محمدعلی جمال زاده
جمالزاده، محمدعلی (1308ق / 1891م ـ 1376ش)، داستان نویس، مترجم.
فرزند سید جمالالدین واعظ همدانی مشهور به اصفهانی بود که از سادات جبل عامل لبنان و از ناطقین و آزادی خواهان بنام نهضت مشروطیت ایران به شمار میرفت. در اصفهان زاده شد. مقدمات را در تهران آموخت. در اوایل 1326ق / 1908م به بیروت رفت[۱]. در یک دبستان غیر مذهبی نام نویسی کرد. دوره متوسطه را نیز نزد کشیشان در مدرسه آنطورای جبل عامل به پایان برد. پس از آن از طریق مصر رهسپار پاریس شد. در پاریس درس حقوق خواند و از دانشگاه دیژون فارغ التحصیل شد[۲]. سپس به دعوت تقی زاده به برلین رفت و با یاران مجله کاوه در امور سیاسی و فرهنگی به همکاری پرداخت[۳].
از آنجا برای اجرای مأموریتی به بغداد رفت و چند ماهی در بغداد و کرمانشاه به سر برد و روزنامه رستاخیز را منتشر کرد. در بغداد با عارف، شاعر مشهور و حیدر خان عمواوغلی، از مجاهدان ایران آشنا شد و با همکاری آنان گروهی به نام «قشون نادری» تشکیل داد که در ابتدای کار منحل شد[۴]. بار دیگر به برلین بازگشت و تا 1309ش / 1930م در آلمان زندگی کرد. در 1310ش / 1931م در دفتر بین المللی کار در ژنو به خدمت پرداخت و مدت 25 سال در آنجا کار کرد و سپس بازنشسته شد. چندی نیز در دانشگاه ژنو به تدریس زبان و ادبیات فارسی مشغول شد[۵]. سرانجام در سوئیس برای همیشه سکنا گزید و در همان جا نیز درگذشت[۶].
جمالزاده در میان نویسندگان امروز به داشتن آگاهی گسترده از ادبیات کلاسیک ایران و علوم اسلامی ممتاز است و بازتاب این دانشها را در نوشتههای تخیلی و داستانی او نیز میتوان دید[۷]. چاپ و نشر داستان کوتاه «فارسی شکر است» در او عنوان نخستین داستان کوتاه فارسی را به دست آورده است. این داستان نخستین بار در مجله کاوه چاپ شد و سپس همراه پنج داستان کوتاه دیگر در مجموعهای به نام یکی بود یکی نبود در اوایل 1300ش/ 1921م در برلین چاپ و منتشر شد. روحیه انتقادی و طنزآوری دهخدا بر ذهن و زبان وی در این مجموعه بازتاب داشته است[۸]. مقدمه این مجموعه را منتقدان نخستین «بیانیه اساسی نثر جدید فارسی» دانستهاند، چرا که جمال زاده در این مقدمه به لزوم افتادن انشاء در جاده رمان و حکایت تأکید میورزد. شباهتهای شکلی و مضمونی یکی بود یکی نبود با سیاحتنامه ابراهیم بیگ و حاجی بابا اصفهانی نشانگر وابستگی این اثر به ادبیات مشروطه است[۹]. جمالزاده به لطف یک عمر طولانی در تمام جریانات نثری ادوار معاصر ایران حاضر و فعال بود و با یکی بود یکی نبود حلقه داستان نویسی ابتدایی را تکمیل کرد و طلوع دوره بعدی را بشارت داد[۱۰]. او مانند دیگر نویسندگان واقع گرای معاصر ایران گرد تقلید خام نرفت و اگر از نویسندگان غرب اثر پذیرفت، این تأثیر از ولتر[Woltaire]، مولیر[Molière]، چخوف[ Chekhov] و.... بود و نه از جویس[Joyce] و پروست[Proust][۱۱].
وی بیش از 200 مقاله و کتاب نوشت یا ترجمه کرد. ویلهلم تل[Wilhelm Tell] از شیلر[ Schiller] و خسیس مولیر از مهمترین ترجمهها و دارالمجانین (1321ش)، سرگذشت عمو حسینعلی (1322ش)، سر و ته یک کرباس (1323ش)، قُلتُشَن دیوان (1325ش)، راه آب نامه (1326ش)، صحرای محشر (1326ش) و هزار پیشه (1326ش) از داستان نوشتههای او به شمار میآیند. نثر جمالزاده در تمام داستانهایش ساده، روان، بیتکلف و محاورهای است[۱۲]. مقالهها و ترجمههایش نیز ارزش بسیار دارند. کارهای تحقیقاتی چندی هم از وی در دست است که شاید فرهنگ لغات عامیانه بهترین آنها باشد[۱۳]. بسیاری از نوشتههای جمالزاده به زبانهای آلمانی، انگلیسی، روسی، دانمارکی، اردو، هندی و چکی ترجمه شدهاند[۱۴].
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ آرین پور، یحیی. از صبا تا نیما. تهران: جیبی، 1350، ج 2، ص 278.
- ↑ دستغیب، عبدالعلی. نقد آثار محمدعلی جمالزاده. تهران: چاپار، 1356، ص 14.
- ↑ رحیمیان، هرمز. ادوار نثر فارسی. تهران: سمت، 1380، ص 81.
- ↑ آرین پور، یحیی. از صبا تا نیما. تهران: جیبی، 1350. ج 2، ص 278ـ279.
- ↑ دهباشی، علی. یاد سیدمحمدعلی جمال زاده. تهران: نشر ثالث، 1377، ص 102.
- ↑ حقوقی، محمد. ادبیات امروز ایران (1). تهران: نشر قطره، چ 4، 1379، ص 69.
- ↑ استعلامی، محمد. ادبیات دوره بیداری و معاصر. تهران: دانشگاه سپاهیان انقلاب، 1355، ص 167.
- ↑ رحیمیان، هرمز. ادوار نثر فارسی. تهران: سمت، 1380، ص 81.
- ↑ عابدینی، حسن. صدسال داستان نویسی در ایران. تهران: نشر تندر، 1368، ج 2، ص 363 و 364.
- ↑ سپانلو، محمدعلی. نویسندگان پیشرو ایران. تهران: کتاب زمان، 1362، ص 42.
- ↑ دستغیب، عبدالعلی. نقد آثار محمدعلی جمالزاده. تهران: چاپار. ص 46.
- ↑ رحیمیان، هرمز. ادوار نثر فارسی. تهران: سمت، 1380. ص 82.، 83، 159.
- ↑ استعلامی، محمد. ادبیات دوره بیداری و معاصر. تهران: دانشگاه سپاهیان انقلاب، 1355، ص 167.
- ↑ دهباشی، علی. یاد سیدمحمدعلی جمال زاده. تهران: نشر ثالث، 1377. ص 104.
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
نویسنده مقاله
ابوالقاسم رادفر