشانی، محمدمهدی. '''''واقعات اتفاقیه در روزگار'''''. به کوشش منصوره اتحادیه (نظام مافی) و سیروس سعدوندیان، تهران: نشر تاریخ ایران، 1362، ج 1، ص 189 و ایروانی، محمدآقا و ناصرالملک ابوالقاسم خان، '''''دو رساله درباره انقلاب مشروطیت ایران'''''. به اهتمام دکتر عبدالحسین زرینکوب و روزبه زرینکوب، تهران: سازمان اسناد ملی ایران، 1380، ص 94-108. | ||
4- | 4- شجیعی، زهرا. '''''نخبگان سیاسی ایران (مجلس شورای ملی)'''''. ، ج 4، ص 200. | ||
5- | 5- اتحادیه (نظام مافی)، منصوره. '''''احزاب سیاسی در مجلس سوم'''''. تهران: نشرتاریخ ایران، 1371، ص 170. | ||
6- | 6- مستوفی، عبدالله. '''''شرح زندگانی من یا تاریخ اجتماعی دوره قاجار'''''. تهران: زوار، ج3، ، ص 550-535. | ||
7- | 7- مکی، حسین. '''''تاریخ بیست ساله، مقدمات تغییر سلطنت'''''. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1349، ج 2، ص 506؛ «مذاکرات مجلس شورای ملی، دوره پنجم قانونگذاری»، '''''روزنامه رسمی شاهنشاهی'''''. ص 149. | ||
8- | 8- روزنامه اطلاعات، 19 و 20 اردیبهشت 1306؛ مذاکرات مجلس شورای ملی، دوره ششم قانونگذاری. '''''روزنامه رسمی شاهنشاهی'''''. 19 اردیبهشت ماه 1306. | ||
9- | 9- آبراهامیان، یرواند. '''''ایران بین دو انقلاب'''''. ترجمه کاظم فیروزمند، حسن شمسآوری، محسن مدیرشانهچی، تهران: مرکز، 1378، ص 218-226. | ||
10- | 10- برای آگاهی بیشتر: فاتح، مصطفی. '''''پنجاه سال نفت ایران'''''. تهران: چهر، 1335؛ ملکی، احمد'''''. تاریخچه جبهه ملی ایران.''''' تهران: تابان، 1333؛ روحانی، فؤاد. '''''تاریخ ملی شدن صنعت نفت ایران'''''. تهران: کتابهای جیبی، 1352؛ مکی، حسین. '''''نفت و نطق مکی'''''. تهران: امیرکبیر، 1357. | ||
11- | 11- مکی، حسین. '''''وقایع سیام تیر ماه 1331'''''. تهران: نشر ایران، 1366، صفحات مختلف. | ||
12- | 12- مکی، حسین. '''''کودتای 28 مرداد 1332 و رویدادهای متعاقب آن.''''' تهران: علمی، 1378، ص 161. | ||
13- | 13- گازیوروسکی، مارک. ج. '''''کودتای 28 مرداد 1332.''''' ترجمه غلامرضا نجاتی، تهران: شرکت سهامی انتشار، 1367، صفحات مختلف. | ||
'''''14- ''''' | '''''14- ''''' برای آگاهی بیشتر: «مذاکرات مجلس شورای ملی، 24 دوره قانونگذاری، 1357-1285»، '''''روزنامه رسمی کشور شاهنشاهی.''''' | ||
| خط ۴۶: | خط ۵۵: | ||
'''مجلس | '''مجلس شورای ملی،''' (1324ق / 1906م -1357ش)، مجلس قانونگذاری ایران از صدور فرمان مشروطیت تا سقوط حکومت پهلوی<sup>*</sup>. | ||
نخستین دوره مجلس شورای ملی که دستاورد پیروزی انقلاب مشروطه<sup>*</sup> بود، 18 شعبان 1324ق / 18 اکتبر 1906م در حضور مظفرالدین شاه قاجار گشایش یافت.<sup>1</sup> مبنای انتخابات این دوره صنفی بود<sup>2</sup> و طبقات گوناگون اجتماعی مانند اعیان، خوانین، شاهزادگان، روحانیان، تجّار و اصناف نمایندگانی در مجلس داشتند.<sup>3</sup> از میان آنان 60 نماینده از تهران و 96 نماینده از سایر شهرها انتخاب شدند، و به ریاست صنیعالدوله نخستین قانون اساسی و متمم آن را تدوین کردند.<sup>4</sup> از میان نمایندگان سرشناس این دوره میتوان به صنیعالدوله (نخستین رئیس مجلس)، حاج شیخ علی نوری، احتشامالسلطنه، وثوقالدوله، حاج حسین امینالضرب، معینالتجار بوشهری و سید حسن تقیزاده اشاره کرد. ارباب جمشید نمایندگی زرتشتیان را بر عهده داشت و ارامنه و کلیمیان وکالت خود را به سید محمد طباطبایی<sup>*</sup> و سید عبدالله بهبهانی<sup>*</sup> داده بودند. | |||
