تاریخچه سیاست خارجی ایران

تاریخ روابط سیاسی ایران با جهان خارج را می‌توان به دو دوره پیش و پس از اسلام تقسیم کرد. در دوران قبل از اسلام، ایرانیان با دولتهای همسایه در ارتباط بودند و حتی‌گاه سفرایی نیز نزد این دولتها اعزام می‌کردند. در دوران هخامنشیان سیاست خارجی ایران بیشتر در بردارنده روابط ایرانیان با یونانیان بود و در دوران اشکانیان و ساسانیان سیاست خارجی ایران بیشتر متوجه تحولات روابط دولتهای ایران با امپراتوران روم بود.

با گسترش اسلام به مرزهای خارج از عربستان پس از رحلت پیامبر اکرم(ص) و پذیرش آن از سوی ایرانیان، ایران بخشی از امپراتوری اسلام در دوران حکومت خلفای اموی‌گردید. پس از سقوط امویان و سلطه عباسیان بر دستگاه خلافت، از اوایل قرن سوم به بعد در ایران ابتدا دولتهای محلی و ملی و سپس رؤسای قبایل ترک مهاجر به قدرت رسیدند. در این هنگام گرچه پیوندهای ایرانیان با خلفای عباسی مستقر در بغداد هرگز به طور کامل قطع نگردید و هر دو طرف، خلفا و امرا، سعی در حفظ روابط حتی به صورت نمادین داشتند، اما واقعیت این است که سیاست خارجی در حکومت امرا معنا نداشت؛ چرا که روابط امرا محدود به روابط آنان با خلفا و امرای دیگر بود.

وقوع جنگهای صلیبی بین مسیحیان و مسلمانان و آگاهی غربیان از قدرت و عظمت مسلمانان، آنان را مصمم کرد تا در مشرق زمین برای مقابله با مسلمانان متحدی بیابند و این امر منتهی به برقراری تماسهایی بین نمایندگان پاپ اینوسان(Inocent) چهارم و برخی دیگر از دولتهای اروپایی با برخی از رهبران طوایف مغول گردید؛گروههایی که به دلیل هجوم به سوی مشرق و فتح بغداد به عنوان ام‌القرای جهان اسلام، در سال ۱۲۴۲م/۶۵۶ ه ق متحدان خوبی برای ساکنان مغرب زمین برای مقابله با مسلمانان بودند. البته لازم به یادآوری است که به‌رغم تماسهای اولیه میان نمایندگان دو طرف، اتحاد میان اروپاییان با مغولان به دلیل اسلام آوردن برخی از پادشاهان مغول حاکم بر ایران نتیجه‌ای به دنبال نداشت.

مناسبات سیاسی ایران با دولتهای خارجی از زمان تشکیل دولت صفوی تا پایان قرن هجدهم ۱۸۰۰-۱۵۰۲م/۹۰۷ - ۱۲۱۵ه.ق

گذشت زمان یک‌بار دیگر همکاری اروپاییان با ایران را ضروری ساخت؛ تحولی که معلول وقوع دو رویداد بود. نخست بسط قدرت ترکان عثمانی و به مخاطره افتادن راههای تجارت سنتی غرب با مشرق زمین و دیگر به قدرت رسیدن صوفیان صفوی و تلاش این سلسله برای رسمی کردن مذهب تشیع در ایران. توضیح اینکه امپراتوری عثمانی که به دست ترکان عثمانی بنیان نهاده شده بود، بسرعت گسترش یافت و به یکی از قدرتهای بزرگ مطرح در قرون پانزده و شانزده تبدیل شد. قدرت امپراتوری عثمانی با فتح قسطنطنیه در سال ۱۴۵۳ م/۸۵۷ ه ق به دست سلطان محمد دوم، ملقب به فاتح، به اوج خود رسید و هنگامی‌که این امپراتوری موفق به بسط نفوذ خود تا پشت دروازههای وین گردید، به طور جدّی زنگ خطر را برای اروپاییان به‌صدا درآورد. آنچه بر اقتدار امپراتوری عثمانی افزود، اضافه شدن عنوان خلافت بر القاب سلاطین عثمانی و معرفی این امپراتوری به عنوان نماینده جهان اسلام بود.

