استان همدان: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
'''همدان،''' نام | '''همدان،''' نام استانی در نیمه غربی ایران و به مرکزیت شهری به همین نام (همدان). | ||
این استان از شمال با استانهای [[استان قزوین|قزوین]] و [[زنجان]]، از جنوب با [[استان لرستان]]، از غرب با استانهای [[استان کردستان|کردستان]] و [[استان کرمانشاه|کرمانشاه]] و از شرق با [[استان مرکزی]] همسایه است<ref>سازمان نقشهبرداري كشور. '''''اطلس نقشه و اطلاعات مكاني (استان همدان)'''''. چ 1. تهران: سازمان نقشهبرداري كشور (سازمان مديريت و برنامهريزي كشور) 1384، ص 1.</ref>.استان همدان با مختصات جغرافیایی َ00 ْ34 تا َ44 ْ35 عرض شمالی و َ48 ْ47 تا َ28 ْ49 طول شرقی با 19547 کم وسعت 2/1 درصد از مساحت کشور را تشکیل میدهد<ref>سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. '''''اطلس راهنماي استانهاي ايران'''''، چ 2. تهران: سازمان جغرافيايي وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح، 1384، ص 65. </ref>. | |||
این استان براساس آخرین تغییرات در تقسیمات کشوری دارای 8 شهرستان، 23 بخش، 72 دهستان و 27 شهر است. نامهای شهرستانهای استان عبارتند از: اسدآباد، بهار، تویسرکان، رَزَن، کَبودَر آهنگ، ملایر، نهاوند و همدان. تمامی شهرستانهای استان دارای مرکزهایی همنام با شهرستان خود هستند<ref>دفتر تقسيمات كشوري. '''''نقشه و جدول تقسيمات كشوري'''''. تهران: دفتر تقسيمات كشوري (وزارت كشور)، 1384. </ref>. | |||
استان همدان | استان همدان سرزمینی نسبتاً بلند و کوهستانی است؛ به گونهای که ارتفاع بیشتر نقاط آن از سطح دریا را بین 1500 تا 3500 م، حتی بیشتر نوشتهاند. در میان ارتفاعات استان و بین کوههایی که شمال، جنوب، مرکز و شرق استان را فرا گرفتهاند، دشتهای متعددی به چشم میخورند که مناطق کشاورزی و سکونتگاهی استان را تشکیل میدهند. دشتهای رَزَن، فامِنین،، قَهاوَند، کبودرآهنگ، همدان- بهار، اسدآباد، تویسرکان، ملایر و نهاوند، بین 1500 تا 2000 م ارتفاع دارند. معروفترین و گستردهترین رشتهکوه استان، کوهستان الوند است که قلّه آن 3363 م ارتفاع دارد. مرتفعترین نقطه استان، قله یخچال (گاوبَرّه) است که 3384 م ارتفاع دارد<ref>سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی. '''''جغرافیای استان همدان'''''. چ 4. تهران: شركت چاپ و نشر كتابهای درسی ایران. 1382، ص 5-3. </ref>.<sup>4</sup> بلندی قله [[الوند]] در برخی منابع تا 3580 م نیز ذکر شده است<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. '''''فرهنگ جغرافیایی كوههای كشور'''''. ج 1. چ2. تهران: سازمان جغرافیایی وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح. 1381، ص 499؛ جعفری، عباس. '''''گیتاشناسی ایران: كوهها و كوهنامه ایران'''''، تهران: مؤسسه جغرافیایی و كارتوگرافی گیتاشناسی، 1379، 1/79.</ref>. | ||
به سبب ارتفاع | به سبب ارتفاع زیاد و کوهستانی بودن استان همدان بسیاری از نقاط آن، در تابستان هوای معتدل و خنک و در زمستان هوای سرد دارد و پیشروی توده هوای سرد شمالی این سرما را تشدید هم میکند<ref>منبع 4. ص 7 و 8.</ref>. | ||
