پرش به محتوا

مجلس شورای ملی: تفاوت میان نسخه‌ها

از ویکی ایران
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر
دیداریویکی‌متن
Samei (بحث | مشارکت‌ها)
deletegroup
۸٬۷۱۸ ویرایش‌ها
بدون خلاصۀ ویرایش
Samei (بحث | مشارکت‌ها)
deletegroup
۸٬۷۱۸ ویرایش‌ها
 
(۴ نسخهٔ میانیِ ایجادشده توسط همین کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
'''مجلس شوراي ملي،''' نهاد قانون‌گذاري بر آمده از نهضت مشروطيت ايران در 24 دوره (1285ق / ؟ م -1357ش).  
'''مجلس شورای ملی،''' نهاد قانون‌گذاری بر آمده از [[نهضت مشروطه|نهضت مشروطیت ایران]] در 24 دوره (1285ق / ؟ م -1357ش).  


با صدور فرمان مشروطيت توسط مظفرالدين شاه (14 جمادي‌الثاني 1324ق / ؟ م) و تعيين عنوان «مجلس شوراي ملي» بر اين نهاد، از آن رو كه اقليت‌هاي ديني نيز مي‌بايست نماينده به مجلس بفرستند،<sup>1</sup> نظامنامة انتخابات تدوين شد، انتخابات برگزار و نمايندگان تهران از رمضان 1324ق كار خود را در بهارستان براي تدوين و تصويب قانون اساسي (14 ذيقعده 1324ق) و متمم آن آغاز كردند.<sup>2</sup> از آن زمان، مجلس به عنوان مهم‌ترين نهاد در تحولات سياسي، اجتماعي، اقتصادي و فرهنگي ايران، تاريخ يك سدة اخير ايران را تحت‌الشعاع خود قرار داد. مجلس اول كه برنامه اصلاحات مالي، قانون تشكيل ايالات و ولايات و قانون مطبوعات را نيز علاوه بر جنجال‌هاي گوناگون سياسي پيش رو داشت به فرمان محمدعلي شاه به خاك و خون كشيده شد (23 جمادي‌الاول 1326ق / ؟ م).<sup>3</sup> مجلس دوم كه ملي‌گرايي و برآمدن احزاب ويژگي بارز آن بود پس از فتح تهران (1327ق / ؟ م) تشكيل شد و قوانيني مانند تعليم و تربيت را تصويب كرد؛<sup>4</sup> به دنبال استخدام مورگان شوستر [1]و بر اثر اولتيماتوم روس، منحل شد و پس از 3 سال فترت، سومين دورة قانون‌گذاري نيز پس از عمر يك ساله‌اي (1333ق / ؟ م) با شروع جنگ جهاني اول تعطيل شد<sup>5</sup> و پس از 5 سال فترت، مجلس چهارم (15 شوال 1339 ق / ؟ م) كه عمر آن در تشنج و كشمكش اما مؤثر و پر تلاش ميان احزاب اقليت و اكثريت گذشت تشكيل شد و در عمر قانوني خود به پايان رسيد.<sup>6</sup> زماني كه زمزمة جمهوري‌خواهي در هواداري از رضاخان و با مخالفت كساني چون سيد حسن مدرس، دكتر محمد مصدق‌السلطنه و... بر آمد و بهارستان محل تحصن‌ها و تظاهرات بود، مجلس پنجم تشكيل شد و در 1304ش به خلع قاجاريان و سلطنت پهلوي رأي داد و مجلس مؤسسان براي تغيير موادي از قانون اساسي تشكيل شد.<sup>7</sup>  
با صدور فرمان [[نهضت مشروطه|مشروطیت]] توسط [[مظفرالدین شاه]] (14 جمادی‌الثانی 1324ق / ؟ م) و تعیین عنوان «مجلس شورای ملی» بر این نهاد، از آن رو که اقلیت‌های دینی نیز می‌بایست نماینده به مجلس بفرستند<ref>ناظم‌الاسلام کرمانی، میرزا محمد. '''''تاریخ بیداری ایرانیان'''''. به کوشش علی‌اکبر سعیدی سیرجانی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران، 1346، ج 1، ص 322. </ref>، نظامنامه انتخابات تدوین شد، انتخابات برگزار و نمایندگان [[استان تهران|تهران]] از رمضان 1324ق کار خود را در بهارستان برای تدوین و تصویب [[قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران|قانون اساسی]] (14 ذیقعده 1324ق) و متمم آن آغاز کردند<ref>«مختصر تاریخ مجلس ملی ایران»، '''''روزنامه کاوه'''''. برلین: روزنامه کاوه، 1337ق، ص 14.</ref>. از آن زمان، مجلس به عنوان مهم‌ترین نهاد در تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ایران، تاریخ یک سده اخیر [[ایران]] را تحت‌الشعاع خود قرار داد. مجلس اول که برنامه اصلاحات مالی، قانون تشکیل ایالات و ولایات و قانون مطبوعات را نیز علاوه بر جنجال‌های گوناگون سیاسی پیش رو داشت به فرمان [[محمد علی شاه|محمدعلی شاه]] به خاک و خون کشیده شد (23 جمادی‌الاول 1326ق / ؟ م)<ref>شریف‌کاشانی، محمدمهدی. '''''واقعات اتفاقیه در روزگار'''''. به کوشش منصوره اتحادیه (نظام مافی) و سیروس سعدوندیان، تهران: نشر تاریخ ایران، 1362، ج 1، ص 189.</ref><ref>ایروانی، محمدآقا و ناصرالملک ابوالقاسم خان، '''''دو رساله درباره انقلاب مشروطیت ایران'''''. به اهتمام دکتر عبدالحسین زرین‌کوب و روزبه زرین‌کوب، تهران: سازمان اسناد ملی ایران، 1380، ص 94-108.</ref>.


