مطالعات مستشرقین در باب سوگواری در ایران: تفاوت میان نسخه‌ها

نسخهٔ کنونی تا ‏۲۰ فوریهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۰:۱۵

دوره صفویه آغاز رفت و آمدهای سفرا، نویسندگان و سیاحان اروپایی به ایران است. آنها شرح مسافرت و دیدنیهای خود را نگاشته و عمدتاً به نوحه‌خوانی، سینه‌زنی، ندبه و زاری، توجه کرده‌اند. معروفترین این افراد عبارت‌اند از:

آنتونیو دوگووه‌آ (۱۰۱۱) کشیش اسپانیولی که در زمان شاه عباس اول صفوی به ایران آمد؛
اولیاء چلپی، سیاح و نویسنده عثمانی که در زمان سلطنت شاه صفی در سال ۱۰۵۰ ه.ق. به تبریز آمد و درباره سوگواری عاشورا گزارشی تنظیم کرد؛
ثولیاریوس Olearius در سال ۱۶۳۷ میلادی برابر ۱۰۴۷ ه.ق. به ایران آمده و شاهد اجرای مراسم سوگواری، در اردبیل بوده است. وی در جلد اول کتاب خود صفحه ۴۲۷ آورده است که مردم اردبیل ده روز اول محرم مراسم سوگواری را برگزار می‌کنند؛
تاورنیه Tavernier تاورنیه در زمان سلطنت شاه صفی دوم صفوی و در سال ۱۰۷۸ ه.ق. برابر ۱۶۶۷ میلادی از اصفهان دیدن کرده و مراسم سوگواری این شهر را مشاهده کرده است وی در سفرنامه خود به حرکت دسته‌های سوگواری اشاره کرده است وی موفق شد به جایگاه سلطنتی راه یابد و مراسم سوگواری عاشورا را توصیف کند؛
شاردن Chardien شاردن همزمان با تاورنیه در سال ۱۶۶۷ در اصفهان بوده و مشاهدات خود را در مورد سینه‌زنی شرح داده است؛
تونو Tono در سال ۱۶۶۵ میلادی تونو از اصفهان و شیراز دیدن کرده و در جلد سوم سفرنامه خود صفحه ۳۸۲ به توصیف مراسم سوگواری تاسوعا و عاشورا در شیراز و اصفهان پرداخته است؛
ستروبس Struys چهار سال بعداز تاورنیه (۱۶۷۱) سترویس در منطقه شمالی بوده و مراسم سوگواری را مشاهده کرده و چگونگی آن را در اثر خود توصیف کرده است؛
بدیک Bedik بعد از سترویس، بدیک مراسم سوگواری عاشورا را در اصفهان تشریح کرده است؛
لوبرن Lebern لوبرن در سال ۱۷۰۴ به بیان چگونگی مراسم سوگواری تاسوعا و عاشورا در اصفهان پرداخته است؛
سالامون وان کوخ Salamon Vangoch وان کوخ در سفرنامه خود، که در سال ۱۷۳۲ به آلمانی ترجمه شده، به شبیه‌سازی در ایام سوگواری اشاره کرده است؛
ویلیام فرانکلین W. Franklin فرانکلین در دوران حکومت زندیه به ایران آمده (۱۷۸۷ میلادی) و در اثر خود به نمایش تعزیه در ایران اشاراتی کرده است؛
سرهنگ گاسپار دروویل Drouville گاسپار دروویل در سال ۱۲۰۰ شمسی برابر ۱۸۱۲ میلادی به تهران آمده و در سفرنامه خود از مراسم تعزیه یاد کرده است.

گزارش گاسپار دروویل بیانگر چگونگی روند تکاملی تعزیه یا نمایشهای مذهبی در سوگواری است که خلاصه آن چنین است.