در | در پی مخالفتهای محمدعلی شاه با مشروطیت، مجلس به دستور لیاخوف، فرمانده روسی بریگارد قزاق و حاکم نظامی تهران در 23 جمادیالاول 1326ق، به توپ بسته و منحل شد.<sup>5</sup> | ||
دوره دوم مجلس پس از عزل و تبعید محمدعلی شاه در 1327ق آغاز به کار کرد،<sup>6</sup> اما در پی اولتیماتوم روسیه مبنی بر اخراج مورگان شوستر[1]، مستشار مالی آمریکایی، و نپذیرفتن مجلس، نایبالسلطنه و دولت در 1329ق / 1911م مجلس را منحل کردند.<sup>7</sup> دوره سوم مجلس پس از 3 سال همزمان با آغاز جنگ جهانی اول گشایش یافت، اما به سبب مهاجرت گروه بزرگی از وکلا به قم، در واکنش به پیشروی نیروهای روسیه به سوی تهران، تعطیل شد.<sup>8</sup> | |||
دوره چهارم مجلس 6 سال بعد و در پی سقوط کابینه سید ضیاءالدین طباطبایی<sup>*</sup> در 1300ش گشایش یافت و به مبارزه جدی با نفوذ بریتانیا در ایران پرداخت.<sup>9</sup> تشکیل مجلس پنجم در 1302ش، که اکثریت آن را اعضای حزب تجدد، متشکل از هوادارن سردار سپه، تشکیل میدادند، به انقراض سلسله قاجاریان انجامید. آیتالله مدرس از جمله نمایندگان این دوره بود.<sup>10</sup> نخستین دوره انتخابات در عصر پهلوی برای مجلس ششم در 1305ش انجام گرفت،<sup>11</sup> و از آن پس در انتخابات دورههای هفتم تا سیزدهم، نمایندگان ملت به اشاره و صلاحدید شاه انتخاب میشدند.<sup>12</sup> پس از اشغال ایران به وسیله قوای متفقین و سقوط رضاشاه<sup>*</sup> پهلوی در 1320ش، نمایندگان مجلس دوازدهم که پیش از آن مطیع شاه بودند، به انتقاد از او پرداختند.<sup>13</sup> | |||
مجلس | مجلس سیزدهم (آبان 1320- آبان 1322ش)، بیشتر بر رقابتهای رجال سیاسی مانند سید ضیاءالدین طباطبایی و احمد قوام<sup>*</sup> و محدود نگاه داشتن قدرت محمدرضا شاه<sup>*</sup> متمرکز بود.<sup>14</sup> | ||
انتخابات مجلس چهاردهم (1322ش)، تحت | انتخابات مجلس چهاردهم (1322ش)، تحت تأثیر دخالتهای بریتانیا، شوروی و ایالات متحده در مناطق تحت اشغال هر یک از آنها بود.<sup>15</sup> در اواخر کار همین مجلس ماجرای قیام پیشهوری<sup>*</sup> و غائله آذربایجان آغاز شد و نمایندگان مجلس احمد قوام<sup>*</sup> را برای حل این مسئله به نخستوزیری انتخاب کردند.<sup>16</sup> انتخابات مجلس پانزدهم در 1326ش با دخالت گسترده به نفع حزب دولتی دموکرات<sup>*</sup> به رهبری قوام انجام شد.<sup>17</sup> اعتراض دکتر محمد مصدق<sup>*</sup> و جمعی از همفکرانش به تقلب گسترده ارتش و دربار در انتخابات مجلس شانزدهم در 1328ش به تشکیل جبهه ملی<sup>*</sup> انجامید.<sup>18</sup> اعضای این جبهه توانستند با فرستادن چند نماینده به مجلس، قانون ملی شدن صنعت نفت ایران را به تصویب برسانند.<sup>19</sup> انتخابات مجلس هفدهم (1331ش) در دوران نخستوزیری مصدق انجام شد، اما دوره هفدهم به پیشنهاد خود او در جریان یک همهپرسی منحل شد.<sup>20</sup> | ||
