پرش به محتوا

احزاب سیاسی: تفاوت میان نسخه‌ها

از ویکی ایران
دیداریویکی‌متن
Samei (بحث | مشارکت‌ها)
deletegroup
۸٬۷۱۸ ویرایش‌ها
صفحه‌ای تازه حاوی «'''احزاب سياسي'''، نخستين نشانه‌هاي پيدايش احزاب سياسي در ايران به تشكيل سازمان‌هاي نيمه مخفي در آستانة انقلاب مشروطه باز مي‌گردد.<sup>1</sup> در ميان اين سازمان‌ها، «مركز غيبيِ» تبريز و «حزب اجتماعيون عاميونِ» روشنفكران مهاجر ايراني در باكو به...» ایجاد کرد
 
Samei (بحث | مشارکت‌ها)
deletegroup
۸٬۷۱۸ ویرایش‌ها
بدون خلاصۀ ویرایش
 
(۳ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۲ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
'''احزاب سياسي'''، نخستين نشانه‌هاي پيدايش احزاب سياسي در ايران به تشكيل سازمان‌هاي نيمه مخفي در آستانة انقلاب مشروطه باز مي‌گردد.<sup>1</sup> در ميان اين سازمان‌ها، «مركز غيبيِ» تبريز و «حزب اجتماعيون عاميونِ» روشنفكران مهاجر ايراني در باكو به سوسياليسم گرايش داشتند؛ «مجمع آدميت» از مرام ليبرالي پيروي مي‌كرد؛ «كميتة انقلابي» از روشنفكران راديكال تشكيل شده بود و «انجمن مخفي» داراي گرايش مذهبي بود و با سيد محمد طباطبايي و سيد عبدالله بهبهاني رابطه داشت.<sup>2</sup> اين سازمان‌ها در پيروزي انقلاب مشروطه و جنگ داخلي پس از كودتاي محمدعلي‌شاه براي اعادة مشروطيت نقش مهمي داشتند. پس از استقرار دورة دوم مجلس شوراي ملي، براي نخستين بار دو حزب «اجتماعيون عاميون» و «اجتماعيون اعتداليون» (يا دمكرات) رسماً فعاليت خود را آغاز كردند كه اولي گرايشي محافظه كار و دومي تمايلي انقلابي داشت.<sup>3</sup> رقابت اين دو حزب به تدريج به خشونت گراييد و حوادثي چون قتل سيد عبدالله بهبهاني و خلع سلاح اجباري مجاهدين آذربايجاني تحت فرمان ستارخان و باقرخان نتيجة آن بود.<sup>4</sup> اما اعضاي اين دو حزب بر سر مواجهه با اولتيماتوم روسيه در ماجراي مورگان شوستر هم‌صدا شدند و دولت را به مقاومت در برابر فشار همساية شمالي فرا خواندند.<sup>5</sup> مجلس دوم به دليل همين مقاومت توسط ناصرالملك، نايب‌السلطنه، منحل شد.<sup>6</sup> گروهي از رهبران دموكرات‌ها و اعتداليون در مجلس سوم نيز در جريان جنگ جهاني اول با هم همراه شدند و كميتة مقاومت ملي را تشكيل دادند.<sup>7</sup> نخستين حزب كمونيست ايران مدتي پس از وقوع انقلاب 1917م روسيه در مناطق شمالي كشور تأسيس شد و براي مدتي جمهوري سوسياليستي گيلان را به همراه رهبران نهضت جنگل<sup>*</sup>، تشكيل داد.<sup>8</sup> پس از كودتاي 1299ش و در مجلس چهارم، تقسيم‌بندي دمكرات‌ها و اعتداليون تحت تأثير اختلافاتي كه در جنگ جهاني اول و ماجراي قرارداد 1919م پيش آمده بود، تغيير كرد و دو حزب «سوسياليست» و «اصلاح‌طلب» به وجود آمدند.<sup>9</sup> در مجلس پنجم هواداران سردار سپه حزب «تجدد» را تشكيل دادند كه ابتدا از برقراري جمهوري و سپس از به سلطنت رسيدن رضاخان حمايت كرد.<sup>10</sup> فعاليت‌هاي حزبي در دوران رضاشاه پهلوي تقريباً تعطيل شد و تنها هواداران سوسياليسم اقدامات مخفيانة خود را ادامه دادند.<sup>11</sup> اعضاي گروه ماركسيستي موسوم به 53 نفر به رهبري دكتر تقي اراني كه در 1316ش بازداشت شدند، به اتهام ترويج مرام اشتراكي محاكمه و به زندان محكوم گرديدند.<sup>12</sup> پس از اشغال كشور توسط قواي متفقين و كناره‌گيري رضاشاه، فضاي سياسي كشور به كلي منقلب شد و احزاب و تشكل‌هاي سياسي بي‌شماري به وجود آمد. از مهم‌ترين آنها مي‌توان به حزب توده، حزب ايران، حزب اتحاد ملي به رهبري سيد محمدصادق طباطبايي و سهام‌السلطان بيات، حزب عدالت به رهبري جمال امامي، علي دشتي و ابراهيم خواجه‌نوري و حزب ارادة ملي به رهبري سيد ضياءالدين طباطبايي<sup>*</sup> اشاره كرد كه در كشمكش‌هاي دورة چهاردهم مجلس نقشي فعال بازي كردند.<sup>13</sup> از سوي ديگر احزابي چون فرقة دمكرات آذربايجان و فرقة دمكرات كردستان با حمايت شوروي و در نقاط تحت اشغال آن تشكيل شدند كه داعية خودمختاري و استقلال داشتند.<sup>14</sup> گروهي از جوانان راديكال مذهبي نيز به رهبري سيد مجتبي نواب صفوي، جمعيت فدائيان اسلام<sup>*</sup> را تشكيل دادند كه در طول فعاليت خود احمد كسروي، حاجيعلي رزم‌آرا (نخست‌وزير وقت) و عبدالحسين هژير (وزير وقت دربار) را به قتل رساندند و عليه دكتر حسين فاطمي و حسين علاء (نخست‌وزير در سال 1334ش) سوء قصد نافرجام داشتند.<sup>15</sup> احمد قوام، نخست‌وزيري كه در 1324ش براي حل غائلة آذربايجان انتخاب شد، با حزب توده ائتلاف كرد و سه وزير توده‌اي در دولت خود به كار گرفت؛<sup>16</sup> اما هنگامي كه با واكنش‌هاي تند نيروهاي محافظه‌كار روبه‌رو شد، در روش خود تجديد نظر كرد. او همچنين براي تثبيت قدرت خود در مجلس پانزدهم، حزبي به نام حزب دموكرات ايران<sup>*</sup> تشكيل داد و با دخالت گسترده در انتخابات، نامزدهاي اين حزب را به مجلس وارد كرد.<sup>17</sup> اما اين نمايندگان به او وفادار نماندند و حزب مدتي بعد منحل شد. در انتخابات مجلس شانزدهم نيز تلاش محمدرضا شاه پهلوي و دربار براي دستكاري در انتخابات به تشكيل جبهة ملي ايران<sup>*</sup> به رهبري دكتر محمد مصدق انجاميد.<sup>18</sup> در اين جبهه گروه‌هايي چون حزب ايران، حزب زحمتكشان (و «نيروي سوم»، پس از انشعاب از زحمتكشان)، حزب پان ايرانيست، جامعة مسلمانان مجاهد و حزب مردم ايران مشاركت داشتند.<sup>19</sup> ملي شدن نفت ايران تا حدودي نتيجة فعاليت اين احزاب و گروه‌ها بود. بازماندة گروه‌هاي جبهة ملي پس از كودتاي 28 مرداد<sup>*</sup> 1332ش، ابتدا نهضت مقاومت ملي را تشكيل دادند و سپس جبهة ملي دوم و سوم ايجاد شد كه توفيق چنداني نيافت.