«... پیش از ظهر نه روز اول ماه محرم صحنه‌های مختلف فاجعه مزبور (کربلا) و روز دهم شهادت جانگداز حسین نمایش داده می‌شود. شاید بیگانگان نسبت به شرح جزئیات این نمایشها چندان علاقه‌مند نباشند از این رو به ذکر نکته‌ای اکتفا می‌کنیم. در ایام محرم در ایران جز شیون و زاری و فریاد و تکرار نام حسین چیزی به گوش نمی‌رسد. دسته‌های سوگواران بر سر و سینه زنان به صورت گروه‌های پنجاه نفری و با لباس پاره پاره یا حسین گویان از کوچه‌ها می‌گذرند. نمایش‌ها در حضور شاه با تشریفات بیشتری همراه است اما بهترین نمایش روز دهم ماه محرم به صحنه می‌آید در آنروز یکی از درباریان که ایفای نقش حسین بن علی (ع) به وی محول شده است با سوارانی به تعداد همراهان حسین (ع) به هنگام عزیمت به کوفه به میدان می‌آید. من از دیدن صحنه‌های جاندار که چیزی از واقعیت کم نداشت به حیرت افتادم. حیرت من وقتی فزونتر شد که دیدم پس از پایان نمایش از چهار هزار تن سوار که بدون رعایت نظم و احتیاط به جان هم افتاده بودند حتی یک تن زخمی نشده است.مراسم تعزیه در میان قبایل و طوایف مختلف با تغییرات کم و بیش زیادی انجام می‌گیرد ولی در هر حال اساس آن یکی است ...».^[۱]

سایر نویسندگان و سیاحان اروپایی عبارتند از:

الکساندر خوچکو A. Chodzko در سال ۱۲۱۷ شمسی برابر ۱۸۳۷ الکساندر خوچکو از سی و سه تعزیه نامه اصلی نام می‌برد که محور همه شبیه‌خوانها بوده است. این تعزیه نامه‌ها در دفتری به اسم جنگ شهادت متعلق به فتحعلیشاه بازنویسی شده است. وی می‌گوید این تعزیه‌ها را شخصی به اسم خواجه حسینعلی‌خان کمال به او فروخته که سردمدار نمایشهای دربار تهران بوده است.
برزین I-Berezin بعداز خوچکو مفصل‌ترین گزارش تعزیه‌خوانی از برزین است. وی که مؤلف کتاب مسافرت در ایران شمالی است درباره تعزیه‌خوانی گزارش بی‌نظیر و دقیقی دارد. شاید گزارش او کاملترین گزارشی باشد که در زمان محمدشاه قاجار (۱۸۴۸-۱۸۳۴ میلادی) نوشته شده است. طبق این گزارش در تهران پنجاه و هشت تکیه با پنجاه و هشت نمایش مختلف وجود داشته. خانواده‌های رجال در محله خود کوشش می‌کردند تا تکیه خود را هرچه بهتر و عالیتر بیارایند و بین رجال بر سر این مسأله یکنوع رقابت وجود داشت.
سرلویس پلی S. Lewisspelly لویس پلی به ترجمه ۳۷ مجلس تعزیه پرداخته است. او در اثر خود می‌نویسد: «اگر مقیاس هنرمندی نویسنده تئاتر را تأثیری بدانیم که در خوانندگان و شنوندگان می‌گذارد هیچ تراژدی از اینها بالاتر نیست در این زمان عده‌ای از اروپائیان به بررسی جنبه‌های روانشناسانه نمایشات مذهبی در ایران پرداخته‌اند.»
مارتین آرنولد Martin Arnold در کتاب کوشش‌ها و انتظارها با ظرافت کامل تاریخ اجمالی نمایشات مذهبی را شرح داده است؛
کنت دوگوبینو Conte Degobinoکنت دوگوبینو در کتاب دین‌ها و فلسفه‌ها در آسیای مرکزی برای اولین بار درباره مراسم مذهبی و تعزیه به طور دقیق و کامل سخن می‌گوید و حدود یکصد صفحه از کتاب مذکور را به این امر اختصاص می‌دهد وی صحنه‌های شورانگیز و پرشکوه تعزیه‌هایی را که دیده وصف کرده است. این کتاب در سال ۱۸۶۵ میلادی در پاریس چاپ شده است.
پروفسور پیتر چلکوفسکی Peter. J. Chelkowski چلکوفسکی از ایران‌شناسان بنام آمریکایی است وی در دانشگاه نیویورک به تدریس اشتغال داشته و لهستانی‌الاصل است و مدتی در ایران بوده و شخصاً در تعزیه‌ها نقش فرنگی را به عهده می‌گرفته است. مقالات و بررسیهای جالبی در زمینه سیر نمایش دینی به سوی نمایش ملی و مقالات دیگری درباره تعزیه نوشته و علاقه‌ای که به این نمود ابراز داشته درخور توجه است.

