ارگ: تفاوت میان نسخهها
صفحهای تازه حاوی «'''ارگ يا ارك،''' واژهاي پهلوي به معني دژ، كهندژ (قهندز) با ديوارهاي ستبر و استوار و مقر حكمرانان، پادشاهان و نظاميان و خدمتكاران آنها در مركز اداري و سياسي شهر يا قلعههايي بزرگتر. بناي ارگ و دژهايكهن در ايران به زماني باز ميگردد كه ي...» ایجاد کرد |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| (۲ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۲ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
'''ارگ | '''[[ارگ]] یا ارک،''' واژهای پهلوی به معنی دژ، کهندژ (قهندز) با دیوارهای ستبر و استوار و مقر حکمرانان، پادشاهان و نظامیان و خدمتکاران آنها در مرکز اداری و سیاسی شهر یا قلعههایی بزرگتر. | ||
بنای ارگ و دژهایکهن در [[ایران]] به زمانی باز میگردد که یکجانشینان به دلایل گوناگون و مطابق شرایط مختلف اقلیمی این سرزمین انواع مختلفی از حصارهای گرد سکونتگاه را با برج و باروهای ستبر برآوردند. از این رو تاریخ دقیقی برای ارگسازی در ایران نمیتوان برشمرد. اما از کاوشهای باستانشناسی پیداست که به قدمت شهرنشینی در [[ایران]] میباشد. در منابع تاریخی پیش از [[اسلام]]، ارگ و ارگبذ بسیار به کار رفتهاند. برخی برآنند که از نام کوه اَرَکَدْری ( Arakadri )محل شورش گئومات مغ در برابر [[داریوش|داریوشیکم]]<sup>*</sup> یاد شده در [[بیستون|سنگ نبشته بیستون]]<sup>*</sup> میتوان واژه ارک(ارگ) را بازیافت<ref>رجبی، پرویز. «ارگ»، '''''دایرهالمعارف بزرگ اسلامی'''''. تهران: 1375، مركز دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، ج 7، ص 656.</ref>. یونانیان بناهای برفراز کوه و بلندی را آکروپولیس(Akropolis) (ارگ شهر)، برخی واژههای آرکس[Arx] لاتینی و دونژن[Donjon] نورمنی[Norman] به معنی قلعه(کلا) و برج را با آن یکی میدانند<ref>Perry. J. R. ((Arg)), '''''Encyclopaedia Iranica'''''. London, Boston. 1988, p. 395.</ref>. | |||
اما | اما پیداست که همه ارگها در بلندی بنا نشدهاند، مانند ارگهای بخارا، [[استان تهران|تهران]] و [[شیراز]] که در دشت بنا شدهاند. بستر مرتفع برخی ارگها نیز از خاکدست ریز یا تخریبها و ساخت و سازهای پیاپی بهوجود آمده است. [[ارگ]] مشرف بر شهرهای قدیم و دربرگیرنده ساختار سیاسی- نظامی و بخشی از شهر بود. از این رو ارگهای وسیعی مانند بم، تنها بخش حاکمنشین شهر کُهن بودند<ref>گوبه، هانیس. «ارگ بم»، '''''نظری اجمالی به شهرنشینی و شهرسازی در ایران'''''. ترجمه كرامتالله افسر، به كوشش محمد یوسف كیانی، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ص 304.</ref>. [[ارگ]] در معنای کلی با قلعه تفاوتهایی دارد که مهمترین آن وابستگی ارگ به شهر میباشد در حالی که بیشتر قلعهها مستقل از شهرها بودند، و ارگ تلقی نمیشدند، مانند قلعه لمبسر و الموت<ref>ستوده، منوچهر. «ارگ»، '''''دایره المعارف بزرگ اسلامی'''''. تهران: 1375، مركز دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، ج 7، ص 658.</ref>. | ||