<sup>20</sup> نهضت آزادي ايران<sup>*</sup> يكي از تشكل‌هاي جبهة ملي سوم بود كه در 1340ش تأسيس شده بود<sup>21</sup> و پس از انقلاب اسلامي نيز به فعاليت خود ادامه داد. از گروه‌ها و احزاب مذهبي كه در سال‌هاي پس از كودتا فعال بودند مي‌توان از هيأت‌هاي مؤتلفة اسلامي نام برد كه ترور حسنعلي منصور را در 1343ش طراحي و اجرا كردند<sup>22</sup> و پس از پيروزي انقلاب اسلامي وارد حكومت شدند. از سوي ديگر محمدرضا شاه در دهة 1330ش به تقليد از نظام‌هاي دوحزبي آمريكا و بريتانيا، دو سياستمدار وفادار به خود را مأمور تشكيل حزب‌هاي حكومتي كرد. به اين ترتيب اسدالله علم حزب مردم و دكتر منوچهر اقبال، حزب مليون را تشكيل دادند.<sup>23</sup> حزب مليون در دهة 1340ش جاي خود را به حزب ايران نوين داد. نظام دو حزبي تا اواخر سال 1353ش كه شاه ناگهان تصميم خود را براي تشكيل حزبي واحد به نام حزب رستاخيز ملي ايران<sup>*</sup> اعلام كرد، برقرار بود.<sup>24</sup> همة احزاب ديگر، با تشكيل اين حزب واحد تعطيل شدند و تنها در بحبوحة انقلاب اسلامي امكان فعاليت آنها دوباره فراهم شد. در طول سال‌هاي اولية دهة 1350ش چند سازمان چريكي زيرزميني نيز شكل گرفت كه مهم‌ترين آنها سازمان فدائيان خلق ايران<sup>*</sup> و سازمان مجاهدين خلق ايران<sup>*</sup> بودند.<sup>25</sup> جامعة روحانيت مبارز<sup>*</sup>، مجمع روحانيون مبارز<sup>*</sup>، سازمان مجاهدين انقلاب اسلامي<sup>*</sup>، حزب كارگزاران سازندگي و جبهة مشاركت ايران اسلامي مهم‌ترين حزب‌هاي فعال در عرصة سياست ايران در عصر جمهوري اسلامي هستند.  
'''[[احزاب سیاسی]]'''، نخستین نشانه‌های پیدایش احزاب سیاسی در ایران به تشکیل سازمان‌های نیمه مخفی در آستانه [[انقلاب مشروطه]] باز می‌گردد<ref>  آبراهامیان، یرواند. '''''ایران بین دو انقلاب'''''. ترجمه احمد گل‌محمدی و محمدابراهیم فتاحی ولیلایی، تهران: نشر نی، 1382، ص 98.</ref>. در میان این سازمان‌ها، «مرکز غیبیِ» [[تبریز]] و «[[اجتماعیون عامیون|حزب اجتماعیون عامیونِ]]» روشنفکران مهاجر ایرانی در باکو به سوسیالیسم گرایش داشتند؛ «مجمع آدمیت» از مرام لیبرالی پیروی می‌کرد؛ «کمیته انقلابی» از روشنفکران رادیکال تشکیل شده بود و «انجمن مخفی» دارای گرایش مذهبی بود و با سید محمد طباطبایی و سید عبدالله بهبهانی رابطه داشت<ref>ناظم‌الاسلام كرمانی. '''''تاریخ بیداری ایرانیان'''''. تهران: امیركبیر، 1381، ص 163-165؛ آبراهامیان، یرواند.  '''''ایران بین دو انقلاب'''''. ترجمه احمد گل‌محمدی و محمدابراهیم فتاحی ولیلایی، تهران: نشر نی، 1382'''''.''''' 99-103.</ref>. این سازمان‌ها در پیروزی [[نهضت مشروطه|انقلاب مشروطه]] و جنگ داخلی پس از کودتای [[محمد علی شاه|محمدعلی‌شاه]] برای اعاده مشروطیت نقش مهمی داشتند. پس از استقرار دوره دوم [[مجلس شورای ملی]]، برای نخستین بار دو حزب «[[اجتماعیون عامیون]]» و «[[اجتماعیون عامیون|اجتماعیون اعتدالیون]]» (یا دمکرات) رسماً فعالیت خود را آغاز کردند که اولی گرایشی محافظه کار و دومی تمایلی انقلابی داشت<ref>  بهار، محمدتقی. '''''تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران'''''. ج 1، تهران: امیركبیر، 1380، ص 8-11. </ref>. رقابت این دو حزب به تدریج به خشونت گرایید و حوادثی چون قتل سید عبدالله بهبهانی و خلع سلاح اجباری مجاهدین آذربایجانی تحت فرمان [[ستارخان]] و باقرخان نتیجه آن بود<ref>  تقی‌زاده، سیدحسن. '''''زندگی طوفانی؛ خاطرات سید حسن تقی‌زاده'''''. تهران: انتشارات علمی، 1368، ص 143-145؛ بهار، محمدتقی. '''''تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران'''''. ج 1، تهران: امیركبیر، 1380'''''.''''' ص 11؛ آبراهامیان، یرواند. '''''همان.''''' ص 133-134؛ كسروی، احمد. '''''تاریخ 18 ساله آذربایجان'''''. تهران: امیركبیر، 1378، ص 137-146.</ref>. اما اعضای این دو حزب بر سر مواجهه با اولتیماتوم [https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%87 روسیه] در ماجرای مورگان شوستر هم‌صدا شدند و دولت را به مقاومت در برابر فشار همسایه شمالی فرا خواندند<ref>همایون كاتوزیان، محمدعلی. '''''دولت و جامعه در ایران؛ انقراض قاجار و استقرار پهلوی'''''. ترجمه حسن افشار، تهران: نشر مركز، 1379، ص 93؛ آبراهامیان، یرواند. '''''ایران بین دو انقلاب'''''. ترجمه احمد گل‌محمدی و محمدابراهیم فتاحی ولیلایی، تهران: نشر نی، 1382'''''.''''' ص 136.</ref>. مجلس دوم به دلیل همین مقاومت توسط ناصرالملک، نایب‌السلطنه، منحل شد<ref>عاقلی، باقر. '''''روزشمار تاریخ ایران؛ از مشروطه تا انقلاب.''''' ج 1، تهران: نشر گفتار، 1379، ص 88.</ref>. گروهی از رهبران دموکرات‌ها و اعتدالیون در مجلس سوم نیز در جریان جنگ جهانی اول با هم همراه شدند و کمیته مقاومت ملی را تشکیل دادند<ref>  كسروی، احمد. '''''تاریخ 18 ساله آذربایجان'''''. تهران: امیركبیر، 1378'''''.''''' ص 639؛ بهار، محمدتقی. '''''تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران'''''. ج 1، تهران: امیركبیر، 1380'''''.''''' ص 23.</ref>. نخستین حزب کمونیست ایران مدتی پس از وقوع انقلاب 1917م روسیه در مناطق شمالی کشور تأسیس شد و برای مدتی جمهوری سوسیالیستی گیلان را به همراه رهبران نهضت جنگل<sup>*</sup>، تشکیل داد<ref>غنی، سیروس. '''''ایران؛ برآمدن رضاخان'''''. ترجمه حسن كامشاد. تهران: انتشارات نیلوفر، 1380، ص 87-88. </ref>. پس از کودتای 1299ش و در مجلس چهارم، تقسیم‌بندی دمکرات‌ها و اعتدالیون تحت تأثیر اختلافاتی که در [[جنگ جهانی اول]] و ماجرای قرارداد 1919م پیش آمده بود، تغییر کرد و دو حزب «سوسیالیست» و «اصلاح‌طلب» به وجود آمدند<ref>بهار، محمدتقی.'''''تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران'''''. ج 1، تهران: امیركبیر، 1380'''''.''''' ص 120-121.</ref>.