سایر نویسندگان و سیاحانی که در زمینه سوگواری در ایران و نمایشات مذهبی به نام تعزیه گزارشاتی منتشر ساخته‌اند عبارت‌انداز: جیمز موریه، ویلسون، بریکتو، مورگان، فیگروا، ماکولی،گی بون دالمانی و واتلن.

نیز نگاه کنید به

مآخذ

↑ همایونی، صادق. تعزیه در ایران. شیراز: انتشارات نوید، 1368، ص ۷۱-۵۶.

منبع اصلی

فربد، محمد صادق (1385). کتاب ایران: سوگواری های مذهبی در ایران. تهران: موسسه فرهنگی، هنری و انتشاراتی بین المللی الهدی.

نویسنده مقاله

محمد صادق فربد

[1] همایونی، صادق. تعزیه در ایران. شیراز: انتشارات نوید، 1368، ص ۷۱-۵۶.

[۱]

@@ خط ۱: / خط ۱: @@
+دوره [[صفویان|صفویه]] آغاز رفت و آمدهای سفرا، نویسندگان و سیاحان اروپایی به [[کشور ایران|ایران]] است. آنها شرح مسافرت و دیدنیهای خود را نگاشته و عمدتاً به [[نوحه خوانی|نوحه‌خوانی]]، سینه‌زنی، ندبه و زاری، توجه کرده‌اند. معروفترین این افراد عبارت‌اند از:
-'''مطالعات مستشرقین در باب سوگواری در ایران'''
+# آنتونیو دوگووه‌آ (۱۰۱۱) کشیش اسپانیولی که در زمان شاه عباس اول [[صفویان|صفوی]] به ایران آمد؛
+# اولیاء چلپی، سیاح و نویسنده عثمانی که در زمان سلطنت شاه صفی در سال ۱۰۵۰ ه.ق. به [[تبریز]] آمد و درباره سوگواری عاشورا گزارشی تنظیم کرد؛
+# ثولیاریوس Olearius در سال ۱۶۳۷ میلادی برابر ۱۰۴۷ ه.ق. به [[کشور ایران|ایران]] آمده و شاهد اجرای [[مراسم سوگواری وکارکردهای آن|مراسم سوگواری]]، در [[اردبیل]] بوده است. وی در جلد اول کتاب خود صفحه ۴۲۷ آورده است که مردم [[اردبیل]] ده روز اول محرم [[مراسم سوگواری وکارکردهای آن|مراسم سوگواری]] را برگزار می‌کنند؛
+# تاورنیه Tavernier تاورنیه در زمان سلطنت شاه صفی دوم [[صفویان|صفوی]] و در سال ۱۰۷۸ ه.ق. برابر ۱۶۶۷ میلادی از [[اصفهان]] دیدن کرده و [[مراسم سوگواری وکارکردهای آن|مراسم سوگواری]] این شهر را مشاهده کرده است وی در سفرنامه خود به حرکت دسته‌های سوگواری اشاره کرده است وی موفق شد به جایگاه سلطنتی راه یابد و [[مراسم سوگواری وکارکردهای آن|مراسم سوگواری]] عاشورا را توصیف کند؛
+# شاردن Chardien شاردن همزمان با تاورنیه در سال ۱۶۶۷ در [[اصفهان]] بوده و مشاهدات خود را در مورد سینه‌زنی شرح داده است؛
+# تونو Tono در سال ۱۶۶۵ میلادی تونو از [[اصفهان]] و [[شیراز]] دیدن کرده و در جلد سوم سفرنامه خود صفحه ۳۸۲ به توصیف [[مراسم سوگواری وکارکردهای آن|مراسم سوگواری]] تاسوعا و عاشورا در [[شیراز]] و [[اصفهان]] پرداخته است؛
+# ستروبس Struys چهار سال بعداز تاورنیه (۱۶۷۱) سترویس در منطقه شمالی بوده و [[مراسم سوگواری وکارکردهای آن|مراسم سوگواری]] را مشاهده کرده و چگونگی آن را در اثر خود توصیف کرده است؛
+# بدیک Bedik بعد از سترویس، بدیک [[مراسم سوگواری وکارکردهای آن|مراسم سوگواری]] عاشورا را در [[اصفهان]] تشریح کرده است؛
+# لوبرن Lebern لوبرن در سال ۱۷۰۴ به بیان چگونگی [[مراسم سوگواری وکارکردهای آن|مراسم سوگواری]] تاسوعا و عاشورا در [[اصفهان]] پرداخته است؛