پس از آن دوره‌اي از سكوت و ثبات ناشي از ديكتاتوري رضا شاه بر مجلس حكم‌فرما شد كه تا دورة چهاردهم (16 اسفند 1322ش) و بر آمدن زمزمة جنبش ملي كردن نفت با طرح سياست موازنة منفي از سوي دكتر مصدق ادامه يافت. در اين دوران به جز مجلس ششم كه مدرس و مصدق مجلس را از سكوت بيرون آوردند و قضاوت كنسولي نيز لغو شد<sup>8</sup> و دورة سيزدهم كه كابينة قوام‌السلطنه با مجلس اختلافاتي پيدا كرد و در آن ميان شهريور 1320ش باعث خلع رضا شاه و پادشاهي محمدرضا پهلوي شد، مجلس تحرك و جنبش ديگري نداشت. اگر چه نهضت ملي كردن نفت در مجلس پانزدهم تداوم يافت اما اعمال نفوذ قوام السلطنه باعث شد كه دكتر مصدق به مجلس راه نيابد و مردم و مطبوعات را به اعتراض وا دارد،<sup>9</sup> در اين دوره، انحلال حزب توده به دنبال ترور شاه، تشكيل مجلس مؤسسان براي تغيير اصل 48 متمم قانون اساسي و مخالفت عليه قرارداد گس ـ گلشائيان روي داد. مجلس شانزدهم (20 بهمن 1328ش) كه به دليل تلاش براي ملي شدن صنعت نفت به مجلس ملي مشهور است صحنة با شكوه‌ترين دوره‌هاي قانون‌گذاري بود. پس از تلاش‌هاي رهبران ملي و مذهبي نهضت، «قانون اجراي ملي شدن صنعت نفت (خلع يد)» به تصويب مجلسين سنا و شوراي ملي رسيد.<sup>10</sup>  
مجلس دوم که ملی‌گرایی و برآمدن احزاب ویژگی بارز آن بود پس از فتح تهران (1327ق / ؟ م) تشکیل شد و قوانینی مانند تعلیم و تربیت را تصویب کرد<ref>شجیعی، زهرا. '''''نخبگان سیاسی ایران (مجلس شورای ملی)'''''. ، ج 4، ص 200.</ref>؛ به دنبال استخدام مورگان شوستر (Morgan Shuster) و بر اثر اولتیماتوم روس، منحل شد و پس از 3 سال فترت، سومین دوره قانون‌گذاری نیز پس از عمر یک ساله‌ای (1333ق / ؟ م) با شروع [[جنگ جهانی اول]] تعطیل شد<ref>  اتحادیه (نظام مافی)، منصوره. '''''احزاب سیاسی در مجلس سوم'''''. تهران: نشرتاریخ ایران، 1371، ص 170.</ref> و پس از 5 سال فترت، مجلس چهارم (15 شوال 1339 ق / ؟ م) که عمر آن در تشنج و کشمکش اما مؤثر و پر تلاش میان احزاب اقلیت و اکثریت گذشت تشکیل شد و در عمر قانونی خود به پایان رسید<ref>مستوفی، عبدالله. '''''شرح زندگانی من یا تاریخ اجتماعی دوره قاجار'''''. تهران: زوار، ج3،      ، ص 550-535.</ref>. زمانی که زمزمه جمهوری‌خواهی در هواداری از رضاخان و با مخالفت کسانی چون سید حسن مدرس، دکتر محمد مصدق‌السلطنه و... بر آمد و بهارستان محل تحصن‌ها و تظاهرات بود، مجلس پنجم تشکیل شد و در 1304ش به خلع [[قاجاریه|قاجاریان]] و [[سلسله پهلوی|سلطنت پهلوی]] رأی داد و مجلس مؤسسان برای تغییر موادی از [[قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران|قانون اساسی]] تشکیل شد<ref>مکی، حسین. '''''تاریخ بیست ساله، مقدمات تغییر سلطنت'''''. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1349، ج 2، ص 506.</ref><ref>«مذاکرات مجلس شورای ملی، دوره پنجم قانون‌گذاری»، '''''روزنامه رسمی شاهنشاهی'''''. ص 149.</ref>.