کشورگشایی ترکان عثمانی نه تنها اروپاییان را به لحاظ سیاسی تهدید می‌کرد، بلکه سلطه آنان بر راههای تجارت سنتی اروپا با مشرق زمین، از جمله راه ابریشم، بازرگانان مغرب زمین را از یکی از منابع اصلی درآمد خود محروم ساخت. نکته مهم اینکه این امر - مسدود شدن راه تجارت سنتی - در حالی به وقوع می‌پیوست که بورژوازی اروپا، در حال تکوین و در تلاش برای دستیابی به بازارهای مشرق زمین بود. یکی از مهمترین راهکارهای غرب برای مقابله با این خطر انجام یک سلسه سفرهای دریایی توسط دریانوردان اروپایی و برخی اکتشافات جغرافیایی بود که مهمترین آنها سفر واسکودوگاما(Vasca Degama) و دور زدن دماغه امیدنیک در قاره آفریقا توسط وی بود.

در همین هنگام شاه اسماعیل صفوی به سال ۱۵۰۲ م/۹۰۷ ه ق با حمایت صوفیان قزلباش تبریز، پایتخت ترکمانان آق قویونلو را فتح و سلسله جدید صفویه را در ایران بنیان نهاد. از نخستین اقدامات شاه اسماعیل پس از تاجگذاری، اعلان مذهب تشیع به عنوان مذهب رسمی ایران و تلاش برای استفاده از این مهم به منظور اعاده وحدت ملی در ایران بود. یکی از بدیهی‌ترین مسائل برای دولتمردان صفوی پس از تشکیل دولت، رویارویی درآینده نزدیک با سلاطین عثمانی بود؛ چرا که صفویان درصدد ایجاد کشور شیعی مستقلی به مثابه جزیره‌ای، کوچک در دل اقیانوس بیکران اهل سنت برآمده‌بودند؛ لذا یک بار دیگر شرایط اجتناب‌ناپذیر تاریخی ایران و اروپا را به طور ناخودآگاه در کنار یکدیگر برای مقابله با دشمن مشترک یعنی عثمانی قرار داد. درست در همین هنگام - سالهای اوان تشکیل دولت صفوی - استعمارگران پرتغالی به رهبری آلبوکرک(Alfonso D. Albuquerque) وارد خلیج فارس شدند؛ استعمارگرانی که انگیزه اقتصادی داشتند و پس از اطلاع از مشکلات شاه اسماعیل در داخل و ناتوانی او در مقابله با ترکان عثمانی موفق گردیدند با دادن وعده کمک به او در مقابل عثمانی امتیازات اقتصادی متعددی در خلیج‌فارس از جمله احداث تجارتخانه در بوشهر راکسب‌کنند.

اتحاد اولیه ایرانیان با پرتغالیان برای طرفِ ایرانی نتیجه‌ای به دنبال نداشت؛ چراکه آنان پس از اخذ امتیازات اقتصادی، نه شاه اسماعیل را در تحکیم پایه‌های حکومت در داخل یاری دادند و نه به حمایت از او در قبال تجاوزات سپاه عثمانی برخاستند. شکست ایرانیان در مقابل ارتش عثمانی در جنگهای متعدد از جمله جنگ چالدران، رقابت و اختلاف در درون خاندان صفوی از مرگ شاه‌اسماعیل به بعد، و عوامل دیگر، نه تنها زمینه‌های ضعف این دولت شیعی را فراهم ساخت، بلکه زمینه‌های تجزیه بخشهای وسیعی از ایران را قبل از به قدرت رسیدن شاه عباس اول - ملقب به شاه عباس کبیر - در ایران فراهم ساخت. شاه عباس در سالهای آغازین سلطنت خود نه تنها با مشکل اعاده حاکمیت ایران برمناطق از دست رفته مواجه بود، بلکه در این هنگام علاوه بر پرتغال در سایر کشورهای اروپایی نیز انگیزه‌های اقتصادی سبب تشکیل شرکتهای تجاری گردیده بود که خواهان حضور در خلیج‌فارس بودند. به عنوان مثال به سال ۱۶۰۰م در بریتانیا کمپانی هند شرقی به منظور تجارت با مشرق زمین تشکیل شد و دو سال بعد، ۱۶۰۲ م،کمپانی دیگریِ با همین نام در هلند و سپس در فرانسه تشکیل شد؛ لذا بدیهی به نظر می‌رسد که یکی از وظایف اصلی شاه عباس در سیاست خارجی استفاده از رقابت موجود بین این شرکتها به نفع ایران بوده باشد.

