دوره‌ چهارم، دوره‌ بازگشت ادبی

دوره‌ چهارم از نیمه‌ دوم قرن دوازدهم تا پایان قرن سیزدهم است و به «دوره‌ی بازگشت ادبی» شهرت دارد. اوضاع سیاسی ایران در اواسط قرن یازدهم‌گونه‌ای دیگرگشت. حکومت صفوی در دوران سلطنت شاه اسماعیل و شاه عباس در قرن دهم حکومتی قدرتمند بود، ولی جانشینان آنها از انجام امور اداری و سیاسی کشور ناتوان بودند و در نهایت سلسله‌ی صفویه بعد از چندین دهه کشمکش با دشمنان داخلی و خارجی در ۱۱۴۸ق به‌دست نادرشاه افشار برچیده‌شد. این سلسله با آنکه در بُعد سیاسی، اساس وحدت ملی ایران را بر مذهب نهاد، اما اقتدار چندانی نیافت و دوام نیاورد و پس از ۲۴۰ سال منقرض گشت . نادر در ۱۱۴۸ق رسماً خود را شاه خواند و سلسله‌ی افشاریه را تأسیس کرد. او لشکرکشی‌های گسترده‌ای به هندوستان نمود اما او هم پس از ۱۲ سال پادشاهی در ۱۱۶۰ق به قتل رسید و با مرگ او مجدداً اقتدار ایران به خطر افتاد؛ زیرا حکومت مقتدری در ایران حضور نداشت. تا اینکه در ۱۱۷۸ق یکی از سرداران نادر به نام کریم‌خان زند قدرت را به دست‌گرفت و با لقب «وکیل‌الرعایا» در شیراز بر تخت نشست و سلسله‌ی زندیه را در ایران بناگذاشت.

کریم خان بر تمام نواحی ایران جز خراسان، که در کنترل شاهرخ بود، حکومت می‌راند. زندیه شاید تنها حکومتی بود که به ایجاد امنیت سیاسی و قضایی و برقراری آرامش در کشور می‌اندیشید. کریم‌خان به علم و دانش ارج بسیاری می‌نهاد، آن چنان که در دوران حکومت او شاهد آبادانی و عمران بعضی از نواحی ایران هستیم. او در ۱۱۹۳ق درگذشت و جانشینان او تا ۱۲۰۳ق سلسله‌ی زندیه را با اقتدار اداره کردند و آخرین شاه این سلسله در همین سال از آقا محمدخان قاجار شکست خورد و در ۱۲۰۹ق به‌قتل رسید. وضعیت اجتماعی ایران در طول قرن دوازدهم سراسر آشفتگی بود. در دوره‌ی نادر خون‌ریزی، جنگ و غارت بر آن حکومت می‌کرد و به‌جز اندک مدتی در آغاز حکومت نادر و غلبه‌ی او بر افغان‌ها، اوضاع و احوال به هیچ روی مناسب نبود. اما در دوره‌ی زندیه اوضاع تفاوت داشت. آرامش نسبی دوره‌ی زندیه و برخورد ملایم و توأم با احترام کریم خان زند با علما و ادبا زمینه را برای رشد فرهنگ و ادب فراهم ساخت.اوضاع مساعد در زمان زندیه، زمینه‌ی مناسبی را برای دوره‌ی بازگشت ادبی در ادبیات فارسی مهیا ساخت. در جریان بازگشت ادبی، ما با دو حرکت و رجوع روبرو می‌شویم.گروهی از شاعران و نویسندگان به دوره‌ی اول ادبی نظر داشتند؛ به این معنی که به سبک و سیاق شاعران و نویسندگان دوره‌ی اول، یعنی قرن‌های چهارم، پنجم و ششم توجه کردند.

جریان دوم بازگشت به دوره‌ی دوم ادبی به‌ویژه به آثار قرن هفتم و هشتم است. بعضی از این نویسندگان چون میرزا مهدی استرآبادی به سه سبک ساده و مرسل، متکلف و مصنوع و بینابین آثاری دارند و محمد صادق موسوی و همین‌گونه عبدالرزاق بیگ‌دنبلی و نشاط اصفهانی که به نگارش پیچیده و متکلف معروفند از این دسته‌اند.

