کتابخانه های زردشتیان ایران

در سنّت زردشتی، کتابخانه مکانی است که در آن اسناد، به هر شکلی که باشد، نگهداری می‌شود و اصطلاح دِژنبِشت، دژی که در آن نوشته‌ها را قرار می‌دادند، به همین معنی به‌کار رفته است.

تاریخچه

بنابر افسانه تهمورث در شاهنامه، ایرانیان خط را از اقوام سامی آموختند و، با انجام اصلاحات بنیانی، آن را برای نوشتن متون مقدسی که اوستا نامیده می‌شود به‌کار بردند.

در دوره هخامنشیان، ایرانیان زردشتی طب، نجوم، جغرافیا، فلسفه، و طبیعیات موجود در زمان خود را بر روی دوازده هزار قطعه پوست گاو با خط زر نوشتند و در شهر استخر در دژنبشت قرار دادند. با استناد به چنین روایاتی، می‌توان ادعا کرد که قدیمی‌ترین کتابخانه زردشتیان ایران حدود 2500 سال پیش تأسیس شده است. نویسنده کتاب دینکرت مدعی است که نسخه دیگری از این اسناد در گنج شَپیگان نگهداری می‌شده است.

بنابه نوشته کتاب چهارم دینکرت، تنظیم و تدوین اوستا در ایران نخست در زمان داریوش سوم هخامنشی انجام گرفت؛ اسکندر آن را نابود ساخت، و "لوگز"، پادشاه اشکانی آن را جمع‌آوری کرد. اما در تاریخ مشهور است که پس از اینکه اسکندر اوستا را سوزاند سامانیان برای نخستین بار به گردآوری آن همت گماشتند.

در دوره اشکانیان، با یورش اسکندر به ایران، کتابخانه‌های زردشتی، که محل نگهداری متون اوستا بود، نابود گردید. در دوره بلاش اشکانی بار دیگر مجموعه بزرگی از اطلاعات زمان در دایره‌المعارفی گردآمد و موبدان زردشتی، نگاهبانی از آن را برعهده گرفتند.

در عهد ساسانیان، نوشته‌هایی که به‌عنوان سند گردآوری می‌شد، عموماً جنبه تقدس پیدا می‌کرد و بخشی از متن مقدس اوستا به‌شمار می‌آمد. مجموعه متون اوستا تا پایان دوره فرمانروایی ساسانیان تبدیل به خزانه‌العلم بزرگی شده بود. در این مجموعه نوشته، که دانش زمان را در خود جای داده بود، موضوع‌هایی چون مبداء و معاد، اساطیرالاولین، ستاره‌شناسی، علم تکوین و آفرینش عالم، امور عامه، علوم طبیعی، فقه، و حکمت ثبت گردیده بود. بنابر روایات دین زردشت، از این مجموعه بزرگ سه نسخه تهیه شد و اوستا نام گرفت. محل نگهداری سه نسخه اوستای ساسانی در آتشکده آذرگشسب، آتشکده آذربرزین مهر، و آتشکده آذرفرنبخ بوده است.

ابن ندیم در الفهرست درباره کتابخانه اردشیر بابکان می‌نویسد:

وی کتاب‌هایی که از ایران باستان مانده و پراکنده شده بود از هندوستان و چین گردآورد و در گنجینه‌ای نگاهداری می‌کرد. پسر اردشیر، شاهپور اول نیز کار پدر را پی‌گرفت و آنچه از زبان‌های دیگر به فارسی برگردانده شده و به‌صورت کتاب در آمده بود همه را فراهم آورد و به‌کمک بزرگ موبدان به گردآوری اوستا پرداخت.

در اسطوره‌های ایرانی آمده است که هر شهر بر گرد آتشکده ویژه آن شهر ساخته می‌شده و آتشکده هر شهر نیز با معجزه‌ای پیوند می‌خورده است. آتشکده در واقع بنای مرکزی مجتمع دینی ـ فرهنگی‌ زردشتیان شمرده می‌شد و کتابخانه، پژوهشکده، و آموزشگاه، بخش‌های جدایی‌ناپذیر هر آتشکده بوده است. هیربد، یا نگهبان علم و دانش، سرپرست همه نهادهای فرهنگی و اجتماعی ساخته‌شده بر گرد آتشکده بوده است.

شواهد تاریخی نشان می‌دهد که اعراب پس از آمدن به ایران، به‌منظور از میان بردن آثار کُفر و زندقه، اقدام به نابودی آتشکده‌ها کردند. به همراه آن، کتابخانه‌ها و آموزشگاه‌های وابسته به آتشکده‌ها نیز نابود گردید.

پس از رواج اسلام در ایران، بسیاری از دانشمندان زردشتی مسلمان شدند که افرادی چون شهزادی، تیزکِ گبرِبلخی و علی‌بن عباس ِ مجوسی ِ اهوازی ارجانی ( ـ384 ق.) معروف به الاهوازی از آن جمله‌اند.