سرآغاز واقعی تاریخ روابط ایران با مغرب زمین را باید از زمان سلطنت شاه عباس‌کبیر در ایران به شمار آورد. وی پس از رسیدن به قدرت به منظور دستیابی به فنون جدید بویژه در امور نظامی، و یافتن متحدی در برابر عثمانی برای اعاده حاکمیت ایران برمناطق از دست رفته، درصدد گسترش روابط با مغرب زمین برآمد. استقبال از ورود برادران شرلی، سرآنتونی(Sir Anthony Shirley) و رابرت(Robert Shirley)، به ایران و سپس اعزام آنها به همراه حسینعلی بیگ به دربارهای اروپایی به همین منظور صورت گرفت. شاه عباس علاوه بر خشکی، در خلیج فارس نیز درصدد اعاده حاکمیت ایران و اخراج پرتغالیها برآمد؛ هدفی که امکان تحقق آن به تنهایی توسط خود ایران امکان نیافت و شاه عباس ناگزیر از اتحاد با انگلیسیها برای مقابله با پرتغالیهاگردید؛ اتحادی که گرچه به اخراج پرتغالیها از خلیج‌فارس انجامید، اما در مقابل زمینه‌ساز سلطه انگلیسیها بر خلیج‌فارس به جای پرتغالیها شد. پس از آن، انگلیسیها امتیاز احداث کنسولگری در بندرعباس، احداث تجارتخانه در جاسک، اخذ نیمی از عواید گمرکی هرمز و انحصار خرید ابریشم از ایران و صدور منسوجات به ایران را به دست آوردند.

علاوه بر بریتانیا، براساس قراردادی که بین دولت ایران و کمپانی هند شرقی هلند در سال ۱۶۲۳ م/۱۳۰۲ ه ق به امضا رسید، اتباع هلند امتیاز تجارت در ایران به همراه معافیت از پرداخت هرگونه حقوق و عوارض گمرکی را به دست آوردند. حدود نیم قرن.بعد در سال ۱۶۶۴ م/۱۰۷۵ ه ق نمایندگان کمپانی هند شرقی فرانسه نیز در زمان سلطنت شاه عباس دوم به ایران آمدند و امتیازات مشابهی نظیر آزادی مسافرت بازرگانان فرانسوی در ایران و معافیت آنان از حقوق و عوارض گمرکی را به دست آوردند. هدف شاه عباس دوم از اعطای این امتیازات، ترغیب فرانسویان به عنوان نیرویی ثالث برای کمک به ایران در مقابله با انگلیسیها و هلندیها بود؛ اما این مهم نیز به دلیل عدم توانایی فرانسویان هیچگاه تحقق نیافت.به این ترتیب در اواخر قرن هفدهم و اوایل قرن هیجدهم، انگلیسیها از طریق کمپانی هند شرقی تقریبا یگانه قدرت خارجی فعال مایشاء در خلیج‌فارس بودند.

با مرگ شاه‌عباس اول، اضمحلال امپراتوری صفوی به دلایل عدیده آغازگشت و با شورش افاغنه در اوایل قرن هجدهم و تصرف اصفهان پایتخت دولت صفویه توسط آنان به سال ۱۷۲۲ م/۱۱۳۵ ه ق به اوج خود رسید. فروپاشی سلسله صفویه در ایران درست در حالی به وقوع می‌پیوست که همسایه شمالی ایران، روسیه، علاوه بر تلاش برای سلطه بر سواحل بالتیک و دریای سیاه، درصدد پیشروی به سمت جنوب و دستیابی به آبهای‌گرم خلیج فارس بود. با توجه به چنین مقدماتی بود که اوضاع نابسامان داخلی ایران بر اثر هجوم افغانیها به همراه عدم توجه امرای افغانی مستقر در اصفهان به محدوده‌ای فراتر از این، پتر کبیر امپراتور روسیه را ترغیب به تجزیه بخشهای وسیعی از ایران در نواحی شمال و شمال غربی با توسل به دو اهرم نظامی و دیپلماسی نمود. این اقدام از سوی دولت عثمانی شدیدا مورد اعتراض واقع شد تا اینکه بالاخره بر اثر وساطت دولت فرانسه دو قدرت رقیب در ایران - روسیه و عثمانی - براساس عهدنامه اسلامبول در سال ۱۷۲۴ م/۱۳۶۶ ه ق نواحی شمال، شمال غربی و غرب ایران را بین خود تقسیم کردند.