پس از | پس از کودتای 28 مرداد 1332ش،<sup>*</sup> انتخابات مجلس بار دیگر جنبه نمایشی به خود گرفت و شاه و دربار در انتخاب نمایندگان و تغییر نتیجه انتخابات دخالت کردند. پیروزی انقلاب اسلامی<sup>*</sup> در 1357ش به فعالیت مجلس شورای ملی پس از 24 دوره پایان داد. مهندس عبدالله ریاضی و دکتر جواد سعید، رؤسای آخرین دوره مجلس شورای ملی، تنها چند ماه پس از انقلاب اسلامی اعدام شدند.<sup>21</sup> | ||
'''مآخذ:''' | '''مآخذ:''' | ||
1- | 1- عاقلی، باقر. '''''روزشمار تاریخ ایران از مشروطه تا انقلاب اسلامی.''''' تهران: گفتار، 1369، ج 1، چ 6، ص 10. | ||
2- ناظمالاسلام | 2- ناظمالاسلام کرمانی. '''''تاریخ بیداری ایرانیان'''''. تهران: امیرکبیر، 1381ش، چ 6، ص 515. | ||
3- | 3- کسروی، احمد. '''''تاریخ مشروطه ایران'''''. تهران: امیرکبیر، 1349، ص 123. | ||
4- | 4- کسروی. همان. ص 183 به بعد. | ||
5- | 5- تقیزاده، سیدحسن. '''''زندگی طوفانی'''''. به کوشش ایرج افشار، تهران: علمی، 1372، ص 60، 61، 75. | ||
6- | 6- آبراهامیان، یرواند. '''''ایران بین دو انقلاب'''''. ترجمه احمد گلمحمدی و محمدابراهیم فتاحی، تهران: نی، 1382، ص 127. | ||
7- | 7- همایون کاتوزیان، محمدعلی. '''''دولت و جامعه در ایران؛ انقراض قاجار و استقرار پهلوی'''''. ترجمه حسن افشار، تهران: مرکز، 1379، ص 91-95. | ||
8- | 8- کسروی، احمد. '''''تاریخ 18 ساله آذربایجان'''''. تهران: امیرکبیر، 1333، ص 623 به بعد. | ||
9- | 9- غنی، سیروس. '''''ایران؛ برآمدن رضاخان'''''. ترجمه حسن کامشاد. تهران: نیلوفر، 1380، چ 3، ص 253. | ||
10- بهار، | 10- بهار، محمدتقی. '''''تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران'''''. تهران: امیرکبیر، 1363، چ 4، ج 2، ص 27 به بعد. | ||
11- | 11- همایون کاتوزیان. همان. ص 411. | ||
12- بولارد، | 12- بولارد، ریدر ویلیام. '''''خاطرات سر ریدر ویلیام بولارد سفیرکبیر انگلستان در ایران'''''. ترجمه غلامحسین میرزا صالح، تهران: طرح نو، 1378، ص 125؛ تقیزاده. همان. ص 209. | ||
13- | 13- عاقلی. همان. ج 1، ص 237. | ||
14- | 14- آبراهامیان. همان. ص 216-228. | ||
15- همان. ص 228-230. | 15- همان. ص 228-230. | ||
16- | 16- همایون کاتوزیان، محمدعلی. '''''مصدق و نبرد قدرت'''''. ترجمه احمد تدین، تهران: رسا، 1379، چ 3، ص 125. | ||
17- همان. ص 127-128. | 17- همان. ص 127-128. | ||
18- | 18- عاقلی. همان. ج 1، ص 304، 305. | ||
19- | 19- همایون کاتوزیان. همان. ص 180-181. | ||
20- همان. ص 342. | 20- همان. ص 342. | ||
21- | 21- طلوعی، محمود. '''''بازیگران عصر پهلوی.''''' تهران: نشر علم، 1372، چ 3، ج 2، ص 747-748. | ||
----[1]. M. Shuster | ----[1]. M. Shuster | ||
امید پارسانژاد | امید پارسانژاد | ||
نسخهٔ ۱ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۰:۳۴
مجلس شورای ملی، نهاد قانونگذاری بر آمده از نهضت مشروطیت ایران در 24 دوره (1285ق / ؟ م -1357ش).
