کتابخانه های ایلام
استان ایلام
استان ایلام در غرب کشور قرار دارد و از شمال به استان کرمانشاه، از جنوب به استان خوزستان، از غرب به استان لرستان، و از شرق به کشور عراق محدود است. جمعیت آن (طبق آمار سال 1375) 487886 نفر و مساحت آن 19044 کیلومترمربعاست.
این استان دارای 7 شهرستان، 15 شهر، 17 بخش، 36 دهستان، و 753 آبادی است (آمار 1375). شهرستانهای این استان عبارت است از: آبدانان، ایلام، ایوان، درّهشهر، دهلران، شیروان، چرداول، و مهران. مرکز استان نیز شهر ایلام است[۱].
تاریخچه
این استان دارای یکی از کهنترین تمدنها در سرزمین پهناور ایران است. باستانشناسان غربی، بر اساس ابزارهای سنگی کشفشده، سابقه زندگی انسانها را در این منطقه بین 80000 تا 100000 سال پیش تخمین میزنند (1: 92-96)، اما آنچه مسلم است شهرنشینی در این منطقه از اوایل هزاره چهارم ق.م. در دشت سوزیان، در امتداد طبیعی دشت بینالنهرین آغاز شده است(1: 109-110).
بابلیها ارتفاعات سرزمینی را که در شرق بابل قرار داشت، الامتو یا الام (عیلام) ، یعنی کوهستان و شاید کشور طلوع خورشید (مشرق)، مینامیدند. کشور عیلام شامل استانهای خوزستان، لرستان، ایلام کنونی، و کوههای بختیاری بوده است. حدود این کشور از غرب، رود دجله؛ از شرق، قسمتی از فارس؛ از شمال، کوههای بختیاری؛ و از جنوب، خلیجفارس تا بوشهر بوده است. عیلام در دوره عظمت، از غرب به بابل و از شرق به اصفهان میرسیده و از دو قسمت کوهستانی و دشت تشکیل میشده است. ناحیه کوهستانی که در شمال قرار داشت بهسبب وضع جغرافیایی، دست نخورده و ابتدایی باقی ماند، اما قسمت دیگر (دشت)، بهعلت مجاورت و تماس دائم با ملل متمدن زمان، مرکز یکی از مهمترین تمدنهای ایران باستان شد. شهر شوش که در ناحیه دشت قرار داشت پایتخت کشور بود و جغرافیدانان قدیم یونان و روم، از جمله استرابون، ایالتی از عیلام را که شهر شوش در آن واقع بود، به مناسبت اهمیت شوش، سوزیان یا سوزیانا خواندهاند (1: 109).
دولت عیلام قرنها همسایه دولتهای متمدن و نیرومندی چون اکد، سومر، بابل، و آشور بود و بارها مورد تاختوتاز آنها قرار گرفت و هویت فرهنگی و حتی زبان مردم دستخوش دگرگونیهای اساسی گردید. در دوره حکومت ژول ژی (2310-2263 ق.م.)، پادشاه سومر، شوش نیز از نفوذ سومر در امان نماند. به فرمان وی معابدی در شوش برپا گردید و مجسمههای خدایان در آنها قرار گرفت که برخی از کتیبههای این معابد هنوز باقی است (112:1). عیلام در دوره پادشاهی شوتروک ناخونته (1207-1171 ق.م.) به اوج قدرت و عظمت رسید. وی نیز به بابل حمله کرد و غنایم بسیار، از جمله مجسمه مردوک، خدای بزرگ بابل، و لوحه قانون حمورابی را با خود به شوش آورد. اما در سال 114 ق.م. عیلام از پادشاه قدرتمند بابل، بختالنصر اول، شکست خورد و مجسمه مردوک به معبد آن در بابل بازگردید.