+# سالامون وان کوخ Salamon Vangoch وان کوخ در سفرنامه خود، که در سال ۱۷۳۲ به آلمانی ترجمه شده، به شبیه‌سازی در ایام سوگواری اشاره کرده است؛
+# ویلیام فرانکلین W. Franklin فرانکلین در دوران حکومت [[زندیه]] به ایران آمده (۱۷۸۷ میلادی) و در اثر خود به نمایش [[تعزیه در ایران]] اشاراتی کرده است؛
+# سرهنگ گاسپار دروویل Drouville گاسپار دروویل در سال ۱۲۰۰ شمسی برابر ۱۸۱۲ میلادی به تهران آمده و در سفرنامه خود از [[تعزیه|مراسم تعزیه]] یاد کرده است.
+گزارش گاسپار دروویل بیانگر چگونگی روند تکاملی تعزیه یا نمایشهای مذهبی در [[سوگواری یک نهاد انسانی|سوگواری]] است که خلاصه آن چنین است.<blockquote>«... پیش از ظهر نه روز اول ماه محرم صحنه‌های مختلف فاجعه مزبور (کربلا) و روز دهم شهادت جانگداز حسین نمایش داده می‌شود. شاید بیگانگان نسبت به شرح جزئیات این نمایشها چندان علاقه‌مند نباشند از این رو به ذکر نکته‌ای اکتفا می‌کنیم. در ایام محرم در ایران جز شیون و زاری و فریاد و تکرار نام حسین چیزی به گوش نمی‌رسد. دسته‌های سوگواران بر سر و سینه زنان به صورت گروه‌های پنجاه نفری و با لباس پاره پاره یا حسین گویان از کوچه‌ها می‌گذرند. نمایش‌ها در حضور شاه با تشریفات بیشتری همراه است اما بهترین نمایش روز دهم ماه محرم به صحنه می‌آید در آنروز یکی از درباریان که ایفای نقش [[امام حسین بن علی(ع)|حسین بن علی (ع)]] به وی محول شده است با سوارانی به تعداد همراهان [[امام حسین بن علی(ع)|حسین (ع)]] به هنگام عزیمت به کوفه به میدان می‌آید. من از دیدن صحنه‌های جاندار که چیزی از واقعیت کم نداشت به حیرت افتادم. حیرت من وقتی فزونتر شد که دیدم پس از پایان نمایش از چهار هزار تن سوار که بدون رعایت نظم و احتیاط به جان هم افتاده بودند حتی یک تن زخمی نشده است.مراسم تعزیه در میان قبایل و طوایف مختلف با تغییرات کم و بیش زیادی انجام می‌گیرد ولی در هر حال اساس آن یکی است ...».<ref>همایونی، صادق. '''تعزیه در ایران'''. شیراز: انتشارات نوید، 1368، ص ۷۱-۵۶.</ref></blockquote>سایر نویسندگان و سیاحان اروپایی عبارتند از:
-دوره صفویه آغاز رفت و آمدهای سفرا، نویسندگان و سیاحان اروپایی به ایران است. آنها شرح مسافرت و دیدنیهای خود را نگاشته و عمدتاً به نوحه‌خوانی، سینه‌زنی، ندبه و زاری، توجه کرده‌اند.
+# الکساندر خوچکو A. Chodzko در سال ۱۲۱۷ شمسی برابر ۱۸۳۷ الکساندر خوچکو از سی و سه [[تعزیه]] نامه اصلی نام می‌برد که محور همه [[شبیه خوانی|شبیه‌خوانها]] بوده است. این تعزیه نامه‌ها در دفتری به اسم جنگ شهادت متعلق به [[فتحعلی شاه قاجار|فتحعلیشاه]] بازنویسی شده است. وی می‌گوید این [[تعزیه|تعزیه‌ها]] را شخصی به اسم خواجه حسینعلی‌خان کمال به او فروخته که سردمدار نمایشهای دربار [[استان تهران|تهران]] بوده است.