با صدور فرمان مشروطیت توسط مظفرالدین شاه (14 جمادیالثانی 1324ق / ؟ م) و تعیین عنوان «مجلس شورای ملی» بر این نهاد، از آن رو که اقلیتهای دینی نیز میبایست نماینده به مجلس بفرستند[۱]، نظامنامه انتخابات تدوین شد، انتخابات برگزار و نمایندگان تهران از رمضان 1324ق کار خود را در بهارستان برای تدوین و تصویب قانون اساسی (14 ذیقعده 1324ق) و متمم آن آغاز کردند[۲]. از آن زمان، مجلس به عنوان مهمترین نهاد در تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ایران، تاریخ یک سده اخیر ایران را تحتالشعاع خود قرار داد. مجلس اول که برنامه اصلاحات مالی، قانون تشکیل ایالات و ولایات و قانون مطبوعات را نیز علاوه بر جنجالهای گوناگون سیاسی پیش رو داشت به فرمان محمدعلی شاه به خاک و خون کشیده شد (23 جمادیالاول 1326ق / ؟ م)[۳][۴].
مجلس دوم که ملیگرایی و برآمدن احزاب ویژگی بارز آن بود پس از فتح تهران (1327ق / ؟ م) تشکیل شد و قوانینی مانند تعلیم و تربیت را تصویب کرد[۵]؛ به دنبال استخدام مورگان شوستر [1]و بر اثر اولتیماتوم روس، منحل شد و پس از 3 سال فترت، سومین دوره قانونگذاری نیز پس از عمر یک سالهای (1333ق / ؟ م) با شروع جنگ جهانی اول تعطیل شد[۶] و پس از 5 سال فترت، مجلس چهارم (15 شوال 1339 ق / ؟ م) که عمر آن در تشنج و کشمکش اما مؤثر و پر تلاش میان احزاب اقلیت و اکثریت گذشت تشکیل شد و در عمر قانونی خود به پایان رسید[۷]. زمانی که زمزمه جمهوریخواهی در هواداری از رضاخان و با مخالفت کسانی چون سید حسن مدرس، دکتر محمد مصدقالسلطنه و... بر آمد و بهارستان محل تحصنها و تظاهرات بود، مجلس پنجم تشکیل شد و در 1304ش به خلع قاجاریان و سلطنت پهلوی رأی داد و مجلس مؤسسان برای تغییر موادی از قانون اساسی تشکیل شد[۸][۹].
پس از آن دورهای از سکوت و ثبات ناشی از دیکتاتوری رضا شاه بر مجلس حکمفرما شد که تا دوره چهاردهم (16 اسفند 1322ش) و بر آمدن زمزمه جنبش ملی کردن نفت با طرح سیاست موازنه منفی از سوی دکتر مصدق ادامه یافت. در این دوران به جز مجلس ششم که مدرس و مصدق مجلس را از سکوت بیرون آوردند و قضاوت کنسولی نیز لغو شد[۱۰] و دوره سیزدهم که کابینه قوامالسلطنه با مجلس اختلافاتی پیدا کرد و در آن میان شهریور 1320ش باعث خلع رضا شاه و پادشاهی محمدرضا پهلوی شد، مجلس تحرک و جنبش دیگری نداشت. اگر چه نهضت ملی کردن نفت در مجلس پانزدهم تداوم یافت اما اعمال نفوذ قوام السلطنه باعث شد که دکتر مصدق به مجلس راه نیابد و مردم و مطبوعات را به اعتراض وا دارد[۱۱]، در این دوره، انحلال حزب توده به دنبال ترور شاه، تشکیل مجلس مؤسسان برای تغییر اصل 48 متمم قانون اساسی و مخالفت علیه قرارداد گس ـ گلشائیان روی داد. مجلس شانزدهم (20 بهمن 1328ش) که به دلیل تلاش برای ملی شدن صنعت نفت به مجلس ملی مشهور است صحنه با شکوهترین دورههای قانونگذاری بود. پس از تلاشهای رهبران ملی و مذهبی نهضت، «قانون اجرای ملی شدن صنعت نفت (خلع ید)» به تصویب مجلسین سنا و شورای ملی رسید[۱۲][۱۳][۱۴][۱۵].