استان همدان | استان همدان درزیر حوضههای [[دریاچه نمک]] از حوضه آبریز ایران مرکزی، کرخه در حوضه آبریز [[خلیج فارس]] و دریای عمان و [[سفید رود|سفیدرود]] از حوضه آبریز [[دریاچه خزر|دریای خزر]]، واقع شده است. سه رودخانه مهم استان همدان، یعنی گاماسیاب، قَرهچای و تَلوار از استان خارج و به ترتیب به زیر حوضههای کرخه در جنوب غرب، [[سفید رود|سفیدرود]] در شمال غرب و [[دریاچه نمک]] در شرق سرازیر میشوند<ref> الف: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. '''''فرهنگ جغرافیایی رودهای کشور (حوضه آبریز دریای خزر)'''''. ج 2. چ 1. تهران: سازمان جغرافیایی وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح. 1382. صص 291 و 304 (مجموعه نقشهها). | ||
ب: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. ''فرهنگ '''جغرافیایی رودهای کشور (حوضه آبریز خلیجفارس و دریای عمان)'''''. ج 4. چ 1. تهران: سازمان جغرافیایی وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح،1384، صص 285 و 302 (مجموعه نقشهها). | |||
ج: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. '''''فرهنگ جغرافیایی رودهای کشور (حوضه آبریز ایران مرکزی)'''''. ج 3. چ 1. تهران: سازمان جغرافیایی وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح. 1383. صص 255 و 256.</ref>. | |||
مهمترین سدهای استان، دو سد مخزنی اکباتان و آبشینه است که بر روی رودخانه آبشینه، پرآبترین شعبه رود قرهچای، احداث شده است. هدف از احداث این دو سد تأمین آب آشامیدنی شهر همدان و کمک به تأمین آب اراضی زیرکشت در پایین دست سدهای مذکور است<ref> منبع 4. ص 24 و 25.</ref>. | |||
در استان همدان، به سبب بارش مناسب، به جز در قسمتهای کوچکی از سطح آن که پدیده کویری شدن در حال شکلگیری است، اصولاً بیابانی وجود ندارد و مناطق جنگلی به شکل متراکم در آن به چشم میخورد. پوشش گیاهی جنگلی قسمتهای محدودی از استان و مراتع وسیع قریب به نیمی از مساحت استان را دربرگرفته است<ref>همان. ص 31- 28.</ref>. | |||
منطقه همدان یکی از کهن بنیادترین پهنه مسکون و آباد ایران از گذشتههای دور بوده است. گرچه در حدودالعالم از آن فقط یک بار نام برده شده<ref>'''''حدودالعالم منالمشرق الیالمغرب'''''. به کوشش دکتر منوچهر ستوده. تهران: طهوری، 1362، ص 31. </ref>، اما در دیگر اسناد و مدارک مکتوب قدیم از این خطه به عظمت و بزرگی یاد شده است. در البلدان یعقوبی آمده که «همدان شهری است با وسعت و جلیلالقدر، دارای اقلیمها و استانهای بسیار ... آب آشامیدنی اهالی از چشمهها و رودخانههایی است که در زمستان و تابستان جریان دارد و برخی از آنها تا شوش، از استانهای اهواز، جاری میشود و سپس به دُجیل، نهر اهواز پیوسته تا شهر اهواز میرسد.»<ref>احمدبن ابییعقوب (ابن واضح یعقوبی). '''''البلدان'''''. ترجمه دکتر محمد ابراهیم آیتی. چ4. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی. 1381، ص 38 و 39.</ref> | |||
مرکز اداره سرزمین [[ماد]] که در زمان [[هخامنشیان]] «ساتراپ نشینماد» را تشکیل میداده، اکباتان، یعنی همدان امروز بوده است. در تقسیمات عصر [[هخامنشیان]]، اکباتان در «ساتراپ نشین دهم» جای داشت<ref> امیر احمدیان، '''''تقسیمات کشوری (مجموعه: از ایران چه میدانم؟ 47)'''''. چ 1. تهران دفتر پژوهشهای فرهنگی، 1383، 14.</ref>.[[هگمتانه]] یا اکباتان (= همدان) پایتخت ماده و پایتخت زمستانی [[هخامنشیان]] و شهر مهمی بر کنار راه کاروانی میان شرق و بینالنهرین در زمان [[سلوکیان]]، [[پارتیان]] و [[ساسانیان]] بود<ref> '''''دایرهالمعارف فارسی'''''، غلامحسین مصاحب، تهران: امیرکبیر، 1381، 3/ 3285.