مجلس هفدهم كه با هفتاد و نه نفر از 136 كرسي تشكيل شده بود، صحنة تشنج ميان سلطنت طلبان و نخست‌وزير (دكتر مصدق) بود كه با استعفاي وي قيام 30 تير 1331ش در حمايت از نخست‌وزيري وي روي داد.<sup>11</sup> پس از چندي مصدق از اختيارات خود براي انحلال مجلس استفاده كرد.<sup>12</sup> هنوز دورة هجدهم تشكيل نشده بود كه كودتاي 28 مرداد 1332ش مجلس را به مانند ساير نهادهاي مدني در راستاي تصميمات دربار و مجلس سنا قرار داد<sup>13</sup> به گونه‌اي كه تا انحلال دورة بيست و چهارم (17 شهريور 1357ش) نقش چنداني در تحولات ايران ايفا نكرد. پس از انقلاب اسلامي، مجلس با نام مجلس شوراي اسلامي در محل مجلس سنا تشكيل شد.  
پس از آن دوره‌ای از سکوت و ثبات ناشی از دیکتاتوری [[رضا شاه پهلوی|رضا شاه]] بر مجلس حکم‌فرما شد که تا دوره چهاردهم (16 اسفند 1322ش) و بر آمدن زمزمه [[ملی شدن صنعت نفت|جنبش ملی کردن نفت]] با طرح سیاست موازنه منفی از سوی [[محمد مصدق|دکتر مصدق]] ادامه یافت. در این دوران به جز مجلس ششم که مدرس و مصدق مجلس را از سکوت بیرون آوردند و قضاوت کنسولی نیز لغو شد<ref>روزنامه اطلاعات، 19 و 20 اردیبهشت 1306؛ مذاکرات مجلس شورای ملی، دوره ششم قانون‌گذاری. '''''روزنامه رسمی شاهنشاهی'''''. 19 اردیبهشت ماه 1306.</ref> و دوره سیزدهم که کابینه قوام‌السلطنه با مجلس اختلافاتی پیدا کرد و در آن میان شهریور 1320ش باعث خلع [[رضا شاه پهلوی|رضا شاه]] و پادشاهی [[محمدرضا شاه پهلوی|محمدرضا پهلوی]] شد، مجلس تحرک و جنبش دیگری نداشت. اگر چه [[ملی شدن صنعت نفت|نهضت ملی کردن نفت]] در مجلس پانزدهم تداوم یافت اما اعمال نفوذ [[احمد قوام السلطنه( رجال سیاسی)|قوام السلطنه]] باعث شد که [[محمد مصدق|دکتر مصدق]] به مجلس راه نیابد و مردم و مطبوعات را به اعتراض وا دارد<ref>آبراهامیان، یرواند. '''''ایران بین دو انقلاب'''''. ترجمه کاظم فیروزمند، حسن شمس‌آوری، محسن مدیرشانه‌چی، تهران: مرکز، 1378، ص 218-226.</ref>، در این دوره، انحلال حزب توده به دنبال ترور شاه، تشکیل مجلس مؤسسان برای تغییر اصل 48 متمم قانون اساسی و مخالفت علیه قرارداد گس ـ گلشائیان روی داد. مجلس شانزدهم (20 بهمن 1328ش) که به دلیل تلاش برای ملی شدن صنعت نفت به مجلس ملی مشهور است صحنه با شکوه‌ترین دوره‌های قانون‌گذاری بود. پس از تلاش‌های رهبران ملی و مذهبی نهضت، «قانون اجرای [[ملی شدن صنعت نفت]] (خلع ید)» به تصویب [[مجلس سنا|مجلسین سنا]] و شورای ملی رسید<ref>فاتح، مصطفی. '''''پنجاه سال نفت ایران'''''. تهران: چهر، 1335.</ref><ref>ملکی، احمد'''''. تاریخچه جبهه ملی ایران.''''' تهران: تابان، 1333.</ref><ref>روحانی، فؤاد. '''''تاریخ ملی شدن صنعت نفت ایران'''''. تهران: کتاب‌های جیبی، 1352.</ref><ref>مکی، حسین. '''''نفت و نطق مکی'''''. تهران: امیرکبیر، 1357. </ref>.  


نخستين رئيس مجلس شوراي ملي مرتضي قلي خان صنيع‌الدوله و مهم‌ترين رئيس آن در چندين دوره ميرزا حسين خان مؤتمن‌الملك (1254ق / 1838م ـ 1326ش) فرزند ميرزا نصرالله خان مشيرالدوله بود. قوانين بسياري از تصويب مجلس گذشت كه هنوز در جامعة كنوني اثرگذار هستند. روزنامه و مذاكرات مجلس از همان دورة نخست براي آگاهي مردم از فعاليت‌هاي مجلس و مصوبات آن انتشار يافت. تشكيل كميسيون‌هاي مختلف نيز در راستاي نيازهاي نظام ديوانسالاري ايران و نظارت بر اجراي مصوبات انجام گرفت.<sup>(14)</sup>
مجلس هفدهم که با هفتاد و نه نفر از 136 کرسی تشکیل شده بود، صحنه تشنج میان سلطنت طلبان و نخست‌وزیر ([[محمد مصدق|دکتر مصدق]]) بود که با استعفای وی قیام 30 تیر 1331ش در حمایت از نخست‌وزیری وی روی داد<ref>مکی، حسین. '''''وقایع سی‌ام تیر ماه 1331'''''. تهران: نشر ایران، 1366، صفحات مختلف. </ref>. پس از چندی مصدق از اختیارات خود برای انحلال مجلس استفاده کرد<ref>مکی، حسین. '''''کودتای 28 مرداد 1332 و رویدادهای متعاقب آن.''''' تهران: علمی، 1378، ص 161.</ref>. هنوز دوره هجدهم تشکیل نشده بود که کودتای 28 مرداد 1332ش مجلس را به مانند سایر نهادهای مدنی در راستای تصمیمات دربار و [[مجلس سنا]] قرار داد<ref>گازیوروسکی، مارک. ج. '''''کودتای 28 مرداد 1332.''''' ترجمه غلامرضا نجاتی، تهران: شرکت سهامی انتشار، 1367، صفحات مختلف. </ref> به گونه‌ای که تا انحلال دوره بیست و چهارم (17 شهریور 1357ش) نقش چندانی در تحولات ایران ایفا نکرد. پس از [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب اسلامی]]، مجلس با نام [https://www.parliran.ir/ مجلس شورای اسلامی] در محل [[مجلس سنا]] تشکیل شد.