دلایل جغرافیایی مانند موقعیت طبیعی و شرایط اقلیمی، بستر و محل بنای ارگ، شرایط اقتصادی مانند وجود [[بازار]]<nowiki/>ها و تلاقی یا گذر راههای تجاری، شرایط سیاسی تدافعی در بنای [[ارگ|ارگ]]<nowiki/>ها و نوع آنها دخالت داشتهاند<ref>ذكاء، یحیی. «مفهوم دژ و ارگ یا هسته مركزی ایجاد شهرها در ایران»، '''''مقالات كنگره تاریخ معماری و شهرسازی ایران'''''. تهران: 1374، سازمان میراث فرهنگی كشور، ج1، ص226.</ref>. بر این اساس، بخشهای گوناگون مانند: [[آب انبار]] یا چاه آب، سربازخانه، حاکمنشین، پرستشگاه، زندان، طویله، برجهای دیدهبانی، دروازههای چندگانه، خندق، وجود کنگرهها و جانپناهها و حتی چند ضلعی بودن باروها نشان از کاربرد ویژه ارگ دارند. از این رو ارگ هسته مرکزی در اداره شهر بود که در مواقع ضروری میتوانست جانپناه مردم بیرون از آن و ساکنان روستاها و محلههای «بیرونی» شهر نیز باشد. ارگهای بخارا، سمرقند، نارین قلعه میبد، بم، [[کرمان]]، [[شیراز]]، [[تبریز]]، تهران، زرنگ و بمپور (ایرانشهر) که هرکدام مشخصات ویژهای در معماری و شهرسازی دارند مورد پژوهشهای مختلف تاریخی، باستانشناسی و معماری قرار گرفتهاند تا کارکرد واقعی هر یک شناخته شود<ref>Perry. Ibid. p. 395-396.</ref>. | |||
بخشهای غیردفاعی برخی از این ارگها بر ساختار معماری دفاعی آن برتری داشته است چنانکه مطابق منابع موجود مسجد جامع علیشاه در [[تبریز]] را ارگ علیشاه میگفتهاند<ref>Afšar. K. ((Arg-e ALišah)), Encyclopaedia Iranica. 1988. p. 397.</ref>. اما در ارگ بم، تأسیسات حکومتی و نظامی آن مهمترین و بزرگترین بخشها را شامل میشده است. در این ارگ عوامل تجاری و دفاعی، باعث گردید تا هم برج و باروهای آن متناسب با شرایط نظامی ساخته شود و هم سربازخانه، قورخانه، [[بازار]]، چهارسوق، کاروانسرا و اصطبل مهمترین بخشهای آن به شمار روند<ref>كریمی، اصغر. «معماری ارگ بم و صنعت ابریشم»، '''''مقالات كنگره معماری و شهرسازی'''''. تهران: 1374، سازمان میراث فرهنگی كشور، ج2، ص256.</ref>. ارگها باروهایی چند داشتند که آنها را از شارستان جدا میکرد و شارستان نیز با بارویی از ربض که شامل باغ و کشتزار بود جدا میشد<ref>ستوده، منوچهر. '''''حدود العالم من المشرق الی المغرب'''''. تهران: 1340، طهوری، ص117. </ref>. کاوشهای باستانشناسی در شهرهایی مانند [[هگمتانه]]<sup>*</sup> و تصویرهای بهدست آمده از شهرهای باستانی به ویژه کیشیرم دوره مادی، دژه مادی شاروکین از قرن هشتم پ.م، دژ ماننا قرن هفتم پ.م<ref>دیاكونوف، ا. م. '''''تاریخ ماد'''''. ترجمه كریم كشاورز، تهران: 2537 (1357)، پیام، ص178-199. </ref>، بیانگر آن است که این باروها به مانند باروهای ارگ بم یکی بر دیگری مشرف بوده و درون آخرین بارو حکمران سکونت داشته است. برخی بناهای مطبق مانند [[چغازنبیل]] شوش که کارکرد مذهبی داشته نیز بیش و کم استحکاماتی شبیه به این بناها داشته است. از ساختار معماری ارگها بر میآید که بنیاد ارگهای دوره اسلامی بر بستر ارگهای پیش از آن بنا شده و مطابق شرایط زمانی الحاقاتی بر آنان افزوده شده است<ref>پازوكی طرودی، ناصر. '''''استحكامات دفاعی در ایران دوره اسلامی'''''. تهران: 1376، سازمان میراث فرهنگی كشور، صفحات مختلف.</ref>. | |||
== نیز نگاه کنید به == | |||
* [[ارگ بم]] | |||
* [[هگمتانه]] | |||
== مآخذ == | |||
<references /> | |||
== منبع اصلی == | |||
[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]، | |||
== نویسنده مقاله == | |||
حسن باستانی راد | حسن باستانی راد | ||
[[رده:تاریخ]] | |||
[[رده:تاریخ و باستان شناسی]] | |||
[ | |||
[ | |||
نسخهٔ کنونی تا ۳ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۲:۱۶
ارگ یا ارک، واژهای پهلوی به معنی دژ، کهندژ (قهندز) با دیوارهای ستبر و استوار و مقر حکمرانان، پادشاهان و نظامیان و خدمتکاران آنها در مرکز اداری و سیاسی شهر یا قلعههایی بزرگتر.