در مجلس پنجم هواداران سردار سپه حزب «تجدد» را تشکیل دادند که ابتدا از برقراری جمهوری و سپس از به سلطنت رسیدن [[رضا شاه پهلوی|رضاخان]] حمایت کرد<ref>بهار، محمدتقی.'''''تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران.''''' ج 2، ص 28؛ غنی، سیروس.'''''ایران؛ برآمدن رضاخان'''''. ترجمه حسن كامشاد. تهران: انتشارات نیلوفر، 1380'''''.''''' ص 332.</ref>. فعالیت‌های حزبی در دوران [[رضا شاه پهلوی|رضاشاه پهلوی]] تقریباً تعطیل شد و تنها هواداران سوسیالیسم اقدامات مخفیانه خود را ادامه دادند<ref>نوذری، عزت‌الله. '''''تاریخ احزاب سیاسی در ایران'''''. شیراز: نوید، 1380، ص 16؛ آبراهامیان، یرواند. '''''ایران بین دو انقلاب'''''. ترجمه احمد گل‌محمدی و محمدابراهیم فتاحی ولیلایی، تهران: نشر نی، 1382'''''.''''' ص 193-194.</ref>. اعضای گروه مارکسیستی موسوم به 53 نفر به رهبری دکتر تقی ارانی که در 1316ش بازداشت شدند، به اتهام ترویج مرام اشتراکی محاکمه و به زندان محکوم گردیدند<ref>  عاقلی، باقر.'''''روزشمار تاریخ ایران؛ از مشروطه تا انقلاب.''''' ج 1، تهران: نشر گفتار، 1379 '''''.''''' ج 1، 318.</ref>. پس از اشغال کشور توسط قوای متفقین و کناره‌گیری [[رضا شاه پهلوی|رضاشاه]]، فضای سیاسی کشور به کلی منقلب شد و احزاب و تشکل‌های سیاسی بی‌شماری به وجود آمد. از مهم‌ترین آنها می‌توان به حزب توده، [[حزب ایران]]، حزب اتحاد ملی به رهبری سید محمدصادق طباطبایی و سهام‌السلطان بیات، حزب عدالت به رهبری جمال امامی، علی دشتی و ابراهیم خواجه‌نوری و [[حزب ملت ایران|حزب اراده ملی]] به رهبری سید ضیاءالدین طباطبایی<sup>*</sup> اشاره کرد که در کشمکش‌های دوره چهاردهم مجلس نقشی فعال بازی کردند<ref>آبراهامیان، یرواند. '''''ایران بین دو انقلاب'''''. ترجمه احمد گل‌محمدی و محمدابراهیم فتاحی ولیلایی، تهران: نشر نی، 1382'''''.''''' ص193-194.</ref>. از سوی دیگر احزابی چون فرقه دمکرات آذربایجان و فرقه دمکرات کردستان با حمایت شوروی و در نقاط تحت اشغال آن تشکیل شدند که داعیه خودمختاری و استقلال داشتند<ref>آبراهامیان، یرواند. '''''ایران بین دو انقلاب'''''. ترجمه احمد گل‌محمدی و محمدابراهیم فتاحی ولیلایی، تهران: نشر نی، 1382'''''.''''' ص 286. </ref>. 