تجزیه بخشهای وسیعی از ایران توسط دولتهای همسایه، ناتوانی افاغنه در اداره امور کشور و بروز رقابتهای درونی میان آنها بر سر کسب قدرت، سرآغاز دوره‌ای از انحطاط در تاریخ ایران بود. وجود چنین شرایطی کمپانیهای تجاری را از ادامه تجارت با ایران مایوس کرد و اکثر آنها تجارتخانه‌های خود را از سواحل ایران در جنوب به نقاط دیگری در خلیج‌فارس انتقال دادند. ظهور نادر، رئیس ایل افشار، و تواناییهای بالقوه او مجددا زمینه اعتلای ایران را فراهم ساخت. وی در طول حیات سیاسی خود، پیش و پس از تاجگذاری در دشت مغان، همت برآن گمارد تا با استفاده از اهرمهای دیپلماسی و نظامی، حاکمیت ایران را به تمامی نواحی از دست رفته براثر سقوط صفویه اعاده کند. توضیح اینکه نادر ابتدا در جنگ با دولت عثمانی موفق شد بخشهای وسیعی از خاک ایران را از اشغال این دولت آزاد سازد و پس از آن نیز به دنبال اوج‌گیری اختلافات بین روسیه و عثمانی و شعله‌ور شدن آتش جنگ بین دو کشور، هر دو را به خروج نیروهای خود از مابقی نواحی متصرفی ایران واداشت. نادرشاه افشار پس از اعاده مرزهای ایران به زمان شاه‌عباس در شمال، شمال غربی و غرب، برای مطیع ساختن افاغنه مستقر در قندهار عازم این ناحیه شد و پس از آن نیز عازم هندوستان گردید. هدف نادر از لشکرکشی به هند، تصرف این سرزمین نبود به همین دلیل پس از فتح آنجا و گرفتن برخی غنائم مجددا عازم ایران شد. آخرین اقدام نادر در خارج از مرزهای ایران به هنگام بازگشت از هندوستان، لشکرکشی به ترکستان و مطیع ساختن خانات آن ناحیه بود. او علاوه بر موفقیت در جبهه‌های خارجی، در داخل نیز موفق به اعاده آرامش و امنیت در جامعه شد که این مهم خود سبب فعالیت مجدد کمپانیهای تجاری در ایران و نهایتا رونق تجارت خارجی ایران‌گردید.

نهادینه نشدن قدرت در طول سلطنت نادر و تمرکز قدرت نزد وی سبب شد تا با قتل او توسط اطرافیانش یک بار دیگر وحدت ملی ایران با چالش مواجه شود. مشخصه اصلی جامعه ایران پس از مرگ نادر، اوج‌گیری تفکر قدرت خواهی در بین افراد جامعه، عدم اطاعت از دولت مرکزی و تلاش قبایل مختلف در هر گوشه از ایران برای تشکیل حکومتی مستقل است. به عنوان مثال، پس از مرگ نادر، افشارها در شرق و شمال شرقی، قاجارها در شمال و زندها در جنوب هرکدام حکومتی جداگانه تشکیل دادند و درصدد گسترش حاکمیت خود بر سراسر ایران برآمدند. ماحصل این وضع وقوع یک سلسله جنگهای خونین بین این سه طایفه، رخت بربستن امنیت از جامعه و نهایتا رکود تجارت خارجی بود. تنها در مقطع کوتاه حکمرانی کریم‌خان زند ۱۷۷۹-۱۷۵۷م/۱۱۹۳-۱۱۷۱ ه ق بود که تا اندازه زیادی آرامش به جامعه ایران بازگشت و بازرگانی خارجی ایران، بویژه با انگلیسیها، رونق یافت. اما با مرگ کریم خان زند یک‌بار دیگر ایران دچار جنگهای خانگی شد و به همین دلیل اکثر کمپانیهای تجاری خارجی، به استثنای کمپانی هند شرقی بریتانیا، ایران را ترک کردند. سرانجام کشاکش قدرت بین این سه طایفه با پیروزی قاجارها و تشکیل سلسله قاجار به دست آقامحمدخان در سال ۱۷۹۵ م/۱۲۱۰ ه ق. پایان یافت.

