تمبر
تمبر، علامتی رسمی و معمولاً کاغذی، که در مقابل پرداخت مالیات یا عوارض یا مخارج حمل نامه یا محمولات پستی، به عنوان اعلام وصول وجه دریافت شده، بر اسناد یا اشیاء مربوط الصاق میشود.
در ایران با آنکه در 1267ق / 1851م، چاپارخانه رسماً تأسیس، و از 30 اسفند عملی گردید و حتی نرخ پستی هم تعیین شده بود، هنوز تمبر پست وجود نداشت[۱].
انتشار تمبر در ایران از رهآوردهای سفر ناصرالدین شاه قاجار به اروپاست. در 1282ق / 1865م هیئتی از ایران برای مطالعه و پژوهش درباره چاپ تمبر رهسپار فرانسه شد تا با مقامات پست آن کشور در زمینه تمبر و مسائل مربوط به آن گفت و گو کنند. فردی به نام ریستر (Riester )از اهالی فرانسه از این موقعیت سود جست و کلیشههایی با نقش شیر و خورشید تهیه کرد و نمونههای چاپ شده آن را به نمایندگان ایرانی عرضه داشت[۲]. این نقش در یک بیضی قرار داشت و در زیر بیضی در قاب دور نقش تمبر حروف اول نام ریستر به صورت وارونه دیده میشد. اما، چون ریستر در این زمینه از قبل کسب اجازه نکرده بود، کار وی مورد تأیید قرار نگرفت[۳].
هنگامی که نمایندگان اعزامی ایران در پاریس سرگرم گفت و گو با دولت فرانسه بودند، شخصی به نام آلبرت بار(Albert Barre) نمونههایی از تمبر تهیه و به هیئت ایرانی تسلیم کرد. این طرحها در 1283ق / 1866م به تهران وارد شد و مورد قبول قرار گرفت. در 1284ق به ناصرالدین شاه اطلاع داده شد که ایران نیاز مبرم به تمبر دارد. نخستین اندیشهای که در آن زمان در مورد فن چاپ به ذهن رسید این بود که بر روی کلیشههای مسی، مرکّب بمالند و یک تکه کاغذ کوچک در زیر آن قرار داده و با کف دست فشار دهند، تا نقش آن حک شود. به همین سبب، این چاپهای درشت و خشن که تهیه و در همه جا پخش گردیده بود، از حیث تمبرشناسی چندان اهمیتی نداشت[۴].
ارزش اسمی این تمبرها1، 2، 4، 8 شاهی بود. همه تمبرهای شیر و خورشیدی ایران در زمان ناصرالدین شاه از روی کلیشهها چاپ میشد. در وسط تمبر، داخل یک دایره، شیر و خورشید (نشان رسمی دولت وقت) قرار داشت. دور شیر و خورشید را زنجیرهای با 86 دانه مروارید مانند احاطه کرده بود و ارزش اسمی هر تمبر به عدد فارسی در گوشه های تصویر دیده میشد[۵].
استفاده از تمبر به سبب بیسرو سامانی تشکیلات پستی ایران تا مدتی به تعویق افتاد. در 1285ق / 1866م، از روی همین کلیشهها تمبرهایی چاپ شد و در اختیار پستخانهها قرار گرفت. از این تمبرها، که به «سری باقری» معروف بود، تا 1296ق / 1877م استفاده شد[۲].
با توجه به اینکه انتشار تمبر در انحصار دولت است، پیامها و تصاویر روی تمبر، دیدگاههای رسمی حکومت را در عرصههای اجتماعی و فرهنگی و سیاسی بیان میکند. در دوره قاجار، نقش شیر و خورشید یا تصویرشاه تنها تصویر تمبرها بود و فقط این دو، نماد ایران به شمار میآمدند[۲].
بدین ترتیب، در 1293ق / 1876م نخستین تمبرهای چاپ وین از چهره ناصرالدین شاه تهیه گردید. از آن پس، به تناوب، چهره پادشاهان به چاپ رسید. تصاویری از رخسار پادشاهان قاجار از ناصرالدین شاه گرفته تا احمدشاه بر روی تمبرهای پستی نقش بستند. در 1334ق / 1915م به مناسبت تاجگذاری احمدشاه، نقش داریوش بر روی تخت و مدخل تخت جمشید به چاپ رسید[۶].