مجلس هفدهم که با هفتاد و نه نفر از 136 کرسی تشکیل شده بود، صحنه تشنج میان سلطنت طلبان و نخستوزیر (دکتر مصدق) بود که با استعفای وی قیام 30 تیر 1331ش در حمایت از نخستوزیری وی روی داد[۱۶]. پس از چندی مصدق از اختیارات خود برای انحلال مجلس استفاده کرد[۱۷]. هنوز دوره هجدهم تشکیل نشده بود که کودتای 28 مرداد 1332ش مجلس را به مانند سایر نهادهای مدنی در راستای تصمیمات دربار و مجلس سنا قرار داد[۱۸] به گونهای که تا انحلال دوره بیست و چهارم (17 شهریور 1357ش) نقش چندانی در تحولات ایران ایفا نکرد. پس از انقلاب اسلامی، مجلس با نام مجلس شورای اسلامی در محل مجلس سنا تشکیل شد.
نخستین رئیس مجلس شورای ملی مرتضی قلی خان صنیعالدوله و مهمترین رئیس آن در چندین دوره میرزا حسین خان مؤتمنالملک (1254ق / 1838م ـ 1326ش) فرزند میرزا نصرالله خان مشیرالدوله بود. قوانین بسیاری از تصویب مجلس گذشت که هنوز در جامعه کنونی اثرگذار هستند. روزنامه و مذاکرات مجلس از همان دوره نخست برای آگاهی مردم از فعالیتهای مجلس و مصوبات آن انتشار یافت. تشکیل کمیسیونهای مختلف نیز در راستای نیازهای نظام دیوانسالاری ایران و نظارت بر اجرای مصوبات انجام گرفت[۱۹].
نیز نگاه کنید به
مآخذ
1- ناظمالاسلام کرمانی، میرزا محمد. تاریخ بیداری ایرانیان. به کوشش علیاکبر سعیدی سیرجانی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران، 1346، ج 1، ص 322.
2- «مختصر تاریخ مجلس ملی ایران»، روزنامه کاوه. برلین: روزنامه کاوه، 1337ق، ص 14.
3- شریفکاشانی، محمدمهدی. واقعات اتفاقیه در روزگار. به کوشش منصوره اتحادیه (نظام مافی) و سیروس سعدوندیان، تهران: نشر تاریخ ایران، 1362، ج 1، ص 189 و ایروانی، محمدآقا و ناصرالملک ابوالقاسم خان، دو رساله درباره انقلاب مشروطیت ایران. به اهتمام دکتر عبدالحسین زرینکوب و روزبه زرینکوب، تهران: سازمان اسناد ملی ایران، 1380، ص 94-108.
4- شجیعی، زهرا. نخبگان سیاسی ایران (مجلس شورای ملی). ، ج 4، ص 200.
5- اتحادیه (نظام مافی)، منصوره. احزاب سیاسی در مجلس سوم. تهران: نشرتاریخ ایران، 1371، ص 170.
6- مستوفی، عبدالله. شرح زندگانی من یا تاریخ اجتماعی دوره قاجار. تهران: زوار، ج3، ، ص 550-535.
7- مکی، حسین. تاریخ بیست ساله، مقدمات تغییر سلطنت. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1349، ج 2، ص 506؛ «مذاکرات مجلس شورای ملی، دوره پنجم قانونگذاری»، روزنامه رسمی شاهنشاهی. ص 149.
8- روزنامه اطلاعات، 19 و 20 اردیبهشت 1306؛ مذاکرات مجلس شورای ملی، دوره ششم قانونگذاری. روزنامه رسمی شاهنشاهی. 19 اردیبهشت ماه 1306.