</ref>. از آن پس نیز شهر همدان منطقهای معتبر شناخته شده در جغرافیای ایران بوده است. در عصر اسلامی، از جمله در زمان امویان، همدان یکی از ایالتهای بزرگ ایران محسوب میشد و در زمان [[ایلخانان]] [[مغول ها|مغول]]، همچنان ایالتی بزرگ با 660 روستا و در دوره [[مغول ها|مغول]] همدان یکی از تومانهای نهگانه عراق عجم و دارای پنج شهر بود. در زمان [[زندیه]]، یکی از ایالتهای [[ایران]] «دارالحشمت همدان» بود. در 1340 شمسی، «فرمانداری کل همدان» به مرکزیت شهرستان همدان و شامل از شهرستانهای دیگر ملایر، نهاوند و تویسرکان، در تقسیمات کشوری جای گرفت و سپس در 1352، رسماً به «استان» تبدیل شد<ref> امیر احمدیان، همانجا، 49،58، 60، 78، 98 و 100.</ref>. | |||
این استان در سرشماری عمومی سال 1375 دارای 957، 677 ،1 تن جمعیت بود<ref> مرکز آمار ایران، '''''سالنامه آماری کشور''''' (سال 1385). تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور). 1384، ص 86.</ref>، که در سال 1385، به 1703267 تن افزایش پیدا کرد<ref>مرکز آمار ایران، '''''سالنامه آماری کشور (سال 135)'''''. تهران: مرکز آمار ایران (معاونت برنامهریزی و نظارت راهبردی- ریاست جمهوری). 1386، ص 103.</ref>. | |||
استان همدان افزون بر توانمندیهای اقتصادی خود در بخش صنعت و کشاورزی، به لحاظ موقعیت ارتباطی و نیز جاذبههای گوناگون طبیعی و تاریخی خود، مقصد بسیاری از گردشگران داخلی و خارجی بوده است. علاوه بر جاذبههای تاریخی، فرهنگی، طبیعی و گردشگری شهر همدان (همدان)، شهرستانها و مناطق دیگر استان نیز دارای آثار فرهنگی، تاریخی و طبیعی متعددی نظیر غار علیصدر، بزرگترین غار آبی دنیا، سراب گاماسیاب، سرچشمه رود گاماسیاب، ارتفاع کوهستان الوند و قله مرتفع آن، آبشار گنجنامه، تالاب آقگل، کتیبه گنجنامه، حمام حاج آقا تراب نهاوند، کارگاههای سفالگری لالجین و مانند آنها است<ref>منبع 4 . ص 85- 65.</ref>. | |||
== نیز نگاه کنید به == | |||
* [[استان قزوین|قزوین]] | |||
* [[زنجان]] | |||
* [[استان لرستان|لرستان]] | |||
* [[استان کردستان|کردستان]] | |||
* [[استان کرمانشاه|کرمانشاه]] | |||
* [[استان مرکزی]]<br /> | |||
== مآخذ == | |||
<references /> | |||
== منبع اصلی == | |||
[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]، | |||
== نویسنده مقاله == | |||
غلامحسین تکمیل همایون | غلامحسین تکمیل همایون | ||
نسخهٔ ۵ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۷:۳۷
همدان، نام استانی در نیمه غربی ایران و به مرکزیت شهری به همین نام (همدان).
این استان از شمال با استانهای قزوین و زنجان، از جنوب با استان لرستان، از غرب با استانهای کردستان و کرمانشاه و از شرق با استان مرکزی همسایه است[۱].استان همدان با مختصات جغرافیایی َ00 ْ34 تا َ44 ْ35 عرض شمالی و َ48 ْ47 تا َ28 ْ49 طول شرقی با 19547 کم وسعت 2/1 درصد از مساحت کشور را تشکیل میدهد[۲].
این استان براساس آخرین تغییرات در تقسیمات کشوری دارای 8 شهرستان، 23 بخش، 72 دهستان و 27 شهر است. نامهای شهرستانهای استان عبارتند از: اسدآباد، بهار، تویسرکان، رَزَن، کَبودَر آهنگ، ملایر، نهاوند و همدان. تمامی شهرستانهای استان دارای مرکزهایی همنام با شهرستان خود هستند[۳].