+# برزین I-Berezin بعداز خوچکو مفصل‌ترین گزارش تعزیه‌خوانی از برزین است. وی که مؤلف کتاب مسافرت در ایران شمالی است درباره تعزیه‌خوانی گزارش بی‌نظیر و دقیقی دارد. شاید گزارش او کاملترین گزارشی باشد که در زمان [[محمدشاه قاجار]] (۱۸۴۸-۱۸۳۴ میلادی) نوشته شده است. طبق این گزارش در تهران پنجاه و هشت تکیه با پنجاه و هشت نمایش مختلف وجود داشته. خانواده‌های رجال در محله خود کوشش می‌کردند تا تکیه خود را هرچه بهتر و عالیتر بیارایند و بین رجال بر سر این مسأله یکنوع رقابت وجود داشت.
+# سرلویس پلی S. Lewisspelly لویس پلی به ترجمه ۳۷ مجلس [[تعزیه]] پرداخته است. او در اثر خود می‌نویسد: «اگر مقیاس هنرمندی نویسنده تئاتر را تأثیری بدانیم که در خوانندگان و شنوندگان می‌گذارد هیچ تراژدی از اینها بالاتر نیست در این زمان عده‌ای از اروپائیان به بررسی جنبه‌های روانشناسانه نمایشات مذهبی در [[کشور ایران|ایران]] پرداخته‌اند.»
+# مارتین آرنولد Martin Arnold در کتاب کوشش‌ها و انتظارها با ظرافت کامل تاریخ اجمالی نمایشات مذهبی را شرح داده است؛
+# کنت دوگوبینو Conte Degobinoکنت دوگوبینو در کتاب دین‌ها و فلسفه‌ها در آسیای مرکزی برای اولین بار درباره مراسم مذهبی و [[تعزیه]] به طور دقیق و کامل سخن می‌گوید و حدود یکصد صفحه از کتاب مذکور را به این امر اختصاص می‌دهد وی صحنه‌های شورانگیز و پرشکوه تعزیه‌هایی را که دیده وصف کرده است. این کتاب در سال ۱۸۶۵ میلادی در پاریس چاپ شده است.
+# پروفسور پیتر چلکوفسکی Peter. J. Chelkowski چلکوفسکی از ایران‌شناسان بنام آمریکایی است وی در دانشگاه نیویورک به تدریس اشتغال داشته و لهستانی‌الاصل است و مدتی در ایران بوده و شخصاً در تعزیه‌ها نقش فرنگی را به عهده می‌گرفته است. مقالات و بررسیهای جالبی در زمینه سیر نمایش دینی به سوی نمایش ملی و مقالات دیگری درباره [[تعزیه]] نوشته و علاقه‌ای که به این نمود ابراز داشته درخور توجه است.
-معروفترین این افراد عبارت‌اند از:
+سایر نویسندگان و سیاحانی که در زمینه سوگواری در [[کشور ایران|ایران]] و نمایشات مذهبی به نام [[تعزیه]] گزارشاتی منتشر ساخته‌اند عبارت‌انداز: جیمز موریه، ویلسون، بریکتو، مورگان، فیگروا، ماکولی،گی بون دالمانی و واتلن.
-۱. آنتونیو دوگووه‌آ ۱۰۱۱) Antonioo De Goovea_ ه.ق.)
+== نیز نگاه کنید به ==
-کشیش اسپانیولی که در زمان شاه عباس اول صفوی به ایران آمد. 2. اولیاء چلپی،
+* [[عمومیت مراسم سوگواری]]
+* [[کارکردهای مراسم سوگواری]]
+* [[ریشه‌های تاریخی سوگواری در ایران]]
+* [[زمینه‌های اجتماعی سوگواریهای مذهبی در ایران بعد از اسلام]]
-سیاح و نویسنده عثمانی که در زمان سلطنت شاه صفی در سال ۱۰۵۰ ه.ق. به تبریز آمد و درباره سوگواری عاشورا گزارشی تنظیم کرد. 3. ثولیاریوس Olearius
+== مآخذ ==
+<references />
-در سال ۱۶۳۷ میلادی برابر ۱۰۴۷ ه.ق. به ایران آمده و شاهد اجرای مراسم سوگواری، در اردبیل بوده است. وی در جلد اول کتاب خود صفحه ۴۲۷ آورده است که مردم اردبیل ده روز اول محرم مراسم سوگواری را برگزار می‌کنند. ۴. تاورنیه Tavernier
+== منبع اصلی ==