نخستین تمبر از چهره رضاشاه در 1305ش چاپ شد. این تمبر در 8 قطعه به ارزش 1، 2، 3، 6، 9، 10، 12، 15 شاهی به ترتیب به رنگهای سبز، آبی، بنفش، سبز زمردی، عنابی، گلی، زرد قهوهای و نارنجی منتشر شده است. به مناسبت تاجگذاری رضاشاه، تمبرهای چهرهای زیادی از او منتشر گردید که از آن جمله مجموعه تمبری است که در 1308ش به چاپ رسید. این تمبر، رضا شاه را بر تخت داریوش نشان میدهد[۴].
اساساً در دوره پهلوی، تأکیدی افراطی بر نمادهای باستانی وجود داشت. برخی اقدامات آنان عبارت بود از چاپ تمبرهای فراوان با نقوش معماری باستانی ایرانی و تصاویر شاهان هخامنشی و ساسانی، اعلام تغییر نام پرشیا به ایران در تمبری سورشارژ شده در 1314ش و انتشار دوره تمبر با تصاویر ورزشهای باستانی، بزرگداشت مفاخر و مشاهیر ایرانی همچون سعدی شیرازی، رودکی، و ابنسینا از دیگر مضامین تمبرهای این دوره است. تأکید ویژه محمدرضا پهلوی بر گسترش مناسبات خارجی، از تمبرهایی که به مناسبت بازدید سران کشورها از ایران منتشر میشد، هویداست. با پیروزی انقلاب اسلامی در 1357ش تصاویر و مضامین تمبرها کاملاً دگرگون شد[۷].
نخستین تمبرهای پس از انقلاب، که در فروردین 1358 منتشر شد، تصاویری از قیام مردم داشت که در چهار قطعه به ارزش 3، 5، 10، و 20 ریال به چاپ رسید. در این دوران، از مشاهیر، بزرگان، سیاستمداران، دولتمردان، و روحانیان تمبرهایی چاپ شده که از جمله میتوان پانصد و پنجاهمین سال خاموشی غیاثالدین جمشید کاشانی (14 آذر 1358)، یکصدمین سالگرد تولد علیاکبر دهخدا (5 اسفند 1358)، یکصدمین سالگرد تولد محمد مصدق (29 اسفند 1358)، بزرگداشت مرتضی مطهری (11 اردیبهشت 1359)، بزرگداشت علی شریعتی (25 خرداد 1359)، سالروز درگذشت محمود طالقانی (19 شهریور 1359)، بزرگداشت محمدحسین قاضیطباطبایی (5 دی 1360)، و جز آن را نام برد[۸].
ته نقش تمبرهای ایران ـ که در دوره قاجار، تصویر شیر و خورشید در دوره پهلوی، عبارت «دولت شاهنشاهی ایران» بود ـ در اردیبهشت 1360ش به عبارت «جمهوری اسلامی ایران» تغییر یافت. به جای شیر و خورشید زیر تاج، که نشان ملی دوره پهلوی محسوب میشد، لاله سرخ (نماد شهادت) با ظرافت به شکل کلمه الله ترسیم شده است. بر تمبرهای پس از انقلاب، موضوع شهادت، به صور گوناگون تصویر شده است. جنگ تحمیلی و پیامدهای آن نیز موضوع بسیاری از تمبرهاست. امروزه، چند انجمن دوستدار تمبر فیلاتلی( Philately) در زمینه گردآوری و مطالعه تمبرهای ایرانی فعالیت میکنند. از جمله «انجمن دوستداران تمبر اصیل» و «انجمن مطالعاتی دوستداران تمبر ایران(The Iran Philatelic Study Circle)»[۹].
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ مصاحب، غلامحسين. دايرةالمعارف فارسي. 1/669.
- ↑ ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ جودكي، محبوبه. «تمبر در ايران»، دانشنامة جهان اسلام. 8/155.
- ↑ هاجري، ضياءالدين. تمبر جام جهاننما. تهران: آواي نور، 1375، ص 261- 262.
- ↑ ۴٫۰ ۴٫۱ طاهري، طاهره. «تمبر». داكا. 1/654.
- ↑ هاجري، ضياءالدين. تمبر جام جهاننما. تهران: آواي نور، 265- 266.
- ↑ هاجري، ضياءالدين. تمبر جام جهاننما. تهران: آواي نور، 1375، 267.
- ↑ جودكي، محبوبه. «تمبر در ايران»، دانشنامة جهان اسلام. 8/155- 156.
- ↑ هاجري، ضياءالدين. تمبر جام جهاننما. تهران: آواي نور، 1375، 268.
- ↑ جودكي، محبوبه. «تمبر در ايران»، دانشنامة جهان اسلام. 8/157.
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
نویسنده مقاله
بهارعلی فتحی