نخستین رئیس مجلس شورای ملی مرتضی قلی خان صنیع‌الدوله و مهم‌ترین رئیس آن در چندین دوره میرزا حسین خان مؤتمن‌الملک (1254ق / 1838م ـ 1326ش) فرزند میرزا نصرالله خان مشیرالدوله بود. قوانین بسیاری از تصویب مجلس گذشت که هنوز در جامعه کنونی اثرگذار هستند. روزنامه و مذاکرات مجلس از همان دوره نخست برای آگاهی مردم از فعالیت‌های مجلس و مصوبات آن انتشار یافت. تشکیل کمیسیون‌های مختلف نیز در راستای نیازهای نظام دیوانسالاری ایران و نظارت بر اجرای مصوبات انجام گرفت<ref>برای آگاهی بیشتر: «مذاکرات مجلس شورای ملی، 24 دوره قانون‌گذاری، 1357-1285»، '''''روزنامه رسمی کشور شاهنشاهی.'''''</ref>.


'''مآخذ:'''
== نیز نگاه کنید به ==


1-     ناظم‌الاسلام كرماني، ميرزا محمد. '''''تاريخ بيداري ايرانيان'''''. به كوشش علي‌اكبر سعيدي سيرجاني، تهران: بنياد فرهنگ ايران، 1346، ج 1، ص 322.
* [[سلسله پهلوی]]
* [[مجلس سنا]]
* [[انقلاب اسلامی ایران]]
* [[مجلس شورای ملی 2]]


2-    «مختصر تاريخ مجلس ملي ايران»، '''''روزنامة كاوه'''''. برلين: روزنامة كاوه، 1337ق، ص 14.
== مآخذ ==
 
<references />
3-     شريف‌كاشاني، محمدمهدي. '''''واقعات اتفاقيه در روزگار'''''. به كوشش منصورة اتحاديه (نظام مافي) و سيروس سعدونديان، تهران: نشر تاريخ ايران، 1362، ج 1، ص 189 و ايرواني، محمدآقا و ناصرالملك ابوالقاسم خان، '''''دو رساله دربارة انقلاب مشروطيت ايران'''''. به اهتمام دكتر عبدالحسين زرين‌كوب و روزبه زرين‌كوب، تهران: سازمان اسناد ملي ايران، 1380، ص 94-108.
 
4-     شجيعي، زهرا. '''''نخبگان سياسي ايران (مجلس شوراي ملي)'''''.    ، ج 4، ص 200.
 
5-     اتحاديه (نظام مافي)، منصوره. '''''احزاب سياسي در مجلس سوم'''''. تهران: نشرتاريخ ايران، 1371، ص 170.
 
6-     مستوفي، عبدالله. '''''شرح زندگاني من يا تاريخ اجتماعي دورة قاجار'''''. تهران: زوار، ج3،      ، ص 550-535.
 
7-     مكي، حسين. '''''تاريخ بيست ساله، مقدمات تغيير سلطنت'''''. تهران: بنگاه ترجمه و نشر كتاب، 1349، ج 2، ص 506؛  «مذاكرات مجلس شوراي ملي، دورة پنجم قانون‌گذاري»، '''''روزنامة رسمي شاهنشاهي'''''. ص 149.
 
8-     روزنامة اطلاعات، 19 و 20 ارديبهشت 1306؛ مذاكرات مجلس شوراي ملي، دوره ششم قانون‌گذاري. '''''روزنامة رسمي شاهنشاهي'''''. 19 ارديبهشت ماه 1306.
 
9-     آبراهاميان، يرواند. '''''ايران بين دو انقلاب'''''. ترجمة كاظم فيروزمند، حسن شمس‌آوري، محسن مديرشانه‌چي، تهران: مركز، 1378، ص 218-226.
 