9- آبراهامیان، یرواند. ایران بین دو انقلاب. ترجمه کاظم فیروزمند، حسن شمسآوری، محسن مدیرشانهچی، تهران: مرکز، 1378، ص 218-226.
10- برای آگاهی بیشتر: فاتح، مصطفی. پنجاه سال نفت ایران. تهران: چهر، 1335؛ ملکی، احمد. تاریخچه جبهه ملی ایران. تهران: تابان، 1333؛ روحانی، فؤاد. تاریخ ملی شدن صنعت نفت ایران. تهران: کتابهای جیبی، 1352؛ مکی، حسین. نفت و نطق مکی. تهران: امیرکبیر، 1357.
11- مکی، حسین. وقایع سیام تیر ماه 1331. تهران: نشر ایران، 1366، صفحات مختلف.
12- مکی، حسین. کودتای 28 مرداد 1332 و رویدادهای متعاقب آن. تهران: علمی، 1378، ص 161.
13- گازیوروسکی، مارک. ج. کودتای 28 مرداد 1332. ترجمه غلامرضا نجاتی، تهران: شرکت سهامی انتشار، 1367، صفحات مختلف.
14- برای آگاهی بیشتر: «مذاکرات مجلس شورای ملی، 24 دوره قانونگذاری، 1357-1285»، روزنامه رسمی کشور شاهنشاهی.
حسن باستانی راد
[1]. Morgan Shuster
مجلس شورای ملی، (1324ق / 1906م -1357ش)، مجلس قانونگذاری ایران از صدور فرمان مشروطیت تا سقوط حکومت پهلوی*.
نخستین دوره مجلس شورای ملی که دستاورد پیروزی انقلاب مشروطه* بود، 18 شعبان 1324ق / 18 اکتبر 1906م در حضور مظفرالدین شاه قاجار گشایش یافت.1 مبنای انتخابات این دوره صنفی بود2 و طبقات گوناگون اجتماعی مانند اعیان، خوانین، شاهزادگان، روحانیان، تجّار و اصناف نمایندگانی در مجلس داشتند.3 از میان آنان 60 نماینده از تهران و 96 نماینده از سایر شهرها انتخاب شدند، و به ریاست صنیعالدوله نخستین قانون اساسی و متمم آن را تدوین کردند.4 از میان نمایندگان سرشناس این دوره میتوان به صنیعالدوله (نخستین رئیس مجلس)، حاج شیخ علی نوری، احتشامالسلطنه، وثوقالدوله، حاج حسین امینالضرب، معینالتجار بوشهری و سید حسن تقیزاده اشاره کرد. ارباب جمشید نمایندگی زرتشتیان را بر عهده داشت و ارامنه و کلیمیان وکالت خود را به سید محمد طباطبایی* و سید عبدالله بهبهانی* داده بودند.
در پی مخالفتهای محمدعلی شاه با مشروطیت، مجلس به دستور لیاخوف، فرمانده روسی بریگارد قزاق و حاکم نظامی تهران در 23 جمادیالاول 1326ق، به توپ بسته و منحل شد.5
دوره دوم مجلس پس از عزل و تبعید محمدعلی شاه در 1327ق آغاز به کار کرد،6 اما در پی اولتیماتوم روسیه مبنی بر اخراج مورگان شوستر[1]، مستشار مالی آمریکایی، و نپذیرفتن مجلس، نایبالسلطنه و دولت در 1329ق / 1911م مجلس را منحل کردند.7 دوره سوم مجلس پس از 3 سال همزمان با آغاز جنگ جهانی اول گشایش یافت، اما به سبب مهاجرت گروه بزرگی از وکلا به قم، در واکنش به پیشروی نیروهای روسیه به سوی تهران، تعطیل شد.8