'''مآخذ:'''  
گروهی از جوانان رادیکال مذهبی نیز به رهبری سید مجتبی [[نواب صفوی]]، جمعیت [[فدائیان اسلام]] را تشکیل دادند که در طول فعالیت خود احمد کسروی، حاجیعلی رزم‌آرا (نخست‌وزیر وقت) و عبدالحسین هژیر (وزیر وقت دربار) را به قتل رساندند و علیه دکتر حسین فاطمی و [[حسین علاء]] (نخست‌وزیر در سال 1334ش) سوء قصد نافرجام داشتند<ref>همایون کاتوزیان، محمدعلی. '''''مصدق و نبرد قدرت'''''. ترجمه احمد تدین، تهران: مؤسسه خدمات فرهنگی رسا، 1379، ص 298.</ref>. [[احمد قوام السلطنه|احمد قوام]]، نخست‌وزیری که در 1324ش برای حل غائله آذربایجان انتخاب شد، با حزب توده ائتلاف کرد و سه وزیر توده‌ای در دولت خود به کار گرفت؛<ref>آبراهامیان، یرواند. '''''ایران بین دو انقلاب'''''. ترجمه احمد گل‌محمدی و محمدابراهیم فتاحی ولیلایی، تهران: نشر نی، 1382'''''.''''' ص 288-289.</ref> اما هنگامی که با واکنش‌های تند نیروهای محافظه‌کار روبه‌رو شد، در روش خود تجدید نظر کرد. او همچنین برای تثبیت قدرت خود در مجلس پانزدهم، حزبی به نام [[حزب دمکرات ایران|حزب دموکرات ایران]] تشکیل داد و با دخالت گسترده در انتخابات، نامزدهای این حزب را به مجلس وارد کرد<ref>  آبراهامیان، یرواند. '''''ایران بین دو انقلاب'''''. ترجمه احمد گل‌محمدی و محمدابراهیم فتاحی ولیلایی، تهران: نشر نی، 1382'''''.''''' ص 296.</ref>. اما این نمایندگان به او وفادار نماندند و حزب مدتی بعد منحل شد. در انتخابات مجلس شانزدهم نیز تلاش [[محمدرضا شاه پهلوی]] و دربار برای دستکاری در انتخابات به تشکیل [[جبهه ملی ایران]] به رهبری [[محمد مصدق|دکتر محمد مصدق]] انجامید<ref>همایون کاتوزیان، محمدعلی. '''''مصدق و نبرد قدرت'''''. ص 149-151.</ref>. در این جبهه گروه‌هایی چون [[حزب ایران]]، حزب زحمتکشان (و «نیروی سوم»، پس از انشعاب از زحمتکشان)، حزب پان ایرانیست، جامعه مسلمانان مجاهد و [[حزب ایران|حزب مردم ایران]] مشارکت داشتند<ref>همایون کاتوزیان، محمدعلی. '''''مصدق و نبرد قدرت.''''' ص 171-176.</ref>. [[ملی شدن صنعت نفت|ملی شدن نفت ایران]] تا حدودی نتیجه فعالیت این احزاب و گروه‌ها بود. بازمانده گروه‌های [[جبهه ملی]] پس از [[کودتای 28 مرداد 1332|کودتای 28 مرداد]]1332ش، ابتدا [[نهضت مقاومت ملی]] را تشکیل دادند و سپس [[جبهه ملی]] دوم و سوم ایجاد شد که توفیق چندانی نیافت<ref>نجاتی، غلامرضا. '''''تاریخ سیاسی بیست و پنج ساله ایران'''''. ج 1، تهران: خدمات فرهنگی رسا، 1373، فصل‌های سوم و پنجم.</ref>. 