10-  براي آگاهي بيشتر: فاتح، مصطفي. '''''پنجاه سال نفت ايران'''''. تهران: چهر، 1335؛ ملكي، احمد'''''. تاريخچة جبهة ملي ايران.''''' تهران: تابان، 1333؛ روحاني، فؤاد. '''''تاريخ ملي شدن صنعت نفت ايران'''''. تهران: كتاب‌هاي جيبي، 1352؛ مكي، حسين. '''''نفت و نطق مكي'''''. تهران: اميركبير، 1357.
 
11-  مكي، حسين. '''''وقايع سي‌ام تير ماه 1331'''''. تهران: نشر ايران، 1366، صفحات مختلف.
 
12-  مكي، حسين. '''''كودتاي 28 مرداد 1332 و رويدادهاي متعاقب آن.''''' تهران: علمي، 1378، ص 161.
 
13-  گازيوروسكي، مارك. ج. '''''كودتاي 28 مرداد 1332.''''' ترجمة غلامرضا نجاتي، تهران: شركت سهامي انتشار، 1367، صفحات مختلف.
 
'''''14- ''''' براي آگاهي بيشتر: «مذاكرات مجلس شوراي ملي، 24 دورة قانون‌گذاري، 1357-1285»، '''''روزنامة رسمي كشور شاهنشاهي.'''''


== منبع اصلی ==
[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،


== نویسنده مقاله ==
حسن باستانی راد
حسن باستانی راد
----[1]. Morgan Shuster
[[رده:علوم سیاسی]]
 
 
 
'''مجلس شوراي ملي،''' (1324ق / 1906م -1357ش)، مجلس قانون‌گذاري ايران از صدور فرمان مشروطيت تا سقوط حكومت پهلوي<sup>*</sup>.
 
نخستين دورة مجلس شوراي ملي كه دستاورد پيروزي انقلاب مشروطه<sup>*</sup> بود، 18 شعبان 1324ق / 18 اكتبر 1906م در حضور مظفرالدين شاه قاجار گشايش يافت.<sup>1</sup> مبناي انتخابات اين دوره صنفي بود<sup>2</sup> و طبقات گوناگون اجتماعي مانند اعيان، خوانين، شاهزادگان، روحانيان، تجّار و اصناف نمايندگاني در مجلس داشتند.<sup>3</sup> از ميان آنان 60 نماينده از تهران و 96 نماينده از ساير شهرها انتخاب شدند، و به رياست صنيع‌الدوله نخستين قانون اساسي و متمم آن را تدوين كردند.<sup>4</sup> از ميان نمايندگان سرشناس اين دوره مي‌توان به صنيع‌الدوله (نخستين رئيس مجلس)، حاج شيخ علي نوري، احتشام‌السلطنه، وثوق‌الدوله، حاج حسين امين‌الضرب، معين‌التجار بوشهري و سيد حسن تقي‌زاده اشاره كرد. ارباب جمشيد نمايندگي زرتشتيان را بر عهده داشت و ارامنه و كليميان وكالت خود را به سيد محمد طباطبايي<sup>*</sup> و سيد عبدالله بهبهاني<sup>*</sup> داده بودند.
 
در پي مخالفت‌هاي محمدعلي شاه با مشروطيت، مجلس به دستور لياخوف، فرماندة روسي بريگارد قزاق و حاكم نظامي تهران در 23 جمادي‌الاول 1326ق، به توپ بسته و منحل شد.<sup>5</sup>
 
دورة دوم مجلس پس از عزل و تبعيد محمدعلي شاه در 1327ق آغاز به كار كرد،<sup>6</sup> اما در پي اولتيماتوم روسيه مبني بر اخراج مورگان شوستر[1]، مستشار مالي آمريكايي، و نپذيرفتن مجلس، نايب‌السلطنه و دولت در 1329ق / 1911م مجلس را منحل كردند.<sup>7</sup> دورة سوم مجلس پس از 3 سال همزمان با آغاز جنگ جهاني اول گشايش يافت، اما به سبب مهاجرت گروه بزرگي از وكلا به قم، در واكنش به پيشروي نيروهاي روسيه به سوي تهران، تعطيل شد.<sup>8</sup>
 
دورة چهارم مجلس 6 سال بعد و در پي سقوط كابينة سيد ضياءالدين طباطبايي<sup>*</sup> در 1300ش گشايش يافت و به مبارزة جدي با نفوذ بريتانيا در ايران پرداخت.<sup>9</sup> تشكيل مجلس پنجم در 1302ش، كه اكثريت آن را اعضاي حزب تجدد، متشكل از هوادارن سردار سپه، تشكيل مي‌دادند، به انقراض سلسلة قاجاريان انجاميد. آيت‌الله مدرس از جمله نمايندگان اين دوره بود.<sup>10</sup> نخستين دورة انتخابات در عصر پهلوي براي مجلس ششم در 1305ش انجام گرفت،<sup>11</sup> و از آن پس در انتخابات دوره‌هاي هفتم تا سيزدهم، نمايندگان ملت به اشاره و صلاحديد شاه انتخاب مي‌شدند.<sup>12</sup> پس از اشغال ايران به وسيلة قواي متفقين و سقوط رضاشاه<sup>*</sup> پهلوي در 1320ش، نمايندگان مجلس دوازدهم كه پيش از آن مطيع شاه بودند، به انتقاد از او پرداختند.<sup>13</sup>
 