ورود ایران به صحنه سیاست بین‌الملل و رقابت استعمارگران در ایران (۱۸۰۰ م/۱۲۱۵ ه ق به بعد)

همزمان با به قدرت رسیدن قاجارها در ایران، در همسایگی این کشور وقایعی در حال تکوین بود که سیاست خارجی ایران را بشدت تحت تاثیر قرار می‌داد. در این هنگام در همسایگی جنوب ایران کمپانی هند شرقی موفق به برقراری سلطه خود بر تقریبا سراسر هندوستان‌گردید؛ لذا از این پس خلیج‌فارس نه فقط به لحاظ تجاری بلکه از نظر امنیتی نیز برای بریتانیا حائز اهمیت بود. به همین دلیل از اواخر قرن هجدهم تا زمان اکتشاف نفت در ایران در اوایل قرن بیستم، حفظ هندوستان در مقابل تهدیدات خارجی، اساس سیاست خارجی بریتانیا را در منطقه تشکیل می‌داد. درست در همین زمان با به قدرت رسیدن کاترین دوم در روسیه - همسایه شمالی ایران - این کشور نیز پس از وقفه‌ای کوتاه درصدد تعقیب مجدد سیاست خارجی پتر کبیر در منطقه یعنی پیشروی به سمت جنوب، دستیابی به آبهای گرم خلیج‌فارس و نهایتا نزدیکی به هندوستان برآمد. سیاست اخیر دولت روسیه طبعا خوشایند دولت بریتانیا نبود و این دولت به مقابله با آن برآمد. تکوین این دو رویداد نقشی اساسی در شکل‌گیری و ماهیت سیاست خارجی ایران طی بیش از یک قرن داشت؛ چرا که این کشور از یک طرف یگانه راه برای دولت روسیه جهت اجرای برنامه‌هایش در پیشروی به سمت جنوب بود و از سوی دیگر هدف بریتانیا نیز ممانعت از تحقق این مهم به هر ترتیب بود. لذا بدیهی می‌نماید که ایران جولانگاه اصلی رقابت این دو قدرت باشد. اگرچه تکوین این مهم مربوط به سالهای آغازین سلطنت قاجارها در ایران بود، اما این رقابت تا زمان سلطنت فتحعلی شاه - جانشین آقامحمدخان -عیان نگردید. آقامحمدخان قاجار، هر چند با توسل به خشونت، موفق شد مرزهای ایران را برای، آخرین بار در طول تاریخ معاصر حفظ کند ولی تعیین سرنوشت همه امور به جانشین وی - فتحعلی شاه - موکولموکول شد.