1-    آبراهاميان، يرواند. '''''ايران بين دو انقلاب'''''. ترجمة احمد گل‌محمدي و محمدابراهيم فتاحي وليلايي، تهران: نشر ني، 1382، ص 98.
[[نهضت آزادی ایران]] یکی از تشکل‌های [[جبهه ملی]] سوم بود که در 1340ش تأسیس شده بود<ref>برزین، سعید. '''''زندگینامه سیاسی مهندس مهدی بازرگان'''''. تهران: نشر مرکز، 1374، ص 310-312.</ref> و پس از [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب اسلامی]] نیز به فعالیت خود ادامه داد. از گروه‌ها و احزاب مذهبی که در سال‌های پس از کودتا فعال بودند می‌توان از هیأت‌های مؤتلفه اسلامی نام برد که ترور [[حسنعلی منصور]] را در 1343ش طراحی و اجرا کردند<ref>استادی، کاظم. '''''سرنوشت منصور'''''. تهران: نشر قدس، 1381، ص 251.</ref> و پس از پیروزی [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب اسلامی]] وارد حکومت شدند. از سوی دیگر [[محمدرضا شاه پهلوی|محمدرضا شاه]] در دهه 1330ش به تقلید از نظام‌های دوحزبی آمریکا و بریتانیا، دو سیاستمدار وفادار به خود را مأمور تشکیل حزب‌های حکومتی کرد. به این ترتیب اسدالله علم حزب مردم و دکتر منوچهر اقبال، حزب ملیون را تشکیل دادند<ref>عاقلی، باقر.'''''روزشمار تاریخ ایران؛ از مشروطه تا انقلاب.''''' ج 2، تهران: نشر گفتار، 1379 '''''.''''' ص 79.</ref>. حزب ملیون در دهه 1340ش جای خود را به [[حزب ایران نوین]] داد. نظام دو حزبی تا اواخر سال 1353ش که شاه ناگهان تصمیم خود را برای تشکیل حزبی واحد به نام [[حزب رستاخیز]] ملی ایران<sup>*</sup> اعلام کرد، برقرار بود<ref>عاقلی، باقر.'''''روزشمار تاریخ ایران؛ از مشروطه تا انقلاب.''''' ج 2، تهران: نشر گفتار، 1379'''''.''''' ص 294.</ref>. همه احزاب دیگر، با تشکیل این حزب واحد تعطیل شدند و تنها در بحبوحه انقلاب اسلامی امکان فعالیت آنها دوباره فراهم شد. در طول سال‌های اولیه دهه 1350ش چند سازمان چریکی زیرزمینی نیز شکل گرفت که مهم‌ترین آنها [[سازمان فدائیان خلق]] ایران<sup>*</sup> و [[سازمان مجاهدین خلق ایران]]<sup>*</sup> بودند<ref>نجاتی، غلامرضا. '''''تاریخ سیاسی بیست و پنج ساله ایران'''''. ج 1، تهران: خدمات فرهنگی رسا، 1373، 376.</ref>. [[جامعه روحانیت مبارز]]، [[مجمع روحانیون مبارز]]، [[سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی]]<sup>*</sup> حزب کارگزاران سازندگی و جبهه مشارکت ایران اسلامی مهم‌ترین حزب‌های فعال در عرصه سیاست ایران در عصر جمهوری اسلامی هستند.  


2-    ناظم‌الاسلام كرماني. '''''تاريخ بيداري ايرانيان'''''. تهران: اميركبير، 1381، ص 163-165؛ آبراهاميان، يرواند. '''''همان.''''' 99-103.
== نیز نگاه کنید به ==


3-    بهار، محمدتقي. '''''تاريخ مختصر احزاب سياسي ايران'''''. ج 1، تهران: اميركبير، 1380، ص 8-11.
* [[حزب رستاخیز]]
 
* [[حزب ایران نوین]]
4-    تقي‌زاده، سيدحسن. '''''زندگي طوفاني؛ خاطرات سيد حسن تقي‌زاده'''''. تهران: انتشارات علمي، 1368، ص 143-145؛ بهار، محمدتقي. '''''همان.''''' ص 11؛ آبراهاميان، يرواند. '''''همان.''''' ص 133-134؛ كسروي، احمد. '''''تاريخ 18 سالة آذربايجان'''''. تهران: اميركبير، 1378، ص 137-146.
* [[اجتماعیون عامیون]]
 
* [[فدائیان اسلام]]
5-    همايون كاتوزيان، محمدعلي. '''''دولت و جامعه در ايران؛ انقراض قاجار و استقرار پهلوي'''''. ترجمة حسن افشار، تهران: نشر مركز، 1379، ص 93؛ آبراهاميان، يرواند. '''''همان.''''' ص 136.
 
6-    عاقلي، باقر. '''''روزشمار تاريخ ايران؛ از مشروطه تا انقلاب.''''' ج 1، تهران: نشر گفتار، 1379، ص 88.
 
7-    كسروي، احمد. '''''همان.''''' ص 639؛ بهار، محمدتقي. '''''همان.''''' ص 23.
 