استان همدان سرزمینی نسبتاً بلند و کوهستانی است؛ به گونهای که ارتفاع بیشتر نقاط آن از سطح دریا را بین 1500 تا 3500 م، حتی بیشتر نوشتهاند. در میان ارتفاعات استان و بین کوههایی که شمال، جنوب، مرکز و شرق استان را فرا گرفتهاند، دشتهای متعددی به چشم میخورند که مناطق کشاورزی و سکونتگاهی استان را تشکیل میدهند. دشتهای رَزَن، فامِنین،، قَهاوَند، کبودرآهنگ، همدان- بهار، اسدآباد، تویسرکان، ملایر و نهاوند، بین 1500 تا 2000 م ارتفاع دارند. معروفترین و گستردهترین رشتهکوه استان، کوهستان الوند است که قلّه آن 3363 م ارتفاع دارد. مرتفعترین نقطه استان، قله یخچال (گاوبَرّه) است که 3384 م ارتفاع دارد[۴].4 بلندی قله الوند در برخی منابع تا 3580 م نیز ذکر شده است[۵].
به سبب ارتفاع زیاد و کوهستانی بودن استان همدان بسیاری از نقاط آن، در تابستان هوای معتدل و خنک و در زمستان هوای سرد دارد و پیشروی توده هوای سرد شمالی این سرما را تشدید هم میکند[۶].
استان همدان درزیر حوضههای دریاچه نمک از حوضه آبریز ایران مرکزی، کرخه در حوضه آبریز خلیج فارس و دریای عمان و سفیدرود از حوضه آبریز دریای خزر، واقع شده است. سه رودخانه مهم استان همدان، یعنی گاماسیاب، قَرهچای و تَلوار از استان خارج و به ترتیب به زیر حوضههای کرخه در جنوب غرب، سفیدرود در شمال غرب و دریاچه نمک در شرق سرازیر میشوند[۷].
مهمترین سدهای استان، دو سد مخزنی اکباتان و آبشینه است که بر روی رودخانه آبشینه، پرآبترین شعبه رود قرهچای، احداث شده است. هدف از احداث این دو سد تأمین آب آشامیدنی شهر همدان و کمک به تأمین آب اراضی زیرکشت در پایین دست سدهای مذکور است[۸].
در استان همدان، به سبب بارش مناسب، به جز در قسمتهای کوچکی از سطح آن که پدیده کویری شدن در حال شکلگیری است، اصولاً بیابانی وجود ندارد و مناطق جنگلی به شکل متراکم در آن به چشم میخورد. پوشش گیاهی جنگلی قسمتهای محدودی از استان و مراتع وسیع قریب به نیمی از مساحت استان را دربرگرفته است[۹].
منطقه همدان یکی از کهن بنیادترین پهنه مسکون و آباد ایران از گذشتههای دور بوده است. گرچه در حدودالعالم از آن فقط یک بار نام برده شده[۱۰]، اما در دیگر اسناد و مدارک مکتوب قدیم از این خطه به عظمت و بزرگی یاد شده است. در البلدان یعقوبی آمده که «همدان شهری است با وسعت و جلیلالقدر، دارای اقلیمها و استانهای بسیار ... آب آشامیدنی اهالی از چشمهها و رودخانههایی است که در زمستان و تابستان جریان دارد و برخی از آنها تا شوش، از استانهای اهواز، جاری میشود و سپس به دُجیل، نهر اهواز پیوسته تا شهر اهواز میرسد.»[۱۱]
مرکز اداره سرزمین ماد که در زمان هخامنشیان «ساتراپ نشینماد» را تشکیل میداده، اکباتان، یعنی همدان امروز بوده است. در تقسیمات عصر هخامنشیان، اکباتان در «ساتراپ نشین دهم» جای داشت[۱۲].هگمتانه یا اکباتان (= همدان) پایتخت ماده و پایتخت زمستانی هخامنشیان و شهر مهمی بر کنار راه کاروانی میان شرق و بینالنهرین در زمان سلوکیان، پارتیان و ساسانیان بود[۱۳]. از آن پس نیز شهر همدان منطقهای معتبر شناخته شده در جغرافیای ایران بوده است. در عصر اسلامی، از جمله در زمان امویان، همدان یکی از ایالتهای بزرگ ایران محسوب میشد و در زمان ایلخانان مغول، همچنان ایالتی بزرگ با 660 روستا و در دوره مغول همدان یکی از تومانهای نهگانه عراق عجم و دارای پنج شهر بود. در زمان زندیه، یکی از ایالتهای ایران «دارالحشمت همدان» بود. در 1340 شمسی، «فرمانداری کل همدان» به مرکزیت شهرستان همدان و شامل از شهرستانهای دیگر ملایر، نهاوند و تویسرکان، در تقسیمات کشوری جای گرفت و سپس در 1352، رسماً به «استان» تبدیل شد[۱۴].