بنای ارگ و دژهایکهن در ایران به زمانی باز میگردد که یکجانشینان به دلایل گوناگون و مطابق شرایط مختلف اقلیمی این سرزمین انواع مختلفی از حصارهای گرد سکونتگاه را با برج و باروهای ستبر برآوردند. از این رو تاریخ دقیقی برای ارگسازی در ایران نمیتوان برشمرد. اما از کاوشهای باستانشناسی پیداست که به قدمت شهرنشینی در ایران میباشد. در منابع تاریخی پیش از اسلام، ارگ و ارگبذ بسیار به کار رفتهاند. برخی برآنند که از نام کوه اَرَکَدْری ( Arakadri )محل شورش گئومات مغ در برابر داریوشیکم* یاد شده در سنگ نبشته بیستون* میتوان واژه ارک(ارگ) را بازیافت[۱]. یونانیان بناهای برفراز کوه و بلندی را آکروپولیس(Akropolis) (ارگ شهر)، برخی واژههای آرکس[Arx] لاتینی و دونژن[Donjon] نورمنی[Norman] به معنی قلعه(کلا) و برج را با آن یکی میدانند[۲].
اما پیداست که همه ارگها در بلندی بنا نشدهاند، مانند ارگهای بخارا، تهران و شیراز که در دشت بنا شدهاند. بستر مرتفع برخی ارگها نیز از خاکدست ریز یا تخریبها و ساخت و سازهای پیاپی بهوجود آمده است. ارگ مشرف بر شهرهای قدیم و دربرگیرنده ساختار سیاسی- نظامی و بخشی از شهر بود. از این رو ارگهای وسیعی مانند بم، تنها بخش حاکمنشین شهر کُهن بودند[۳]. ارگ در معنای کلی با قلعه تفاوتهایی دارد که مهمترین آن وابستگی ارگ به شهر میباشد در حالی که بیشتر قلعهها مستقل از شهرها بودند، و ارگ تلقی نمیشدند، مانند قلعه لمبسر و الموت[۴].
دلایل جغرافیایی مانند موقعیت طبیعی و شرایط اقلیمی، بستر و محل بنای ارگ، شرایط اقتصادی مانند وجود بازارها و تلاقی یا گذر راههای تجاری، شرایط سیاسی تدافعی در بنای ارگها و نوع آنها دخالت داشتهاند[۵]. بر این اساس، بخشهای گوناگون مانند: آب انبار یا چاه آب، سربازخانه، حاکمنشین، پرستشگاه، زندان، طویله، برجهای دیدهبانی، دروازههای چندگانه، خندق، وجود کنگرهها و جانپناهها و حتی چند ضلعی بودن باروها نشان از کاربرد ویژه ارگ دارند. از این رو ارگ هسته مرکزی در اداره شهر بود که در مواقع ضروری میتوانست جانپناه مردم بیرون از آن و ساکنان روستاها و محلههای «بیرونی» شهر نیز باشد. ارگهای بخارا، سمرقند، نارین قلعه میبد، بم، کرمان، شیراز، تبریز، تهران، زرنگ و بمپور (ایرانشهر) که هرکدام مشخصات ویژهای در معماری و شهرسازی دارند مورد پژوهشهای مختلف تاریخی، باستانشناسی و معماری قرار گرفتهاند تا کارکرد واقعی هر یک شناخته شود[۶].