8-    غني، سيروس. '''''ايران؛ برآمدن رضاخان'''''. ترجمة حسن كامشاد. تهران: انتشارات نيلوفر، 1380، ص 87-88.
 
9-    بهار، محمدتقي. '''''همان.''''' ص 120-121.
 
10-  '''''همان.''''' ج 2، ص 28؛ غني، سيروس. '''''همان.''''' ص 332.
 
11-  نوذري، عزت‌الله. '''''تاريخ احزاب سياسي در ايران'''''. شيراز: نويد، 1380، ص 16؛ آبراهاميان، يرواند. '''''همان.''''' ص 193-194.
 
12-  عاقلي، باقر. '''''همان.''''' ج 1، 318.
 
13-  آبراهاميان، يرواند. '''''همان.''''' ص193-194.
 
14-  '''''همان.''''' ص 286.
 
15-  همايون كاتوزيان، محمدعلي. '''''مصدق و نبرد قدرت'''''. ترجمة احمد تدين، تهران: مؤسسة خدمات فرهنگي رسا، 1379، ص 298.
 
16-  آبراهاميان، يرواند. '''''همان.''''' ص 288-289.
 
17-  '''''همان.''''' ص 296.
 
18-  همايون كاتوزيان، محمدعلي. '''''مصدق و نبرد قدرت'''''. ص 149-151.
 
19-  '''''همان.''''' ص 171-176.
 
20-  نجاتي، غلامرضا. '''''تاريخ سياسي بيست و پنج سالة ايران'''''. ج 1، تهران: خدمات فرهنگي رسا، 1373، فصل‌هاي سوم و پنجم.
 
21-  برزين، سعيد. '''''زندگينامة سياسي مهندس مهدي بازرگان'''''. تهران: نشر مركز، 1374، ص 310-312.
 
22-  استادي، كاظم. '''''سرنوشت منصور'''''. تهران: نشر قدس، 1381، ص 251.
 
23-  عاقلي، باقر. '''''همان.''''' ج 2، ص 79.
 
24-  '''''همان.''''' ص 294.
 
25-  نجاتي، غلامرضا. '''''همان.''''' ج 1، 376.


== مآخذ ==
<references />
== منبع اصلی ==
[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،


== نویسنده مقاله ==
امید پارسانژاد
امید پارسانژاد
[[رده:علوم سیاسی]]

نسخهٔ کنونی تا ‏۱ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۸:۲۳

احزاب سیاسی، نخستین نشانه‌های پیدایش احزاب سیاسی در ایران به تشکیل سازمان‌های نیمه مخفی در آستانه انقلاب مشروطه باز می‌گردد[۱]. در میان این سازمان‌ها، «مرکز غیبیِ» تبریز و «حزب اجتماعیون عامیونِ» روشنفکران مهاجر ایرانی در باکو به سوسیالیسم گرایش داشتند؛ «مجمع آدمیت» از مرام لیبرالی پیروی می‌کرد؛ «کمیته انقلابی» از روشنفکران رادیکال تشکیل شده بود و «انجمن مخفی» دارای گرایش مذهبی بود و با سید محمد طباطبایی و سید عبدالله بهبهانی رابطه داشت[۲]. این سازمان‌ها در پیروزی انقلاب مشروطه و جنگ داخلی پس از کودتای محمدعلی‌شاه برای اعاده مشروطیت نقش مهمی داشتند. پس از استقرار دوره دوم مجلس شورای ملی، برای نخستین بار دو حزب «اجتماعیون عامیون» و «اجتماعیون اعتدالیون» (یا دمکرات) رسماً فعالیت خود را آغاز کردند که اولی گرایشی محافظه کار و دومی تمایلی انقلابی داشت[۳]. رقابت این دو حزب به تدریج به خشونت گرایید و حوادثی چون قتل سید عبدالله بهبهانی و خلع سلاح اجباری مجاهدین آذربایجانی تحت فرمان ستارخان و باقرخان نتیجه آن بود[۴]. اما اعضای این دو حزب بر سر مواجهه با اولتیماتوم روسیه در ماجرای مورگان شوستر هم‌صدا شدند و دولت را به مقاومت در برابر فشار همسایه شمالی فرا خواندند[۵]. مجلس دوم به دلیل همین مقاومت توسط ناصرالملک، نایب‌السلطنه، منحل شد[۶]. گروهی از رهبران دموکرات‌ها و اعتدالیون در مجلس سوم نیز در جریان جنگ جهانی اول با هم همراه شدند و کمیته مقاومت ملی را تشکیل دادند[۷]. نخستین حزب کمونیست ایران مدتی پس از وقوع انقلاب 1917م روسیه در مناطق شمالی کشور تأسیس شد و برای مدتی جمهوری سوسیالیستی گیلان را به همراه رهبران نهضت جنگل*، تشکیل داد[۸]. پس از کودتای 1299ش و در مجلس چهارم، تقسیم‌بندی دمکرات‌ها و اعتدالیون تحت تأثیر اختلافاتی که در جنگ جهانی اول و ماجرای قرارداد 1919م پیش آمده بود، تغییر کرد و دو حزب «سوسیالیست» و «اصلاح‌طلب» به وجود آمدند[۹].