بازگشت ادبی، ابتدا در حوزه‌ی اصفهان و با نام «انجمن ادبی اصفهان» آغاز گردید. مهم‌ترین شاعران این حوزه کسانی چون مشتاق اصفهانی (م ۱۱۷۱ق)، هاتف اصفهانی (م ۱۱۹۸ق)، صباحی بیدگلی (م ۱۲۱۸ق) آذر بیگدلی (م ۱۱۹۵ق) بودند. این حوزه با مرگ‌کریم‌خان زند در ۱۱۹۳ق تعطیل گشت و به دلیل مسایل سیاسی در ایران از رونق افتاد. در قرن سیزدهم که دوره‌ی تسلط قاجار بر ایران بود، دوره‌ی دوم بازگشت شروع شد. بعد از مرگ کریم‌خان و درنوردیده شدن طومار سلسله‌ی زندیه، سلسله‌ی دیگری در ایران به قدرت رسید که به نام «قاجار» معروف است. آقا محمدخان بعد از قتل آخرین حاکم زندیه در کرمان، در ۱۲۱۰ق رسماً در تهران تاج‌گذاری‌کرد. او میرزا عبدالوهاب نشاط را که شاعر بود، حاکم اصفهان کرد. نشاط با توجه به سابقه‌ی ادبی حوزه‌ی اصفهان به تبعیت از مشتاق، انجمن دوم ادبی را تشکیل داد و به شاعران توجه بیشتری مبذول داشت. بدین سبب، انجمن دوم‌گام‌های مطمئن‌تر و مؤثرتری به بازگشت برداشت و نشاط، خود رییس آن مجمع گشت. این مجمع با مرگ آقا محمدخان در ۱۲۱۱ق رسماً تعطیل شد، اما نشاط که به دربار فتحعلی شاه قاجار رفته‌بود، لقب «معتمدالدوله» گرفت و انجمن سومی را به نام «انجمن خاقان» تشکیل داد. در این انجمن که محل آن دربار شاهی بود، کسانی چون فتحعلی‌خان صبا (م ۱۲۳۸ق)، سحاب اصفهانی (م ۱۲۲۲ق)، مجمر اصفهانی (م ۱۲۲۵ق) حضور داشتند. از دیگر شاعران دوره‌ی بازگشت ادبی می‌توان از وصال شیرازی (م ۱۲۶۲ق)، یغمای جندقی (م ۱۲۷۶ق)، فروغی بسطامی (م ۱۲۷۴ق)، فتح‌الله‌خان شیبانی (م ۱۳۱۸ق)، قاآنی (م ۱۲۷۰ق)، سروش اصفهانی (م ۱۲۸۵ق)، محمودخان ملک‌الشعرای صبا (م ۱۳۱۱ق) و شاطر عباس صبوحی (م ۱۳۱۵ق) نام برد.

اما در این میان جایگاه قائم مقام فراهانی در نثر و شعر فارسی اهمیت خاص دارد. او که در ۱۲۵۱ق به قتل رسید، نه تنها در مقام سیاسی خدمات شایانی به ایران نمود، بلکه در عرصه‌ی ادبیات هم شهرت و آوازه‌ای دارد. اشعار او همگی بیانگر حوادث اجتماعی عصر است در حالی‌که اشعار دیگر شاعران بازگشت، ناظر به وصف و کشتار شاهانه بود.

نیز نگاه کنید به

• دوره اول، آغاز شعر فارسی تا اواخر قرن پنجم و اوایل قرن ششم
• دوره‌ دوم، اوایل قرن ششم تا قرن هشتم
• دوره‌ سوم، از آغاز قرن هشتم تا قرن سیزدهم

منبع اصلی

تمیم داری، احمد (1379). کتاب ایران: تاریخ ادب فارسی: مکتب ها، دورها، سبک ها و انواع ادبی. تهران: موسسه فرهنگی، هنری و انتشاراتی بین المللی الهدی.

نویسنده مقاله

احمد تمیم داری