در سال 640 ق. م. شوش توسط آشوربانیپال، پادشاه آشور، تسخیر و به خاکوخون کشیده شد. مردم قتل عام شدند و اموال آنان بهغارت رفت و همه آثار تمدن عیلام، و از جمله اسناد و مدارک دولتی، بهکلی ویران شد (1: 116-117). از این رو، علیرغم تمدن درخشانی که در طول سههزار سال قبل از میلاد در این سرزمین وجود داشته، کمتر نشانه و اثر تاریخی، از جمله کتابخانه ـ چنانکه در تمدن آشور بهچشم میخورد ـ باقی مانده است. از زمان هخامنشیان تا پایان ساسانیان، سرزمین عیلام یکی از ساتراپ (ایالت)های ایران بهشمار میرفت.
به نوشته بلاذری در فتوحالبلدان، سرزمین عیلام در سال 21 ق. به دست ابوموسی اشعری، از فرماندهان مسلمان عرب، گشوده شد (433:4) و مردم آنجا بهتدریج به اسلام گرویدند. شهر ایلام در دوره ساسانیان ماستپزان نامیده میشد که اعراب مسلمان، آن را سبندان خواندند. یاقوت حموی (574-626 ق.) از این منطقه به نام "ایلام"، یاد کرده است (2: ج 2، ص 651) که بعدها به پشتکوه معروف گردید (3: ج 1، ص 346) و در 1315 ش.، بار دیگر به ایلام تغییر نام داد، آنگاه مرکز استانی به همین نام گردید (2: ج 2، ص 651).
گرچه نزدیک به چهارده قرن از رواج اسلام در این منطقه میگذرد، آثار باستانی اندکی، از جمله مسجد و مدرسه دینی، برجای مانده است. لذا اطلاعی از وجود کتابخانه در مساجد و مدارس دینی ـ که در اغلب شهرهای دیگر بهوفور وجود داشته ـ در دست نیست.
کتابخانههای عمومی
نخستین کتابخانه عمومی این استان، در سال 1348 ش. در شهر ایلام گشایش یافت (219:8). تا پیش از انقلاب اسلامی، کتابخانههای عمومی استان منحصر به همین کتابخانه بود. اما پس از آن، کتابخانههای متعددی در سراسر شهرهای استان تأسیس شد؛ از جمله کتابخانه عمومی چوار (تأسیس 1358)، کتابخانه عمومی ایوان (تأسیس 1362)، کتابخانه عمومی درّهشهر (تأسیس 1363)، کتابخانه عمومی آبدانان (تأسیس 1365)، و کتابخانه عمومی دهلران (تأسیس 1369) (8: 215-231). تا پایان نیمه اول سال 1378، تعداد کل کتابخانههای عمومی استان 24 باب، کارکنان آن 43 نفر، مجموعه آنها 145533 جلد کتاب و 45405 جلد نشریه، و تعداد اعضای آن 32230 نفر بوده است، علاوه بر آنها، در سال 1378، تعداد 10 واحد کتابخانه مساجد، در استان فعالیت داشتند که دارای مجموعهای در حدود 4000 جلد کتاب، 5 نفر کتابدار، و 890 عضو بوده است (7: [1]؛ 10: [[1).
نخستین کتابخانه کودکان و نوجوانان نیز توسط کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان در سال 1348 در شهر ایلام افتتاح شد و از آن پس، کتابخانههای دیگری در سایر شهرهای استان ایجاد شد. تا پایان سال 78 تعداد کل کتابخانههای کانون در سراسر استان 15 باب (13 باب شهری و دو باب روستایی)، تعداد مجموعه آنها 34423 جلد کتاب و نشریه، تعداد کارکنان 46 نفر، و تعداد اعضای آنها 3239 نفر بوده است (11: [1] ـ3).
کتابخانههای آموزشگاهی
اطلاعی از تاریخ کتابخانههای آموزشگاهی استان در دست نیست. بر اساس آمار وزارت آموزش و پرورش، تا پایان نیمه اول سال ،1378 تعداد کتابخانههای آموزشگاهی استان 265 باب و تعداد مجموعه آنها 674,286 جلد بوده است (1:6).
کتابخانههای تخصصی
کتابخانه بیمارستان امام خمینی (ره) این استان، دارای 2100 جلد کتاب (1400 جلد فارسی و 700 جلد به زبانهای دیگر)، 200 عضو و 1 کارمند است. کتابخانه اداره کل راه و ترابری استان نیز دارای 80 جلد کتاب فارسی و 10 عضو و یک کارمند است (50:9).