در مجلس پنجم هواداران سردار سپه حزب «تجدد» را تشکیل دادند که ابتدا از برقراری جمهوری و سپس از به سلطنت رسیدن رضاخان حمایت کرد[۱۰]. فعالیت‌های حزبی در دوران رضاشاه پهلوی تقریباً تعطیل شد و تنها هواداران سوسیالیسم اقدامات مخفیانه خود را ادامه دادند[۱۱]. اعضای گروه مارکسیستی موسوم به 53 نفر به رهبری دکتر تقی ارانی که در 1316ش بازداشت شدند، به اتهام ترویج مرام اشتراکی محاکمه و به زندان محکوم گردیدند[۱۲]. پس از اشغال کشور توسط قوای متفقین و کناره‌گیری رضاشاه، فضای سیاسی کشور به کلی منقلب شد و احزاب و تشکل‌های سیاسی بی‌شماری به وجود آمد. از مهم‌ترین آنها می‌توان به حزب توده، حزب ایران، حزب اتحاد ملی به رهبری سید محمدصادق طباطبایی و سهام‌السلطان بیات، حزب عدالت به رهبری جمال امامی، علی دشتی و ابراهیم خواجه‌نوری و حزب اراده ملی به رهبری سید ضیاءالدین طباطبایی* اشاره کرد که در کشمکش‌های دوره چهاردهم مجلس نقشی فعال بازی کردند[۱۳]. از سوی دیگر احزابی چون فرقه دمکرات آذربایجان و فرقه دمکرات کردستان با حمایت شوروی و در نقاط تحت اشغال آن تشکیل شدند که داعیه خودمختاری و استقلال داشتند[۱۴].

گروهی از جوانان رادیکال مذهبی نیز به رهبری سید مجتبی نواب صفوی، جمعیت فدائیان اسلام را تشکیل دادند که در طول فعالیت خود احمد کسروی، حاجیعلی رزم‌آرا (نخست‌وزیر وقت) و عبدالحسین هژیر (وزیر وقت دربار) را به قتل رساندند و علیه دکتر حسین فاطمی و حسین علاء (نخست‌وزیر در سال 1334ش) سوء قصد نافرجام داشتند[۱۵]. احمد قوام، نخست‌وزیری که در 1324ش برای حل غائله آذربایجان انتخاب شد، با حزب توده ائتلاف کرد و سه وزیر توده‌ای در دولت خود به کار گرفت؛[۱۶] اما هنگامی که با واکنش‌های تند نیروهای محافظه‌کار روبه‌رو شد، در روش خود تجدید نظر کرد. او همچنین برای تثبیت قدرت خود در مجلس پانزدهم، حزبی به نام حزب دموکرات ایران تشکیل داد و با دخالت گسترده در انتخابات، نامزدهای این حزب را به مجلس وارد کرد[۱۷]. اما این نمایندگان به او وفادار نماندند و حزب مدتی بعد منحل شد. در انتخابات مجلس شانزدهم نیز تلاش محمدرضا شاه پهلوی و دربار برای دستکاری در انتخابات به تشکیل جبهه ملی ایران به رهبری دکتر محمد مصدق انجامید[۱۸]. در این جبهه گروه‌هایی چون حزب ایران، حزب زحمتکشان (و «نیروی سوم»، پس از انشعاب از زحمتکشان)، حزب پان ایرانیست، جامعه مسلمانان مجاهد و حزب مردم ایران مشارکت داشتند[۱۹]. ملی شدن نفت ایران تا حدودی نتیجه فعالیت این احزاب و گروه‌ها بود. بازمانده گروه‌های جبهه ملی پس از کودتای 28 مرداد1332ش، ابتدا نهضت مقاومت ملی را تشکیل دادند و سپس جبهه ملی دوم و سوم ایجاد شد که توفیق چندانی نیافت[۲۰].

نهضت آزادی ایران یکی از تشکل‌های جبهه ملی سوم بود که در 1340ش تأسیس شده بود[۲۱] و پس از انقلاب اسلامی نیز به فعالیت خود ادامه داد. از گروه‌ها و احزاب مذهبی که در سال‌های پس از کودتا فعال بودند می‌توان از هیأت‌های مؤتلفه اسلامی نام برد که ترور حسنعلی منصور را در 1343ش طراحی و اجرا کردند[۲۲] و پس از پیروزی انقلاب اسلامی وارد حکومت شدند. از سوی دیگر محمدرضا شاه در دهه 1330ش به تقلید از نظام‌های دوحزبی آمریکا و بریتانیا، دو سیاستمدار وفادار به خود را مأمور تشکیل حزب‌های حکومتی کرد. به این ترتیب اسدالله علم حزب مردم و دکتر منوچهر اقبال، حزب ملیون را تشکیل دادند[۲۳]. حزب ملیون در دهه 1340ش جای خود را به حزب ایران نوین داد. نظام دو حزبی تا اواخر سال 1353ش که شاه ناگهان تصمیم خود را برای تشکیل حزبی واحد به نام حزب رستاخیز ملی ایران* اعلام کرد، برقرار بود[۲۴]. همه احزاب دیگر، با تشکیل این حزب واحد تعطیل شدند و تنها در بحبوحه انقلاب اسلامی امکان فعالیت آنها دوباره فراهم شد. در طول سال‌های اولیه دهه 1350ش چند سازمان چریکی زیرزمینی نیز شکل گرفت که مهم‌ترین آنها سازمان فدائیان خلق ایران* و سازمان مجاهدین خلق ایران* بودند[۲۵]. جامعه روحانیت مبارز، مجمع روحانیون مبارز، سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی* حزب کارگزاران سازندگی و جبهه مشارکت ایران اسلامی مهم‌ترین حزب‌های فعال در عرصه سیاست ایران در عصر جمهوری اسلامی هستند.

