احمد قوام السلطنه( رجال سیاسی)

احمد قوام السلطنه برگرفته از وبسایت مجله اینترنتی همیار قابل بازیابی ازhttps://hamyaar.ir/post/40375/%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D9%82%D9%88%D8%A7%D9%85-%D9%82%D9%88%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%84%D8%B7%D9%86%D9%87-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%85%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%A9/

قوام، احمد، قوام‌السلطنه (1290ق / 1873م-1334ش)، رجل سیاسی، از وزیران و صدراعظم دوره قاجار و نخست‌وزیر دوره پهلوی.

در تهران متولد شد. او فرزند میرزا ابراهیم معتمدالسلطنه و برادر وثوق‌الدوله است. تحصیلات متوسطه را در تهران تمام کرد سپس وارد مدرسه حقوق پاریس در رشته علوم سیاسی شد. ولی موفق به اتمام آن نشد. پس از بازگشت به ایران به دلیل حسن خط و شیوه نگارش مورد توجه ناصرالدین شاه قرار گرفت و ملقب به دبیر حضور شد. در سفر سوم مظفرالدین شاه به اروپا در زمره همراهان قرار گرفت و پس از بازگشت به تهران با لقب وزیر حضور رئیس دفتر مخصوص مظفرالدین شاه شد و در همین سمت فرمان مشروطیت را نوشت و آن را به امضای مظفرالدین شاه رسانید. قوام در 1324ق / 1906م پس از فوت نریمان خان قوام‌السلطنه وزیر مختار ایران در اتریش با اهدای 25 هزار اشرفی از شاه لقب قوام‌السلطنه گرفت.

در کابینه سردار اسعد بختیاری به معاونت وزارت داخله و سپس به معاونت وزارت جنگ منصوب شد. در مرداد 1328ق / 1910م در کابینه اول مستوفی‌الممالک وزارت جنگ را احراز کرد و توانست لایحه خلع سلاح مجاهدین را از تصویب مجلس بگذراند به همین سبب درگیری بین قوای دولتی و نیروهای ستارخان در پارک اتابک به وقوع پیوست که منجر به زخمی‌شدن ستار خان گردید. در 1329ق / 1911م در کابینه دوم محمدولی خان سپهدار تنکابنی به وزارت عدلیه منصوب شد و در هیئت دولت صمصام‌السلطنه بختیاری به وزارت داخله رسید. در 1330ق / 1912م در کابینه محمدعلی خان علاءالسلطنه وزارت مالیه را عهده‌دار شد و در 1335ق / 1917م در دوره دوم نخست‌وزیری علاءالسلطنه وزیر داخله شد. این سمت را در کابینه عین‌الدوله نیز حفظ کرد.

در دوره مستوفی‌الممالک به عنوان والی خراسان منصوب شد و موجبات انتقال کلنل محمدتقی خان پسیان را برای ریاست ژاندارمری خراسان فراهم کرد. اما پس از کودتای سید ضیاء طباطبایی^* در 1299ش دستور دستگیری وی به کلنل پسیان داده شد و در نوروز 1300 دستگیر و به تهران فرستاده شد. پس از سقوط دولت سید ضیاء، احمدشاه وی را به عنوان نخست‌وزیر انتخاب کرد. از مهم‌ترین اقدامات وی در این دوران پایان دادن به نهضت جنگل و قیام کلنل محمدتقی پسیان در خراسان بود. اختلافات قوام با احمدشاه و سردار سپه و همچنین نارضایتی شوروی و انگلیس از وی به خاطر طرح مسئله نفت شمال باعث سقوط کابینه وی و جانشینی مشیرالدوله شد. ناتوانی مشیرالدوله در اداره دولت سبب شد مجلس بار دیگر در خرداد 1301ش به کابینه قوام‌السلطنه رأی اعتماد دهد. در این دوران وی لایحه تشکیل بانک ملی و استخدام مستشاران آمریکایی را برای امور مالی تقدیم مجلس کرد. در 1302ش ظاهراً به جرم توطئه بر ضد وزیر جنگ تحت تعقیب قرار گرفت و مدتی توقیف شد و سپس به حالت تبعید به اروپا رفت. در شهریور 1320ش قوام بار دیگر به صحنه سیاست بازگشت و در مرداد 1321ش به نخست‌وزیری منصوب شد، ولی در بهمن همان سال استعفا کرد. در 1324ش مجلس چهاردهم بار دیگر وی را به نخست‌وزیری انتخاب کرد. با خاتمه جنگ جهانی دوم دولت شوروی همچنان قسمت‌هایی از خاک ایران را در تصرف داشت و نیز به گرفتن امتیازات نفتی نواحی شمال ایران تمایل داشت و حتی دولتی نیز به ریاست سید جعفر پیشه‌وری در آذربایجان تشکیل داد. قوام با وعده واگذاری نفت شمال به روس‌ها و امضای موافقت‌نامه معروف به قوام ـ سادچیکف[] توانست جلوی جمعیت شوروی را از آذربایجان گرفته و غائله آذربایجان را ختم کند. همچنین حزب دموکرات ایران را نیز در همین دوران تشکیل داد. شاه به پاسداشت خدمات وی به او لقب «جناب اشرف» داد، با این حال محبوبیت قوام موجب برانگیخته شدن حسادت شاه و در نتیجه سقوط کابینه قوام در 1326ش شد و او به اروپا رفت.

و در 1329ش به تهران بازگشت. در سال 1331ش با اختلافی که بین مصدق و شاه روی داد بار دیگر به عنوان نخست‌وزیر انتخاب شد ولی پس از قیام 30 تیر مجبور به استعفا شد. مجلس هفدهم در این دوران لایحه مصادره اموال وی را صادر کرد. قوام بعد از این جریان غالباً بیمار بود تا این که بر اثر سکته قلبی درگذشت و در قم مدفون شد.

نیز نگاه کنید به

• حزب دموکرات
• ستارخان
• مظفرالدین شاه
• محمد تقی پسیان

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

مهدی جواهری