استان همدان

همدان، نام استانی در نیمه غربی ایران و به مرکزیت شهری به همین نام (همدان).

این استان از شمال با استان‌های قزوین و زنجان، از جنوب با استان لرستان، از غرب با استان‌های کردستان و کرمانشاه و از شرق با استان مرکزی همسایه است.استان همدان با مختصات جغرافیایی َ00 ْ34  تا  َ44 ْ35 عرض شمالی و َ48 ْ47 تا َ28  ْ49 طول شرقی با 19547 کم وسعت 2/1 درصد از مساحت کشور را تشکیل می‌دهد.

این استان براساس آخرین تغییرات در تقسیمات کشوری دارای 8 شهرستان، 23 بخش، 72 دهستان و 27 شهر است. نام‌های شهرستان‌های استان عبارتند از: اسدآباد، بهار، تویسرکان، رَزَن، کَبودَر آهنگ، ملایر، نهاوند و همدان. تمامی شهرستان‌های استان دارای مرکزهایی همنام با شهرستان خود هستند.

استان همدان سرزمینی نسبتاً بلند و کوهستانی است؛ به گونه‌ای که ارتفاع بیشتر نقاط آن از سطح دریا را بین 1500 تا  3500 م، حتی بیشتر نوشته‌اند.  در میان ارتفاعات استان و بین کوه‌هایی که شمال، جنوب، مرکز و شرق استان را فرا گرفته‌اند، دشت‌های متعددی به چشم می‌خورند که مناطق کشاورزی و سکونتگاهی استان را تشکیل می‌دهند. دشت‌های رَزَن، فامِنین،، قَهاوَند، کبودرآهنگ، همدان- بهار، اسدآباد، تویسرکان، ملایر و نهاوند، بین 1500 تا 2000 م ارتفاع دارند. معروف‌ترین و گسترده‌ترین رشته‌کوه استان، کوهستان الوند است که قلّه آن 3363 م ارتفاع دارد. مرتفع‌ترین نقطه استان، قله یخچال (گاوبَرّه) است که 3384 م ارتفاع دارد.⁴ بلندی قله الوند در برخی منابع تا 3580 م نیز ذکر شده است.

به سبب ارتفاع زیاد و کوهستانی بودن استان همدان بسیاری از نقاط آن، در تابستان هوای معتدل و خنک و در زمستان هوای سرد دارد و پیشروی توده هوای سرد شمالی این سرما را تشدید هم می‌کند.

استان همدان درزیر حوضه‌های دریاچه نمک از حوضه آبریز ایران مرکزی، کرخه در حوضه آبریز خلیج فارس و دریای عمان و سفیدرود از حوضه آبریز دریای خزر، واقع شده است. سه رودخانه مهم استان همدان، یعنی گاماسیاب، قَره‌چای و تَلوار از استان خارج و به ترتیب به زیر حوضه‌های کرخه در جنوب غرب، سفیدرود در شمال غرب و دریاچه نمک در شرق سرازیر می‌شوند.

مهم‌ترین سدهای استان، دو سد مخزنی اکباتان و آبشینه است که بر روی رودخانه آبشینه، پرآب‌ترین شعبه رود قره‌چای،  احداث شده است. هدف از احداث این دو سد تأمین آب آشامیدنی شهر همدان و کمک به تأمین آب اراضی زیرکشت در پایین دست سدهای مذکور است.

در استان همدان، به سبب بارش مناسب، به جز در قسمت‌های کوچکی از سطح آن که پدیده کویری شدن در حال شکل‌گیری است، اصولاً بیابانی وجود ندارد و مناطق جنگلی به شکل متراکم در آن به چشم می‌خورد. پوشش گیاهی جنگلی قسمت‌های محدودی از استان و مراتع وسیع قریب به نیمی از مساحت استان را دربرگرفته است.

منطقه همدان یکی از کهن بنیادترین پهنه مسکون و  آباد ایران از گذشته‌های دور بوده است. گرچه در حدودالعالم از آن فقط یک بار نام برده شده، اما در دیگر اسناد و مدارک مکتوب قدیم از این خطه به عظمت و بزرگی یاد شده است.  در البلدان یعقوبی آمده که «همدان شهری است با وسعت و جلیل‌القدر، دارای اقلیم‌ها و استان‌های بسیار ... آب آشامیدنی اهالی از چشمه‌ها و رودخانه‌هایی است که در زمستان و تابستان جریان دارد و برخی از آنها تا شوش، از استان‌های اهواز، جاری می‌شود و سپس به دُجیل، نهر اهواز پیوسته تا شهر اهواز می‌رسد.» 

مرکز اداره سرزمین ماد که در زمان هخامنشیان «ساتراپ نشین‌ماد» را تشکیل می‌داده، اکباتان، یعنی همدان امروز بوده است. در تقسیمات عصر هخامنشیان، اکباتان در «ساتراپ نشین‌ دهم» جای داشت.هگمتانه یا اکباتان (= همدان) پایتخت ماده و پایتخت زمستانی هخامنشیان و شهر مهمی بر کنار راه کاروانی میان شرق و بین‌النهرین در زمان سلوکیان، پارتیان و ساسانیان بود. از آن پس نیز شهر همدان منطقه‌ای معتبر شناخته شده در جغرافیای ایران بوده است. در عصر اسلامی، از جمله در زمان امویان، همدان یکی از ایالت‌های بزرگ ایران محسوب می‌شد و در زمان ایلخانان مغول، همچنان ایالتی بزرگ با 660 روستا و در دوره مغول همدان یکی از تومان‌های نه‌گانه عراق عجم و دارای پنج شهر بود. در زمان زندیه، یکی از ایالت‌های ایران «دارالحشمت همدان» بود. در 1340 شمسی، «فرمانداری کل همدان» به مرکزیت شهرستان همدان و شامل از شهرستان‌های دیگر ملایر، نهاوند و تویسرکان، در تقسیمات کشوری جای گرفت و سپس در 1352، رسماً به «استان» تبدیل شد.

این استان در سرشماری عمومی سال 1375 دارای 957، 677 ،1 تن جمعیت بود، که در سال 1385، به 1703267 تن افزایش پیدا کرد.

استان همدان افزون بر توانمندی‌های اقتصادی خود در بخش صنعت و کشاورزی، به لحاظ موقعیت ارتباطی و نیز جاذبه‌های گوناگون طبیعی و تاریخی خود، مقصد بسیاری از گردشگران داخلی و خارجی بوده است. علاوه بر جاذبه‌های تاریخی، فرهنگی، طبیعی و گردشگری شهر همدان (همدان)، شهرستان‌ها و مناطق دیگر استان نیز دارای آثار فرهنگی، تاریخی و طبیعی متعددی نظیر غار علی‌صدر، بزرگترین غار آبی دنیا، سراب گاماسیاب، سرچشمه رود گاماسیاب، ارتفاع کوهستان الوند و قله مرتفع آن، آبشار گنج‌نامه، تالاب آق‌گل، کتیبه گنج‌نامه، حمام حاج‌ آقا تراب نهاوند، کارگاه‌های سفالگری لالجین و مانند آنها است.

نیز نگاه کنید به

• قزوین
• زنجان
• لرستان
• کردستان
• کرمانشاه
• استان مرکزی
  

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

غلامحسین تکمیل همایون