نیز نگاه کنید به

مآخذ

  1. ↑   آبراهامیان، یرواند. ایران بین دو انقلاب. ترجمه احمد گل‌محمدی و محمدابراهیم فتاحی ولیلایی، تهران: نشر نی، 1382، ص 98.
  2. ↑ ناظم‌الاسلام كرمانی. تاریخ بیداری ایرانیان. تهران: امیركبیر، 1381، ص 163-165؛ آبراهامیان، یرواند. ایران بین دو انقلاب. ترجمه احمد گل‌محمدی و محمدابراهیم فتاحی ولیلایی، تهران: نشر نی، 1382. 99-103.
  3. ↑   بهار، محمدتقی. تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران. ج 1، تهران: امیركبیر، 1380، ص 8-11.
  4. ↑   تقی‌زاده، سیدحسن. زندگی طوفانی؛ خاطرات سید حسن تقی‌زاده. تهران: انتشارات علمی، 1368، ص 143-145؛ بهار، محمدتقی. تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران. ج 1، تهران: امیركبیر، 1380. ص 11؛ آبراهامیان، یرواند. همان. ص 133-134؛ كسروی، احمد. تاریخ 18 ساله آذربایجان. تهران: امیركبیر، 1378، ص 137-146.
  5. ↑ همایون كاتوزیان، محمدعلی. دولت و جامعه در ایران؛ انقراض قاجار و استقرار پهلوی. ترجمه حسن افشار، تهران: نشر مركز، 1379، ص 93؛ آبراهامیان، یرواند. ایران بین دو انقلاب. ترجمه احمد گل‌محمدی و محمدابراهیم فتاحی ولیلایی، تهران: نشر نی، 1382. ص 136.
  6. ↑ عاقلی، باقر. روزشمار تاریخ ایران؛ از مشروطه تا انقلاب. ج 1، تهران: نشر گفتار، 1379، ص 88.
  7. ↑   كسروی، احمد. تاریخ 18 ساله آذربایجان. تهران: امیركبیر، 1378. ص 639؛ بهار، محمدتقی. تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران. ج 1، تهران: امیركبیر، 1380. ص 23.
  8. ↑ غنی، سیروس. ایران؛ برآمدن رضاخان. ترجمه حسن كامشاد. تهران: انتشارات نیلوفر، 1380، ص 87-88.
  9. ↑ بهار، محمدتقی.تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران. ج 1، تهران: امیركبیر، 1380. ص 120-121.
  10. ↑ بهار، محمدتقی.تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران. ج 2، ص 28؛ غنی، سیروس.ایران؛ برآمدن رضاخان. ترجمه حسن كامشاد. تهران: انتشارات نیلوفر، 1380. ص 332.
  11. ↑ نوذری، عزت‌الله. تاریخ احزاب سیاسی در ایران. شیراز: نوید، 1380، ص 16؛ آبراهامیان، یرواند. ایران بین دو انقلاب. ترجمه احمد گل‌محمدی و محمدابراهیم فتاحی ولیلایی، تهران: نشر نی، 1382. ص 193-194.
  12. ↑   عاقلی، باقر.روزشمار تاریخ ایران؛ از مشروطه تا انقلاب. ج 1، تهران: نشر گفتار، 1379 . ج 1، 318.
  13. ↑ آبراهامیان، یرواند. ایران بین دو انقلاب. ترجمه احمد گل‌محمدی و محمدابراهیم فتاحی ولیلایی، تهران: نشر نی، 1382. ص193-194.
  14. ↑ آبراهامیان، یرواند. ایران بین دو انقلاب. ترجمه احمد گل‌محمدی و محمدابراهیم فتاحی ولیلایی، تهران: نشر نی، 1382. ص 286.
  15. ↑ همایون کاتوزیان، محمدعلی. مصدق و نبرد قدرت. ترجمه احمد تدین، تهران: مؤسسه خدمات فرهنگی رسا، 1379، ص 298.
  16. ↑ آبراهامیان، یرواند. ایران بین دو انقلاب. ترجمه احمد گل‌محمدی و محمدابراهیم فتاحی ولیلایی، تهران: نشر نی، 1382. ص 288-289.
  17. ↑   آبراهامیان، یرواند. ایران بین دو انقلاب. ترجمه احمد گل‌محمدی و محمدابراهیم فتاحی ولیلایی، تهران: نشر نی، 1382. ص 296.
  18. ↑ همایون کاتوزیان، محمدعلی. مصدق و نبرد قدرت. ص 149-151.
  19. ↑ همایون کاتوزیان، محمدعلی. مصدق و نبرد قدرت. ص 171-176.
  20. ↑ نجاتی، غلامرضا. تاریخ سیاسی بیست و پنج ساله ایران. ج 1، تهران: خدمات فرهنگی رسا، 1373، فصل‌های سوم و پنجم.
  21. ↑ برزین، سعید. زندگینامه سیاسی مهندس مهدی بازرگان. تهران: نشر مرکز، 1374، ص 310-312.
  22. ↑ استادی، کاظم. سرنوشت منصور. تهران: نشر قدس، 1381، ص 251.
  23. ↑ عاقلی، باقر.روزشمار تاریخ ایران؛ از مشروطه تا انقلاب. ج 2، تهران: نشر گفتار، 1379 . ص 79.
  24. ↑ عاقلی، باقر.روزشمار تاریخ ایران؛ از مشروطه تا انقلاب. ج 2، تهران: نشر گفتار، 1379. ص 294.
  25. ↑ نجاتی، غلامرضا. تاریخ سیاسی بیست و پنج ساله ایران. ج 1، تهران: خدمات فرهنگی رسا، 1373، 376.

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

امید پارسانژاد

برگرفته از «https://iranology-e.ir/index.php?title=احزاب_سیاسی&oldid=5171»