دوره چهارم مجلس 6 سال بعد و در پی سقوط کابینه سید ضیاءالدین طباطبایی* در 1300ش گشایش یافت و به مبارزه جدی با نفوذ بریتانیا در ایران پرداخت.9 تشکیل مجلس پنجم در 1302ش، که اکثریت آن را اعضای حزب تجدد، متشکل از هوادارن سردار سپه، تشکیل میدادند، به انقراض سلسله قاجاریان انجامید. آیتالله مدرس از جمله نمایندگان این دوره بود.10 نخستین دوره انتخابات در عصر پهلوی برای مجلس ششم در 1305ش انجام گرفت،11 و از آن پس در انتخابات دورههای هفتم تا سیزدهم، نمایندگان ملت به اشاره و صلاحدید شاه انتخاب میشدند.12 پس از اشغال ایران به وسیله قوای متفقین و سقوط رضاشاه* پهلوی در 1320ش، نمایندگان مجلس دوازدهم که پیش از آن مطیع شاه بودند، به انتقاد از او پرداختند.13
مجلس سیزدهم (آبان 1320- آبان 1322ش)، بیشتر بر رقابتهای رجال سیاسی مانند سید ضیاءالدین طباطبایی و احمد قوام* و محدود نگاه داشتن قدرت محمدرضا شاه* متمرکز بود.14
انتخابات مجلس چهاردهم (1322ش)، تحت تأثیر دخالتهای بریتانیا، شوروی و ایالات متحده در مناطق تحت اشغال هر یک از آنها بود.15 در اواخر کار همین مجلس ماجرای قیام پیشهوری* و غائله آذربایجان آغاز شد و نمایندگان مجلس احمد قوام* را برای حل این مسئله به نخستوزیری انتخاب کردند.16 انتخابات مجلس پانزدهم در 1326ش با دخالت گسترده به نفع حزب دولتی دموکرات* به رهبری قوام انجام شد.17 اعتراض دکتر محمد مصدق* و جمعی از همفکرانش به تقلب گسترده ارتش و دربار در انتخابات مجلس شانزدهم در 1328ش به تشکیل جبهه ملی* انجامید.18 اعضای این جبهه توانستند با فرستادن چند نماینده به مجلس، قانون ملی شدن صنعت نفت ایران را به تصویب برسانند.19 انتخابات مجلس هفدهم (1331ش) در دوران نخستوزیری مصدق انجام شد، اما دوره هفدهم به پیشنهاد خود او در جریان یک همهپرسی منحل شد.20
پس از کودتای 28 مرداد 1332ش،* انتخابات مجلس بار دیگر جنبه نمایشی به خود گرفت و شاه و دربار در انتخاب نمایندگان و تغییر نتیجه انتخابات دخالت کردند. پیروزی انقلاب اسلامی* در 1357ش به فعالیت مجلس شورای ملی پس از 24 دوره پایان داد. مهندس عبدالله ریاضی و دکتر جواد سعید، رؤسای آخرین دوره مجلس شورای ملی، تنها چند ماه پس از انقلاب اسلامی اعدام شدند.21
مآخذ:
1- عاقلی، باقر. روزشمار تاریخ ایران از مشروطه تا انقلاب اسلامی. تهران: گفتار، 1369، ج 1، چ 6، ص 10.
2- ناظمالاسلام کرمانی. تاریخ بیداری ایرانیان. تهران: امیرکبیر، 1381ش، چ 6، ص 515.
3- کسروی، احمد. تاریخ مشروطه ایران. تهران: امیرکبیر، 1349، ص 123.
4- کسروی. همان. ص 183 به بعد.
5- تقیزاده، سیدحسن. زندگی طوفانی. به کوشش ایرج افشار، تهران: علمی، 1372، ص 60، 61، 75.
6- آبراهامیان، یرواند. ایران بین دو انقلاب. ترجمه احمد گلمحمدی و محمدابراهیم فتاحی، تهران: نی، 1382، ص 127.
7- همایون کاتوزیان، محمدعلی. دولت و جامعه در ایران؛ انقراض قاجار و استقرار پهلوی. ترجمه حسن افشار، تهران: مرکز، 1379، ص 91-95.
8- کسروی، احمد. تاریخ 18 ساله آذربایجان. تهران: امیرکبیر، 1333، ص 623 به بعد.
9- غنی، سیروس. ایران؛ برآمدن رضاخان. ترجمه حسن کامشاد. تهران: نیلوفر، 1380، چ 3، ص 253.
10- بهار، محمدتقی. تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران. تهران: امیرکبیر، 1363، چ 4، ج 2، ص 27 به بعد.
11- همایون کاتوزیان. همان. ص 411.