کتابخانههای دانشگاهی
نخستین کتابخانه دانشگاهی استان ایلام، کتابخانه آموزشکده کشاورزی ایلام (وابسته به دانشگاه رازی) بود که در سال 1355 تأسیس شد. تا سال 1368، تعداد کتابها و نشریات آن 6736 جلد و تعداد کارکنان آن 2 نفر بوده است (143:5). دانشگاه علوم پزشکی ایلام نیز که پس از انقلاب اسلامی تأسیس شد دارای کتابخانهای با 10800 جلد کتاب و نشریه، 650 عضو، و 5 کارمند است (43:9).
1) افشار سیستانی، ایرج. ایلام و تمدن دیرینه آن. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات، 1372،
2) ایلام. دایرهالمعارف تشیع، ج 2، ص 651-652،
3) ایلام. دایرهالمعارف فارسی. ج 1، ص 346،
4) بلاذری، احمدبن یحیی. فتوحالبلدان. ترجمه محمد توکل. تهران: نشر نقره، 1367،
5) تعاونی، شیرین (خالقی)؛ عزیزی، ایراندخت. راهنمای مراکز اسناد و کتابخانههای تخصصی، اختصاصی و دانشگاهی. ویرایش.2 تهران: کتابخانه ملی جمهوری اسلامی، 1370،
6) تعداد کل کتابخانه و کتاب در سطوح مدارس کشور: گزارش شماره 8. [تهران]: وزارت آموزش و پرورش، 1378 (پلیکپی)؛
7) "خلاصه گزارش نیمه دوم 1378 کتابخانههای عمومی کشور [تهران]: هیأت امنای کتابخانههای عمومی کشور. دبیرخانه، مدیریت مطالعات و برنامهریزی پژوهشی، ،1378 (پلیکپی)،
8) شناسنامه کتابخانههای عمومی کشور. تهران: هیأت امنای کتابخانههای عمومی کشور، دبیرخانه، 1370،
9) گزارش فرهنگی کشور 1376. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، معاونت پژوهشی و آموزشی، مرکز آمار و برنامهریزی پژوهشهای فرهنگی و هنری، 1378،
10) لیست کتابخانههای مساجد و امکانات موجود در آنها به تفکیک استان". تهران: ستاد عالی هماهنگی و نظارت بر کانونهای فرهنگی و هنری مساجد، مدیریت امور کتابخانهها، 1378، (پلیکپی)،
11) لیست مراکز بر اساس استانها. تهران: کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، معاونت فرهنگی، 1377-1378 (پلیکپی)،
12) مرکز آمار ایران. سرشماری عمومی نفوس و مسکن :1375 استان ایلام. تهران: مرکز آمار ایران، 1376،
- [1]Elâmtu
- [2] Elam
- [3]Shutruk - Nakhunte
نیز نگاه کنید به
- کتابخانه های آذربایجان شرقی
- کتابخانه های آذربایجان غربی
- کتابخانه های ارامنه ایران
- کتابخانه های استان اردبیل
- کتابخانه های بوشهر
- کتابخانه های تهران
- کتابخانه های خراسان
- کتابخانه های خوزستان
- کتابخانه های زنجان
- کتابخانه های سمنان
- کتابخانه های سیستان و بلوچستان
- کتابخانه های فارس
- کتابخانه های قزوین
- کتابخانه های قم
- کتابخانه های کردستان
- کتابخانه های کرمان
- کتابخانه های کرمانشاه
- کتابخانه های كُهگيلويه و بويراحمد
- کتابخانه های لرستان
- کتابخانه های مازندران
- کتابخانه های هرمزگان
- کتابخانه های همدان
- کتابخانه های یزد
- کتابخانه های گیلان
- کتابخانه های استان گلستان
منبع اصلی
ایلام، کتابخانه های (1381). دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی ایران. جلد اول، تهران: انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران.
نویسنده مقاله
محمدحسن رجبی
- ↑ مرکز آمار ایران. سرشماری عمومی نفوس و مسکن :1375 استان ایلام. تهران: مرکز آمار ایران، 1376، ص15و16.