مجلس سيزدهم (آبان 1320- آبان 1322ش)، بيشتر بر رقابت‌هاي رجال سياسي مانند سيد ضياءالدين طباطبايي و احمد قوام<sup>*</sup> و محدود نگاه ‌داشتن قدرت محمدرضا شاه<sup>*</sup> متمركز بود.<sup>14</sup>
 
انتخابات مجلس چهاردهم (1322ش)، تحت تأثير دخالت‌هاي بريتانيا، شوروي و ايالات متحده در مناطق تحت اشغال هر يك از آنها بود.<sup>15</sup> در اواخر كار همين مجلس ماجراي قيام پيشه‌وري<sup>*</sup> و غائلة آذربايجان آغاز شد و نمايندگان مجلس احمد قوام<sup>*</sup> را براي حل اين مسئله به نخست‌وزيري انتخاب كردند.<sup>16</sup> انتخابات مجلس پانزدهم در 1326ش با دخالت گسترده به نفع حزب دولتي دموكرات<sup>*</sup> به رهبري قوام انجام شد.<sup>17</sup> اعتراض دكتر محمد مصدق<sup>*</sup> و جمعي از همفكرانش به تقلب گستردة ارتش و دربار در انتخابات مجلس شانزدهم در 1328ش به تشكيل جبهة ملي<sup>*</sup> انجاميد.<sup>18</sup> اعضاي اين جبهه توانستند با فرستادن چند نماينده به مجلس، قانون ملي شدن صنعت نفت ايران را به تصويب برسانند.<sup>19</sup> انتخابات مجلس هفدهم (1331ش) در دوران نخست‌وزيري مصدق انجام شد، اما دورة هفدهم به پيشنهاد خود او در جريان يك همه‌پرسي منحل شد.<sup>20</sup>
 
پس از كودتاي 28 مرداد 1332ش،<sup>*</sup> انتخابات مجلس بار ديگر جنبة نمايشي به خود گرفت و شاه و دربار در انتخاب نمايندگان و تغيير نتيجة انتخابات دخالت كردند. پيروزي انقلاب اسلامي<sup>*</sup> در 1357ش به فعاليت مجلس شوراي ملي پس از 24 دوره پايان داد. مهندس عبدالله رياضي و دكتر جواد سعيد، رؤساي آخرين دورة مجلس شوراي ملي، تنها چند ماه پس از انقلاب اسلامي اعدام شدند.<sup>21</sup>
 
 
'''مآخذ:'''
 
1-    عاقلي، باقر. '''''روزشمار تاريخ ايران از مشروطه تا انقلاب اسلامي.''''' تهران: گفتار، 1369، ج 1، چ 6، ص 10.
 
2-    ناظم‌الاسلام كرماني. '''''تاريخ بيداري ايرانيان'''''. تهران: اميركبير، 1381ش، چ 6، ص 515.
 
3-    كسروي، احمد. '''''تاريخ مشروطة ايران'''''. تهران: اميركبير، 1349، ص 123.
 
4-    كسروي. همان. ص 183 به بعد.
 
5-    تقي‌زاده، سيدحسن. '''''زندگي طوفاني'''''. به كوشش ايرج افشار، تهران: علمي، 1372، ص 60، 61، 75.
 
6-    آبراهاميان، يرواند. '''''ايران بين دو انقلاب'''''. ترجمة احمد گل‌محمدي و محمدابراهيم فتاحي، تهران: ني، 1382، ص 127.
 
7-    همايون كاتوزيان، محمدعلي. '''''دولت و جامعه در ايران؛ انقراض قاجار و استقرار پهلوي'''''. ترجمة حسن افشار، تهران: مركز، 1379، ص 91-95.
 
8-    كسروي، احمد. '''''تاريخ 18 سالة آذربايجان'''''. تهران: اميركبير، 1333، ص 623 به بعد.
 
9-    غني، سيروس. '''''ايران؛ برآمدن رضاخان'''''. ترجمة حسن كامشاد. تهران: نيلوفر، 1380، چ 3، ص 253.
 
10-  بهار، محمدتقي. '''''تاريخ مختصر احزاب سياسي ايران'''''. تهران: اميركبير، 1363، چ 4، ج 2، ص 27 به بعد.
 
11-  همايون كاتوزيان. همان. ص 411.
 
12-  بولارد، ريدر ويليام. '''''خاطرات سر ريدر ويليام بولارد سفيركبير انگلستان در ايران'''''. ترجمة غلامحسين ميرزا صالح، تهران: طرح نو، 1378، ص 125؛ تقي‌زاده. همان. ص 209.
 
13-  عاقلي. همان. ج 1، ص 237.
 
14-  آبراهاميان. همان. ص 216-228.
 
15-  همان. ص 228-230.
 
16-  همايون كاتوزيان، محمدعلي. '''''مصدق و نبرد قدرت'''''. ترجمة احمد تدين، تهران: رسا، 1379، چ 3، ص 125.
 
17-  همان. ص 127-128.
 
18-  عاقلي. همان. ج 1، ص 304، 305.
 
19-  همايون كاتوزيان. همان. ص 180-181.
 