تا پیش از عهد صفویان، در همه شهرهای زردشتی ایران، آتشکده و تأسیسات جنبی آن، از جمله کتابخانه برپا بود. در این کتابخانه‌ها وظیفه هر موبد استنساخ متون پهلوی موجود در کتابخانه بود. به همین سبب، امروزه از هر متن پهلوی یا اوستا، بدون توجه به اهمیت آن، نسخه‌های متعددی در دست است که معمولاً در کتابخانه‌های زردشتیان هند، مانند کتابخانه مهرجی‌رانا در نوساری هندوستان، نگهداری می‌شود.

پس از به‌قدرت رسیدن صفویان در ایران وضعیتی دیگر پدید آمد و بر اثر فشارهای اجتماعی، سنّت مطالعه و تحقیق در میان زردشتیان ایران رو به افول نهاد و از تداوم دانش میان این گروه کوچک اثری باقی نماند، و چنان‌که در اسناد اختصاصی انجمن زردشتیان کرمان ثبت است، تا پیش از لغو جزیه در دوره ناصری (به سال 1882 م.) زردشتیان ایران مجاز به نگهداری کتاب در خانه یا هر مکان دیگری نبودند و اگر کتابی درباره دین زردشتی یا کتابی به خط پهلوی یا اوستا، و یا حتی شاهنامه فردوسی، در جایی متعلق به زردشتیان یا نزد فردی زردشتی یافت می‌شد مجازات مرگ برای فرد خطاکار اجرا می‌گردید. با از میان رفتن جزیه و عوارض ناشی از آن، زردشتیان ایران دیگر مجبور نبودند فقط در شغل کشاورزی و دامداری، که تا آن زمان مجاز به انجام آن بودند، روزگار بگذرانند. امکان اشتغال به مشاغل پردرآمدتر و وجود سنّت آبادانی و ساخت‌وساز در میان زردشتیان بار دیگر امکان ساخته شدن مجموعه‌های دینی ـ فرهنگی زردشتی به مرکزیت آتشکده‌ها را فراهم ساخت و با توجه به این سنّت دیرپا، که هیچ آتشکده‌ای دارای آتش وَرَهرام نباید بدون کتابخانه باشد، کتابخانه‌های زردشتیان نیز دوباره ساخته شد.

آتشکده زرتشتیان کرمان ، قابل بازیابی ازhttps://reiseniran.de/fa/%D8%A2%D8%AA%D8%B4%DA%A9%D8%AF%D9%87-%D8%B2%D8%B1%D8%AA%D8%B4%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86/

کتابخانه‌های امروزی

در حال حاضر، در ایران علاوه بر آتشکده‌های یزد، کرمان، تهران، اهواز، شیراز، اصفهان، و زاهدان، هریک از شهرها نیز به فراخور خود کتابخانه کوچکی دارد که اسناد مربوط به تاریخ محلی زندگی زردشتیان در آن نگهداری می‌شود و این اسناد فقط در اختیار خواننده مورد اعتماد انجمن زردشتیان محل قرار می‌گیرد. کتابخانه‌های مجتمع دینی فرهنگی مارکار، کانون دانشجویان زردشتی، اردشیر یگانگی، مدرسه راهنمایی رستم‌آبادیان، دبیرستان فیروز بهرام، انجمن شیراز، و انجمن اصفهان از جمله این کتابخانه‌هاست. در این میان، بزرگ‌ترین کتابخانه مربوط به اردشیر یگانگی، با مجموعه‌ای بالغ بر 914,12 جلد کتاب نفیس در زمینه تاریخ، فرهنگ، و ادب ایرانی و زردشتی است و کوچک‌ترین آنها کتابخانه انجمن اصفهان با 450 جلد کتاب است. بیشترین درصد موضوع‌های مورد مراجعه به کتابخانه‌های زردشتی را در وهله اول کتاب‌های مذهبی، بعد از آن کتاب‌های علمی، سپس کتاب‌های تاریخی، و در آخرین رده کتاب‌های داستانی در بر می‌گیرد. تقریباً 62 درصد کتابخانه‌ها فاقد رایانه و نظام خودکارسازی هستند. کتابخانه‌های زردشتیان معمولاً بودجه مستقلی ندارند. به‌طور مثال، پیمایش انجام‌شده در سال 1379، مبیّن آن است که در مجتمع دینی ـ فرهنگی مارکار بودجه به‌صورت اهدا تأمین می‌شود و مجتمع زیر نظر انجمن زردشتیان فعالیت می‌کند؛ بودجه کانون دانشجویان زردشتی، از طریق حق عضویت و اهدای افراد خیّر تأمین می‌شود و کانون به‌صورت مستقل عمل می‌کند؛ کتابخانه اردشیر یگانگی و کتابخانه دبیرستان فیروز بهرام، زیر نظر انجمن زردشتیان تهران فعالیت می‌کنند و بودجه آنها نیز از طریق انجمن مذکور تأمین می‌شود؛ بودجه کتابخانه مدرسه راهنمایی رستم‌آبادیان، از طریق مدرسه تأمین شده و زیر نظر آموزش و پرورش فعالیت می‌کند؛ کتابخانه آتشکده کرمان، زیر نظر انجمن زردشتیان کرمان اداره می‌شود و بودجه آن از طریق این انجمن هدایای نقدی و غیرنقدی همکیشان زردشتی تأمین می‌گردد؛ کتابخانه انجمن شیراز، بودجه‌ای مصوب ندارد و فقط از طریق اهدا و زیر نظر انجمن زردشتیان شیراز اداره می‌شود؛ و کتابخانه انجمن اصفهان زیر نظر انجمن کتابخانه اصفهان قرار دارد و بودجه آن از طریق این انجمن تأمین می‌گردد.