موقعیت استراتژیک ایران به همراه شرایط اجتناب‌ناپذیر تاریخی ناشی از ظهور ناپلئون در صحنه سیاست اروپا سبب‌گردید تا آغاز سلطنت فتحعلی شاه در ایران با ورود رسمی فرانسه به دایره سیاست بین‌الملل مصادف شود. به قدرت رسیدن ناپلئون در فرانسه و تلاش وی برای ضربه‌زدن به بریتانیا در مستعمرات این دولت، بویژه هندوستان، امپراتور فرانسه را ناگزیر از نزدیکی به دولتهای منطقه برای نیل بدین منظور نمود. مهمترین راهکار ناپلئون برای دستیابی به این هدف نزدیکی به پل اول -امپراتور روسیه - و اتحاد با او جهت ضربه‌زدن به بریتانیا از طریق لشکرکشی به هند از راه ایران و افغانستان بود. وقوع این رویداد و به دنبال آن امکان تشکیل مثلثی مرکب از فرانسه، روسیه و ایران برای لشکرکشی به هندوستان، بریتانیا را ناگزیر از اعزام نماینده خود - سرجان ملکم(John Malcom) - به ایران و انعقاد نخستین عهدنامه تجاری، سیاسی، نظامی با ایران در سال ۱۸۰۱ م/۱۲۱۶ ه ق به منظور جلوگیری از شکل‌گیری چنین اتحادی نمود. توافق ایران و بریتانیا زودگذر بود؛ چرا که اتحاد روسیه و فرانسه از هم گسست و بریتانیا و روسیه در جبهه‌ای واحد علیه فرانسه قرار گرفتند. رویکرد مجدد رهبران روسیه به سیاستهای پترکبیر و توسل به زور برای پیشروی به سمت جنوب - سیاستی که منجر به جنگهای اول و دوم ایران و روسیه شد - رهبران ایران را به دلیل تفوق نظامی روسیه ناگزیر از انتخاب متحدی دیگر برای خود نمود. این متحد، فرانسه بود؛ زیرا با شعله‌ور شدن مجدد آتش جنگ بین این کشور و روسیه در اروپا، ناپلئون درصدد برآمد تا با کمک به ایران در مقابل روسیه بخشی از ارتش روسیه را از جبهه اروپا متوجه جنگ با ایران کند. بدین‌ترتیب شرایط اجتناب‌ناپذیر تاریخی، یک بار دیگر ایران و فرانسه را در کنار هم قرار داد و مو جب انعقاد عهدنامه فین‌کنشتاین (Finkenstein)بین دو کشور در سال ۱۸۰۷ م/۱۲۲۲ ه ق گردید. اما این‌بار نیز تلاشهای ایران ناکام ماند؛ چرا که مدتی بعد براساس پیمان تیلسیت، ۱۸۰۷ م/۸۵۷ هق، بین فرانسه و روسیه صلح برقرار شد. پس از چندی نیز درپی لشکرکشی ناموفق ناپلئون به روسیه، کنگره وین در سال ۱۸۱۵م برای همیشه به حیات سیاسی ناپلئون خاتمه داد.

اساس روابط دو قدرت در ایران رقابت بود؛ هر چندگاه مقتضیات تاریخی دو رقیب را ناگزیر از همکاری با یکدیگر می‌کرد. این رقابت به چند دوره به شرح ذیل قابل تقسیم است:

دوره نخست از ابتدای تشکیل سلسله قاجار را در برمی‌گیرد تا پایان جنگ دوم ایران و روس. مهمترین رویداد این مقطع، جنگهای اول و دوم ایران و روسیه است که با انعقاد دو عهدنامه ننگین گلستان و ترکمنچای به ترتیب در سالهای ۱۸۱۳ و ۱۸۲۸ م/۱۲۲۸ و ۱۲۴۳ ه ق خاتمه یافت و سبب تفوق نفوذ روسیه در ایران بر نفوذ بریتانیا شد؛ زیرا براساس این دو عهدنامه روسها نه تنها موفق به تجزیه بخشهای وسیعی از ایران و پیشروی به سمت جنوب شدند، بلکه براساس مفاد عهدنامه ترکمنچای حق کاپیتولاسیون را در ایران به دست آوردند. مضافا اینکه براساس مفاد بند ۷ این عهدنامه، به دلیل تضمین سلطنت قاجارها در اعقاب عباس میرزا از سوی دولت روسیه، زمینه برای مداخله این دولت در امور سیاسی ایران فراهم شد.

دوره دوم مربوط به تحولات سیاست خارجی ایران بین سالهای ۱۸۲۹و ۱۸۹۲م/۱۲۴۳ و ۱۳۰۹ ه ق است؛ مقطعی که سرآغاز آن پایان جنگهای دوم ایران و روس و پایان آن لغو امتیاز توتون و تنباکو از سوی دولت ایران است. مشخصه اصلی این دوره تشدید رقابت دولتین روسیه و انگلستان در ایران است که در نهایت با پیروزی دولت روسیه خاتمه یافت. توضیح اینکه در سالهای آغازین این مقطع، اساس سیاست خارجی بریتانیا در ایران تلاش برای کسب امتیازاتی شبیه امتیازات اخذ شده توسط روسیه در عهدنامه ترکمنچای و اتخاذ راهکاری به منظور ایجاد حریمهای جدید امنیتی برای هندوستان - به دلیل نزدیکی روسها از طریق ایران و آسیای مرکزی به هند - بود. انگلیس براساس مفاد عهدنامه تجاری منعقده با ایران به سال ۱۸۴۱ م/۱۲۵۷ ه ق تقریبا موفق شد امتیازاتی شبیه آنچه روسها در ترکمنچای به دست آورده بودند، کسب کند. ضمن آنکه برای نیل به منظور دوم، طی یک سناریوی چند مرحله‌ای هرات را از ایران تجزیه کرد و با ایجاد افغانستان متحدالشکل و وابسته ساختن حکام آن به خود، حریم امنیتی جدیدی برای، هندوستان تشکیل داد. با تحقق این دو مهم، مجددا رقابت روسیه و انگلستان در ایران تشدید گردید. نقطه عطف این رقابت در زمان سلطنت ناصرالدین شاه بر سر کسب امتیازات اقتصادی و سیاسی در ایران بود که در پایان روسیه برنده این میدان شد.