20-  همان. ص 342.
 
21-  طلوعي، محمود. '''''بازيگران عصر پهلوي.''''' تهران: نشر علم، 1372، چ 3، ج 2، ص 747-748.
----[1]. M. Shuster
 
امید پارسانژاد

نسخهٔ کنونی تا ‏۱ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۰:۳۸

مجلس شورای ملی، نهاد قانون‌گذاری بر آمده از نهضت مشروطیت ایران در 24 دوره (1285ق / ؟ م -1357ش).

با صدور فرمان مشروطیت توسط مظفرالدین شاه (14 جمادی‌الثانی 1324ق / ؟ م) و تعیین عنوان «مجلس شورای ملی» بر این نهاد، از آن رو که اقلیت‌های دینی نیز می‌بایست نماینده به مجلس بفرستند[۱]، نظامنامه انتخابات تدوین شد، انتخابات برگزار و نمایندگان تهران از رمضان 1324ق کار خود را در بهارستان برای تدوین و تصویب قانون اساسی (14 ذیقعده 1324ق) و متمم آن آغاز کردند[۲]. از آن زمان، مجلس به عنوان مهم‌ترین نهاد در تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ایران، تاریخ یک سده اخیر ایران را تحت‌الشعاع خود قرار داد. مجلس اول که برنامه اصلاحات مالی، قانون تشکیل ایالات و ولایات و قانون مطبوعات را نیز علاوه بر جنجال‌های گوناگون سیاسی پیش رو داشت به فرمان محمدعلی شاه به خاک و خون کشیده شد (23 جمادی‌الاول 1326ق / ؟ م)[۳][۴].

مجلس دوم که ملی‌گرایی و برآمدن احزاب ویژگی بارز آن بود پس از فتح تهران (1327ق / ؟ م) تشکیل شد و قوانینی مانند تعلیم و تربیت را تصویب کرد[۵]؛ به دنبال استخدام مورگان شوستر (Morgan Shuster) و بر اثر اولتیماتوم روس، منحل شد و پس از 3 سال فترت، سومین دوره قانون‌گذاری نیز پس از عمر یک ساله‌ای (1333ق / ؟ م) با شروع جنگ جهانی اول تعطیل شد[۶] و پس از 5 سال فترت، مجلس چهارم (15 شوال 1339 ق / ؟ م) که عمر آن در تشنج و کشمکش اما مؤثر و پر تلاش میان احزاب اقلیت و اکثریت گذشت تشکیل شد و در عمر قانونی خود به پایان رسید[۷]. زمانی که زمزمه جمهوری‌خواهی در هواداری از رضاخان و با مخالفت کسانی چون سید حسن مدرس، دکتر محمد مصدق‌السلطنه و... بر آمد و بهارستان محل تحصن‌ها و تظاهرات بود، مجلس پنجم تشکیل شد و در 1304ش به خلع قاجاریان و سلطنت پهلوی رأی داد و مجلس مؤسسان برای تغییر موادی از قانون اساسی تشکیل شد[۸][۹].

پس از آن دوره‌ای از سکوت و ثبات ناشی از دیکتاتوری رضا شاه بر مجلس حکم‌فرما شد که تا دوره چهاردهم (16 اسفند 1322ش) و بر آمدن زمزمه جنبش ملی کردن نفت با طرح سیاست موازنه منفی از سوی دکتر مصدق ادامه یافت. در این دوران به جز مجلس ششم که مدرس و مصدق مجلس را از سکوت بیرون آوردند و قضاوت کنسولی نیز لغو شد[۱۰] و دوره سیزدهم که کابینه قوام‌السلطنه با مجلس اختلافاتی پیدا کرد و در آن میان شهریور 1320ش باعث خلع رضا شاه و پادشاهی محمدرضا پهلوی شد، مجلس تحرک و جنبش دیگری نداشت. اگر چه نهضت ملی کردن نفت در مجلس پانزدهم تداوم یافت اما اعمال نفوذ قوام السلطنه باعث شد که دکتر مصدق به مجلس راه نیابد و مردم و مطبوعات را به اعتراض وا دارد[۱۱]، در این دوره، انحلال حزب توده به دنبال ترور شاه، تشکیل مجلس مؤسسان برای تغییر اصل 48 متمم قانون اساسی و مخالفت علیه قرارداد گس ـ گلشائیان روی داد. مجلس شانزدهم (20 بهمن 1328ش) که به دلیل تلاش برای ملی شدن صنعت نفت به مجلس ملی مشهور است صحنه با شکوه‌ترین دوره‌های قانون‌گذاری بود. پس از تلاش‌های رهبران ملی و مذهبی نهضت، «قانون اجرای ملی شدن صنعت نفت (خلع ید)» به تصویب مجلسین سنا و شورای ملی رسید[۱۲][۱۳][۱۴][۱۵].