بخشهای غیردفاعی برخی از این ارگها بر ساختار معماری دفاعی آن برتری داشته است چنانکه مطابق منابع موجود مسجد جامع علیشاه در تبریز را ارگ علیشاه میگفتهاند[۷]. اما در ارگ بم، تأسیسات حکومتی و نظامی آن مهمترین و بزرگترین بخشها را شامل میشده است. در این ارگ عوامل تجاری و دفاعی، باعث گردید تا هم برج و باروهای آن متناسب با شرایط نظامی ساخته شود و هم سربازخانه، قورخانه، بازار، چهارسوق، کاروانسرا و اصطبل مهمترین بخشهای آن به شمار روند[۸]. ارگها باروهایی چند داشتند که آنها را از شارستان جدا میکرد و شارستان نیز با بارویی از ربض که شامل باغ و کشتزار بود جدا میشد[۹]. کاوشهای باستانشناسی در شهرهایی مانند هگمتانه* و تصویرهای بهدست آمده از شهرهای باستانی به ویژه کیشیرم دوره مادی، دژه مادی شاروکین از قرن هشتم پ.م، دژ ماننا قرن هفتم پ.م[۱۰]، بیانگر آن است که این باروها به مانند باروهای ارگ بم یکی بر دیگری مشرف بوده و درون آخرین بارو حکمران سکونت داشته است. برخی بناهای مطبق مانند چغازنبیل شوش که کارکرد مذهبی داشته نیز بیش و کم استحکاماتی شبیه به این بناها داشته است. از ساختار معماری ارگها بر میآید که بنیاد ارگهای دوره اسلامی بر بستر ارگهای پیش از آن بنا شده و مطابق شرایط زمانی الحاقاتی بر آنان افزوده شده است[۱۱].
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ رجبی، پرویز. «ارگ»، دایرهالمعارف بزرگ اسلامی. تهران: 1375، مركز دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، ج 7، ص 656.
- ↑ Perry. J. R. ((Arg)), Encyclopaedia Iranica. London, Boston. 1988, p. 395.
- ↑ گوبه، هانیس. «ارگ بم»، نظری اجمالی به شهرنشینی و شهرسازی در ایران. ترجمه كرامتالله افسر، به كوشش محمد یوسف كیانی، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ص 304.
- ↑ ستوده، منوچهر. «ارگ»، دایره المعارف بزرگ اسلامی. تهران: 1375، مركز دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، ج 7، ص 658.
- ↑ ذكاء، یحیی. «مفهوم دژ و ارگ یا هسته مركزی ایجاد شهرها در ایران»، مقالات كنگره تاریخ معماری و شهرسازی ایران. تهران: 1374، سازمان میراث فرهنگی كشور، ج1، ص226.
- ↑ Perry. Ibid. p. 395-396.
- ↑ Afšar. K. ((Arg-e ALišah)), Encyclopaedia Iranica. 1988. p. 397.
- ↑ كریمی، اصغر. «معماری ارگ بم و صنعت ابریشم»، مقالات كنگره معماری و شهرسازی. تهران: 1374، سازمان میراث فرهنگی كشور، ج2، ص256.
- ↑ ستوده، منوچهر. حدود العالم من المشرق الی المغرب. تهران: 1340، طهوری، ص117.
- ↑ دیاكونوف، ا. م. تاریخ ماد. ترجمه كریم كشاورز، تهران: 2537 (1357)، پیام، ص178-199.
- ↑ پازوكی طرودی، ناصر. استحكامات دفاعی در ایران دوره اسلامی. تهران: 1376، سازمان میراث فرهنگی كشور، صفحات مختلف.
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
نویسنده مقاله
حسن باستانی راد