+فربد، محمد صادق (1385). کتاب ایران: سوگواری های مذهبی در ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی، هنری و انتشاراتی بین المللی الهدی].
-تاورنیه در زمان سلطنت شاه صفی دوم صفوی و در سال ۱۰۷۸ ه.ق. برابر ۱۶۶۷
+== نویسنده مقاله ==
+محمد صادق فربد
+[[رده:مراسم سوگواری]]
-.
-۴۸
-سوگواریهای مدهبی در ایران
-میلادی از اصفهان دیدن کرده و مراسم سوگواری این شهر را مشاهده کرده است وی در سفرنامه خود به حرکت دسته‌های سوگواری اشاره کرده است وی موفق شد به جایگاه سلطنتی راه یابد و مراسم سوگواری عاشورا را توصیف کند. ۵. شاردن Chardien
-شاردن همزمان با تاورنیه در سال ۱۶۶۷ در اصفهان بوده و مشاهدات خود را در مورد سینه‌زنی شرح داده است. ۶. تونو Tono
-در سال ۱۶۶۵ میلادی تونو از اصفهان و شیراز دیدن کرده و در جلد سوم سفرنامه خود صفحه ۳۸۲ به توصیف مراسم سوگواری تاسوعا و عاشورا در شیراز و اصفهان پرداخته است.
-چهار سال بعداز تاورنیه (۱۶۷۱) سترویس در منطقه شمالی بوده و مراسم سوگواری را
-{| class="wikitable"
-|۷. ستروبس Struys
-|-
-|مشاهده کرده و چگونگی آن را در اثر خود توصیف کرده است.
-|-
-|۸ بدیک Bedik
-|-
-|9. لوبرن Lebern
-|}
-بعد از سترویس، بدیک مراسم سوگواری عاشورا را در اصفهان تشریح کرده است.
-لوبرن در سال ۱۷۰۴ به بیان چگونگی مراسم سوگواری تاسوعا و عاشورا در اصفهان پرداخته است.
-۱۰. سالامون وان کوخ Salamon Vangoch
-وان کوخ در سفرنامه خود، که در سال ۱۷۳۲ به آلمانی ترجمه شده، به شبیه‌سازی در ایام سوگواری اشاره کرده است.
-۱۱. ویلیام فرانکلین W. Franklin
-فرانکلین در دوران حکومت زندیه به ایران آمده (۱۷۸۷ میلادی) و در اثر خود به نمایش تعزیه در ایران اشاراتی کرده است.
-۱۲. سرهنگ گاسپار دروویل Drouville
-گاسپار دروویل در سال ۱۲۰۰ شمسی برابر ۱۸۱۲ میلادی به تهران آمده و در سفرنامه
-سیر تکوینی سوگواری در ایران
-۴۹
-خود از مراسم تعزیه یاد کرده است. گزارش گاسپار دروویل بیانگر چگونگی روند تکاملی تعزیه یا نمایشهای مذهبی در سوگواری است که خلاصه آن چنین است.
-«... پیش از ظهر نه روز اول ماه محرم صحنه‌های مختلف فاجعه مزبور (کربلا) و روز دهم شهادت جانگداز حسین نمایش داده می‌شود. شاید بیگانگان نسبت به شرح جزئیات این نمایشها چندان علاقه‌مند نباشند از این رو به ذکر نکته‌ای اکتفا می‌کنیم. در ایام محرم در ایران جز شیون و زاری و فریاد و تکرار نام حسین چیزی به گوش نمی‌رسد. دسته‌های سوگواران بر سر و سینه زنان به صورت گروه‌های پنجاه نفری و با لباس پاره پاره یا حسین گویان از کوچه‌ها می‌گذرند.
-... نمایش‌ها در حضور شاه با تشریفات بیشتری همراه است اما بهترین نمایش روز دهم ماه محرم به صحنه می‌آید در آنروز یکی از درباریان که ایفای نقش حسین بن علی (ع) به وی محول شده است با سوارانی به تعداد همراهان حسین (ع) به هنگام عزیمت به کوفه به میدان می‌آید... .