مجلس هفدهم که با هفتاد و نه نفر از 136 کرسی تشکیل شده بود، صحنه تشنج میان سلطنت طلبان و نخست‌وزیر (دکتر مصدق) بود که با استعفای وی قیام 30 تیر 1331ش در حمایت از نخست‌وزیری وی روی داد[۱۶]. پس از چندی مصدق از اختیارات خود برای انحلال مجلس استفاده کرد[۱۷]. هنوز دوره هجدهم تشکیل نشده بود که کودتای 28 مرداد 1332ش مجلس را به مانند سایر نهادهای مدنی در راستای تصمیمات دربار و مجلس سنا قرار داد[۱۸] به گونه‌ای که تا انحلال دوره بیست و چهارم (17 شهریور 1357ش) نقش چندانی در تحولات ایران ایفا نکرد. پس از انقلاب اسلامی، مجلس با نام مجلس شورای اسلامی در محل مجلس سنا تشکیل شد.

نخستین رئیس مجلس شورای ملی مرتضی قلی خان صنیع‌الدوله و مهم‌ترین رئیس آن در چندین دوره میرزا حسین خان مؤتمن‌الملک (1254ق / 1838م ـ 1326ش) فرزند میرزا نصرالله خان مشیرالدوله بود. قوانین بسیاری از تصویب مجلس گذشت که هنوز در جامعه کنونی اثرگذار هستند. روزنامه و مذاکرات مجلس از همان دوره نخست برای آگاهی مردم از فعالیت‌های مجلس و مصوبات آن انتشار یافت. تشکیل کمیسیون‌های مختلف نیز در راستای نیازهای نظام دیوانسالاری ایران و نظارت بر اجرای مصوبات انجام گرفت[۱۹].

نیز نگاه کنید به

مآخذ

  1. ↑ ناظم‌الاسلام کرمانی، میرزا محمد. تاریخ بیداری ایرانیان. به کوشش علی‌اکبر سعیدی سیرجانی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران، 1346، ج 1، ص 322.
  2. ↑ «مختصر تاریخ مجلس ملی ایران»، روزنامه کاوه. برلین: روزنامه کاوه، 1337ق، ص 14.
  3. ↑ شریف‌کاشانی، محمدمهدی. واقعات اتفاقیه در روزگار. به کوشش منصوره اتحادیه (نظام مافی) و سیروس سعدوندیان، تهران: نشر تاریخ ایران، 1362، ج 1، ص 189.
  4. ↑ ایروانی، محمدآقا و ناصرالملک ابوالقاسم خان، دو رساله درباره انقلاب مشروطیت ایران. به اهتمام دکتر عبدالحسین زرین‌کوب و روزبه زرین‌کوب، تهران: سازمان اسناد ملی ایران، 1380، ص 94-108.
  5. ↑ شجیعی، زهرا. نخبگان سیاسی ایران (مجلس شورای ملی). ، ج 4، ص 200.
  6. ↑   اتحادیه (نظام مافی)، منصوره. احزاب سیاسی در مجلس سوم. تهران: نشرتاریخ ایران، 1371، ص 170.
  7. ↑ مستوفی، عبدالله. شرح زندگانی من یا تاریخ اجتماعی دوره قاجار. تهران: زوار، ج3،      ، ص 550-535.
  8. ↑ مکی، حسین. تاریخ بیست ساله، مقدمات تغییر سلطنت. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1349، ج 2، ص 506.
  9. ↑ «مذاکرات مجلس شورای ملی، دوره پنجم قانون‌گذاری»، روزنامه رسمی شاهنشاهی. ص 149.
  10. ↑ روزنامه اطلاعات، 19 و 20 اردیبهشت 1306؛ مذاکرات مجلس شورای ملی، دوره ششم قانون‌گذاری. روزنامه رسمی شاهنشاهی. 19 اردیبهشت ماه 1306.
  11. ↑ آبراهامیان، یرواند. ایران بین دو انقلاب. ترجمه کاظم فیروزمند، حسن شمس‌آوری، محسن مدیرشانه‌چی، تهران: مرکز، 1378، ص 218-226.
  12. ↑ فاتح، مصطفی. پنجاه سال نفت ایران. تهران: چهر، 1335.
  13. ↑ ملکی، احمد. تاریخچه جبهه ملی ایران. تهران: تابان، 1333.
  14. ↑ روحانی، فؤاد. تاریخ ملی شدن صنعت نفت ایران. تهران: کتاب‌های جیبی، 1352.
  15. ↑ مکی، حسین. نفت و نطق مکی. تهران: امیرکبیر، 1357.
  16. ↑ مکی، حسین. وقایع سی‌ام تیر ماه 1331. تهران: نشر ایران، 1366، صفحات مختلف.
  17. ↑ مکی، حسین. کودتای 28 مرداد 1332 و رویدادهای متعاقب آن. تهران: علمی، 1378، ص 161.
  18. ↑ گازیوروسکی، مارک. ج. کودتای 28 مرداد 1332. ترجمه غلامرضا نجاتی، تهران: شرکت سهامی انتشار، 1367، صفحات مختلف.
  19. ↑ برای آگاهی بیشتر: «مذاکرات مجلس شورای ملی، 24 دوره قانون‌گذاری، 1357-1285»، روزنامه رسمی کشور شاهنشاهی.

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

حسن باستانی راد

برگرفته از «https://iranology-e.ir/index.php?title=مجلس_شورای_ملی&oldid=5254»