12- بولارد، ریدر ویلیام. خاطرات سر ریدر ویلیام بولارد سفیرکبیر انگلستان در ایران. ترجمه غلامحسین میرزا صالح، تهران: طرح نو، 1378، ص 125؛ تقیزاده. همان. ص 209.
13- عاقلی. همان. ج 1، ص 237.
14- آبراهامیان. همان. ص 216-228.
15- همان. ص 228-230.
16- همایون کاتوزیان، محمدعلی. مصدق و نبرد قدرت. ترجمه احمد تدین، تهران: رسا، 1379، چ 3، ص 125.
17- همان. ص 127-128.
18- عاقلی. همان. ج 1، ص 304، 305.
19- همایون کاتوزیان. همان. ص 180-181.
20- همان. ص 342.
21- طلوعی، محمود. بازیگران عصر پهلوی. تهران: نشر علم، 1372، چ 3، ج 2، ص 747-748.
[1]. M. Shuster
امید پارسانژاد
- ↑ ناظمالاسلام کرمانی، میرزا محمد. تاریخ بیداری ایرانیان. به کوشش علیاکبر سعیدی سیرجانی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران، 1346، ج 1، ص 322.
- ↑ «مختصر تاریخ مجلس ملی ایران»، روزنامه کاوه. برلین: روزنامه کاوه، 1337ق، ص 14.
- ↑ شریفکاشانی، محمدمهدی. واقعات اتفاقیه در روزگار. به کوشش منصوره اتحادیه (نظام مافی) و سیروس سعدوندیان، تهران: نشر تاریخ ایران، 1362، ج 1، ص 189.
- ↑ ایروانی، محمدآقا و ناصرالملک ابوالقاسم خان، دو رساله درباره انقلاب مشروطیت ایران. به اهتمام دکتر عبدالحسین زرینکوب و روزبه زرینکوب، تهران: سازمان اسناد ملی ایران، 1380، ص 94-108.
- ↑ شجیعی، زهرا. نخبگان سیاسی ایران (مجلس شورای ملی). ، ج 4، ص 200.
- ↑ اتحادیه (نظام مافی)، منصوره. احزاب سیاسی در مجلس سوم. تهران: نشرتاریخ ایران، 1371، ص 170.
- ↑ مستوفی، عبدالله. شرح زندگانی من یا تاریخ اجتماعی دوره قاجار. تهران: زوار، ج3، ، ص 550-535.
- ↑ مکی، حسین. تاریخ بیست ساله، مقدمات تغییر سلطنت. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1349، ج 2، ص 506.
- ↑ «مذاکرات مجلس شورای ملی، دوره پنجم قانونگذاری»، روزنامه رسمی شاهنشاهی. ص 149.
- ↑ روزنامه اطلاعات، 19 و 20 اردیبهشت 1306؛ مذاکرات مجلس شورای ملی، دوره ششم قانونگذاری. روزنامه رسمی شاهنشاهی. 19 اردیبهشت ماه 1306.
- ↑ آبراهامیان، یرواند. ایران بین دو انقلاب. ترجمه کاظم فیروزمند، حسن شمسآوری، محسن مدیرشانهچی، تهران: مرکز، 1378، ص 218-226.
- ↑ فاتح، مصطفی. پنجاه سال نفت ایران. تهران: چهر، 1335.
- ↑ ملکی، احمد. تاریخچه جبهه ملی ایران. تهران: تابان، 1333.
- ↑ روحانی، فؤاد. تاریخ ملی شدن صنعت نفت ایران. تهران: کتابهای جیبی، 1352.
- ↑ مکی، حسین. نفت و نطق مکی. تهران: امیرکبیر، 1357.
- ↑ مکی، حسین. وقایع سیام تیر ماه 1331. تهران: نشر ایران، 1366، صفحات مختلف.
- ↑ مکی، حسین. کودتای 28 مرداد 1332 و رویدادهای متعاقب آن. تهران: علمی، 1378، ص 161.
- ↑ گازیوروسکی، مارک. ج. کودتای 28 مرداد 1332. ترجمه غلامرضا نجاتی، تهران: شرکت سهامی انتشار، 1367، صفحات مختلف.
- ↑ برای آگاهی بیشتر: «مذاکرات مجلس شورای ملی، 24 دوره قانونگذاری، 1357-1285»، روزنامه رسمی کشور شاهنشاهی.