-... من از دیدن صحنه‌های جاندار که چیزی از واقعیت کم نداشت به حیرت افتادم. حیرت من وقتی فزونتر شد که دیدم پس از پایان نمایش از چهار هزار تن سوار که بدون رعایت نظم و احتیاط به جان هم افتاده بودند حتی یک تن زخمی نشده است.
-مراسم تعزیه در میان قبایل و طوایف مختلف با تغییرات کم و بیش زیادی انجام می‌گیرد ولی در هر حال اساس آن یکی است ...».' ۱۳. الکساندر خوچکو A. Chodzko
-در سال ۱۲۱۷ شمسی برابر ۱۸۳۷ الکساندر خوچکو از سی و سه تعزیه نامه اصلی نام می‌برد که محور همه شبیه‌خوانها بوده است. این تعزیه نامه‌ها در دفتری به اسم جنگ شهادت متعلق به فتحعلیشاه بازنویسی شده است. وی می‌گوید این تعزیه‌ها را شخصی به اسم خواجه حسینعلی‌خان کمال به او فروخته که سردمدار نمایشهای دربار تهران بوده است. ۱۴. برزین I-Berezin
-بعداز خوچکو مفصل‌ترین گزارش تعزیه‌خوانی از برزین است. وی که مؤلف کتاب مسافرت در ایران شمالی است درباره تعزیه‌خوانی گزارش بی‌نظیر و دقیقی دارد. شاید گزارش
-۱. صادق همایونی، همان‌کتاب، صص ۷۱-۵۶.
-۵۰
-سوگواریهای مدهبی در ایران
-او کاملترین گزارشی باشد که در زمان محمدشاه قاجار (۱۸۴۸-۱۸۳۴ میلادی) نوشته شده است.
-طبق این گزارش در تهران پنجاه و هشت تکیه با پنجاه و هشت نمایش مختلف وجود داشته ...
-خانواده‌های رجال در محله خود کوشش می‌کردند تا تکیه خود را هرچه بهتر و عالیتر بیارایند و بین رجال بر سر این مسأله یکنوع رقابت وجود داشت. ۱۵. سرلویس پلی S. Lewisspelly
-لویس پلی به ترجمه ۳۷ مجلس تعزیه پرداخته است. او در اثر خود می‌نویسد: «اگر مقیاس هنرمندی نویسنده تئاتر را تأثیری بدانیم که در خوانندگان و شنوندگان می‌گذارد هیچ تراژدی از اینها بالاتر نیست در این زمان عده‌ای از اروپائیان به بررسی جنبه‌های روانشناسانه نمایشات مذهبی در ایران پرداخته‌اند.»
-۱۶. مارتین آرنولد Martin Arnold در کتاب کوشش‌ها و انتظارها با ظرافت کامل تاریخ اجمالی نمایشات مذهبی را شرح داده است.
-سایر نویسندگان و سیاحانی که در زمینه سوگواری در ایران و نمایشات مذهبی به نام تعزیه گزارشاتی منتشر ساخته‌اند عبارت‌انداز: جیمز موریه، ویلسون، بریکتو، مورگان، فیگروا، ماکولی،گی بون دالمانی و واتلن. ۱۷.کنت دوگوبینو Conte Degobino
-کنت دوگوبینو در کتاب دین‌ها و فلسفه‌ها در آسیای مرکزی برای اولین بار درباره مراسم مذهبی و تعزیه به طور دقیق و کامل سخن می‌گوید و حدود یکصد صفحه از کتاب مذکور را به این امر اختصاص می‌دهد وی صحنه‌های شورانگیز و پرشکوه تعزیه‌هایی را که دیده وصف کرده است. این کتاب در سال ۱۸۶۵ میلادی در پاریس چاپ شده است. ۱۸. پروفسور پیتر چلکوفسکی Peter. J. Chelkowski
-چلکوفسکی از ایران‌شناسان بنام آمریکایی است وی در دانشگاه نیویورک به تدریس اشتغال داشته و لهستانی‌الاصل است و مدتی در ایران بوده و شخصاً در تعزیه‌ها نقش فرنگی را به عهده می‌گرفته است. مقالات و بررسیهای جالبی در زمینه سیر نمایش دینی به سوی نمایش ملی و مقالات دیگری درباره تعزیه نوشته و علاقه‌ای که به این نمود ابراز داشته درخور توجه است.