برخلاف شیوه معمول در جماعت زردشتی، در سال 1340، با وقف از سوی خانواده یگانگی و به‌همت فرنگیس یگانگی، کتابخانه مرکزی زردشتیان ایران به نام کتابخانه اردشیر یگانگی آغاز به کار کرد. این کتابخانه دارای بخش پژوهشی نیز هست که به نام انجمن فرهنگ ایران باستان نامگذاری شده است. پس از انقلاب اسلامی در سال 1357، به‌تدریج از دامنه فعالیت‌های انجمن فرهنگ ایران باستان کاسته شد و تا سال 1368 عملاً تعطیل بود.

از سال 1340 تا 1377، سرپرست کتابخانه یگانگی، پیشوای بزرگ دینی زردشتیان ایران، موبد رستم شهزادی بوده که با همکاری یک نفر کتابدار کتابخانه را اداره می‌کرده است.

کتابخانه اردشیر یگانگی ، قابل بازیابیhttps://neshan.org/maps/places/d42dce3539d5c4453b05c98498919f9a#c28.915-50.824-15z-0p

این کتابخانه دارای 24 عنوان مجله است و کتاب‌های آن در دو بخش فارسی و غیرفارسی قرار دارند. بخش غیرفارسی با 6487 جلد، علاوه بر کتاب‌هایی به زبان‌های اروپایی، بخشی نیز با کتاب‌های پهلوی، اوستا، فارسی باستان، سغدی، و مانند آن دارد. بخش فارسی دارای 5409 جلد کتاب تخصصی درباره فرهنگ، زبان‌های باستانی، و رشته‌های وابسته است. مساحت بخش فارسی 209 مترمربع است و در طبقه اول قرار دارد و بخش مربوط به سازماندهی کتابخانه نیز در همین طبقه است. مساحت بخش غیرفارسی 109 مترمربع است و اتاقی به‌منظور تدریس نیز در طبقه دوم واقع شده است اما امروزه در این اتاق کلاس درس تشکیل نمی‌شود. نظام رده‌بندی این کتابخانه نیز تقریباً شبیه به رده‌بندی دیویی است.

با آنکه این کتابخانه نوعی کتابخانه مرجع است و نمی‌توان اسناد را از آن خارج کرد، فاقد دستگاه زیراکس یا فتوکپی و رایانه است و به‌صورت قفسه بسته اداره می‌شود.

مجموعه اهدایی فرنگیس یگانگی بخش بزرگی از کتابخانه را تشکیل می‌دهد، مجموعه اهدایی َرتن‌بایی هوم جی به نامگانه همسرش منوچهر هوم جی، از پارسیان هند، شامل 2514 جلد کتاب است؛ و مجموعه اهدایی موبد اردشیر آذرگشسب به نامگانه مهربان آذرگشسب نیز در این کتابخانه قرار دارد. علاوه بر آن، دانشمندان زردشتی و نویسندگان و مترجمان رشته فرهنگ و زبان‌های باستانی و سایر فرهنگ‌دوستان داوطلبانه کتاب و سایر اسناد خود را به کتابخانه اهدا می‌کنند. سالانه به‌طور متوسط 100جلد کتاب در زمینه فرهنگ و زبان‌های باستانی ایرانی و رشته‌های وابسته، به کتابخانه اردشیر یگانگی اهدا می‌گردد.

کتابخانه اردشیر یگانگی از هیچ کتابخانه‌ای کتاب به امانت نمی‌گیرد و امکان هیچ‌گونه همکاری با کتابخانه‌های همطراز خود ندارد. کتابخانه‌های دیگر و پژوهشگران نیز فقط با کسب مجوّز کتبی انجمن زردشتیان تهران مجاز به استفاده از منابع هستند و مدت زمان امانت گرفتن را کتابدار مسئول تعیین می‌کند.

از آنجا که این کتابخانه بودجه کافی در اختیار ندارد، دستمزد کتابداران و ساعت کار کتابخانه را انجمن زردشتیان تهران تعیین می‌کند.

نیز نگاه کنید به

• کتابخانه های ارامنه ایران
• کتابخانه های آشوریان ایران

منبع اصلی

زردشتیان ایران، کتابخانه های (1381). دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی ایران. جلد اول، تهران: انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران.

نویسنده مقاله

فرنگیس مزداپور