این استان در سرشماری عمومی سال 1375 دارای 957، 677 ،1 تن جمعیت بود[۱۵]، که در سال 1385، به 1703267 تن افزایش پیدا کرد[۱۶].
استان همدان افزون بر توانمندیهای اقتصادی خود در بخش صنعت و کشاورزی، به لحاظ موقعیت ارتباطی و نیز جاذبههای گوناگون طبیعی و تاریخی خود، مقصد بسیاری از گردشگران داخلی و خارجی بوده است. علاوه بر جاذبههای تاریخی، فرهنگی، طبیعی و گردشگری شهر همدان (همدان)، شهرستانها و مناطق دیگر استان نیز دارای آثار فرهنگی، تاریخی و طبیعی متعددی نظیر غار علیصدر، بزرگترین غار آبی دنیا، سراب گاماسیاب، سرچشمه رود گاماسیاب، ارتفاع کوهستان الوند و قله مرتفع آن، آبشار گنجنامه، تالاب آقگل، کتیبه گنجنامه، حمام حاج آقا تراب نهاوند، کارگاههای سفالگری لالجین و مانند آنها است[۱۷].
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ سازمان نقشهبرداري كشور. اطلس نقشه و اطلاعات مكاني (استان همدان). چ 1. تهران: سازمان نقشهبرداري كشور (سازمان مديريت و برنامهريزي كشور) 1384، ص 1.
- ↑ سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. اطلس راهنماي استانهاي ايران، چ 2. تهران: سازمان جغرافيايي وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح، 1384، ص 65.
- ↑ دفتر تقسيمات كشوري. نقشه و جدول تقسيمات كشوري. تهران: دفتر تقسيمات كشوري (وزارت كشور)، 1384.
- ↑ سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی. جغرافیای استان همدان. چ 4. تهران: شركت چاپ و نشر كتابهای درسی ایران. 1382، ص 5-3.
- ↑ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی كوههای كشور. ج 1. چ2. تهران: سازمان جغرافیایی وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح. 1381، ص 499؛ جعفری، عباس. گیتاشناسی ایران: كوهها و كوهنامه ایران، تهران: مؤسسه جغرافیایی و كارتوگرافی گیتاشناسی، 1379، 1/79.
- ↑ منبع 4. ص 7 و 8.
- ↑ الف: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی رودهای کشور (حوضه آبریز دریای خزر). ج 2. چ 1. تهران: سازمان جغرافیایی وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح. 1382. صص 291 و 304 (مجموعه نقشهها). ب: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی رودهای کشور (حوضه آبریز خلیجفارس و دریای عمان). ج 4. چ 1. تهران: سازمان جغرافیایی وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح،1384، صص 285 و 302 (مجموعه نقشهها). ج: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی رودهای کشور (حوضه آبریز ایران مرکزی). ج 3. چ 1. تهران: سازمان جغرافیایی وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح. 1383. صص 255 و 256.
- ↑ منبع 4. ص 24 و 25.
- ↑ همان. ص 31- 28.
- ↑ حدودالعالم منالمشرق الیالمغرب. به کوشش دکتر منوچهر ستوده. تهران: طهوری، 1362، ص 31.
- ↑ احمدبن ابییعقوب (ابن واضح یعقوبی). البلدان. ترجمه دکتر محمد ابراهیم آیتی. چ4. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی. 1381، ص 38 و 39.
- ↑ امیر احمدیان، تقسیمات کشوری (مجموعه: از ایران چه میدانم؟ 47). چ 1. تهران دفتر پژوهشهای فرهنگی، 1383، 14.
- ↑ دایرهالمعارف فارسی، غلامحسین مصاحب، تهران: امیرکبیر، 1381، 3/ 3285.
- ↑ امیر احمدیان، همانجا، 49،58، 60، 78، 98 و 100.
- ↑ مرکز آمار ایران، سالنامه آماری کشور (سال 1385). تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور). 1384، ص 86.
- ↑ مرکز آمار ایران، سالنامه آماری کشور (سال 135). تهران: مرکز آمار ایران (معاونت برنامهریزی و نظارت راهبردی- ریاست جمهوری). 1386، ص 103.
- ↑ منبع 4 . ص 85- 65.
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
نویسنده مقاله
غلامحسین تکمیل همایون