دوره سوم تاریخ سیاست خارجی ایران مربوط به واپسین سالهای قرن نوزدهم و سالهای نخست قرن بیستم، ۱۸۹۲ تا ۱۹۰۷م / ۱۳۰۹ تا ۱۳۲۵ ه ق، است؛ مقطعی که مشخصه اصلی آن تفوق نفوذ روسیه بر بریتانیا در ایران است. اما در پایان کار، شرایط اجتناب‌ناپذیر خارجی و داخلی، دو رقیب را ناگزیر از همکاری با یکدیگر نمود. توضیح اینکه به دنبال اعطای امتیاز توتون و تنباکو - موسوم به رژی -از سوی ناصرالدین شاه به تالبوت - تبعه انگلستان - قشرهای مختلف مردم به رهبری روحانیون علیه آن موضع گرفتند. قیام مردم، صدراعظم وقت - امین‌السلطان - را ناگزیر از لغو امتیاز کرد. اما وی به دلیل نگرانی از واکنش دولت بریتانیا در برابر لغو امتیاز، به دولت روسیه پناه برد. این رویداد سرآغاز تفوق نفوذ روسیه در ایران بر نفوذ بریتانیا بود که با امضای قرارداد گمرکی ۱۹۰۱ م/۱۳۱۹ ه ق{1} ایران و روسیه به اوج خود رسید و ناقوس مرگ سیاست تعادل در سیاست خارجی ایران را به صدا درآورد.

با اَغاز قرن بیستم در حالی نفوذ روسیه در ایران بر نفوذ بریتانیا پیشی می‌گرفت که دولت اخیر در این هنگام علاوه بر منافع سنتی خود در مشرق زمین، یعنی دفاع از هندوستان، به دلیل اکتشاف نفت در ایران و بعدا تغییر سوخت نیروی دریایی انگلستان از زغال‌سنگ به نفت، دارای علائق و منافع استراتژیک نیز در منطقه بود. لذا بدیهی می‌نماید که با آغاز قرن بیستم هدف اصلی سیاستمداران بریتانیا در ایران مقابله با سیاستهای تفوق‌طلبانه روسها در ایران باشد. راهکار بریتانیا برای نیل به این‌منظور بر دو پایه متکی بود: اولا این دولت سعی کرد از آن دسته وقایع داخلی در ایران که سبب تغییر وضع موجود (که ضامن تفوق روسیه بود) می‌شد، حمایت کند و با توجه به همین موضوع بود که انگلستان در مراحل اولیه شکل‌گیری نهضت مشروطه از آن استقبال کرد. ثانیا بریتانیا کوشید با چشم‌پوشی از شمال ایران و تبدیل جنوب این کشور به منطقه انحصاری نفوذ خود، صرفا درصدد دفاع از مناطقی برآید که در آنجا منافع اساسی داشت. به نظر می‌رسد گذاردن نام دریاچه بریتانیا بر خلیج‌فارس از سوی سیاستمداران انگلیسی در آغاز قرن بیستم و واگذاری چهار جزیره ایرانی تنب بزرگ و کوچک، ابوموسی و سری از سوی بریتانیا به شیخ‌نشین شارجه در سال ۱۹۰۳ م/۱۳۲۱ ه ق در چهارچوب این سیاست بوده باشد.

آخرین مرحله از تاریخ سیاست خارجی ایران را در دوران رقابت روسیه و انگلستان می‌توان دوره تفاهم و همکاری این قدرتها نامید؛ مقطعی که با امضای قرارداد ۱۹۰۷ م/۱۳۲۶ ه ق بین دولتین مذکور آغاز و با وقوع انقلاب اکتبر در سال ۱۹۱۷ م/۱۳۳۶ ه ق در روسیه خاتمه یافت. به نظر می‌رسد برخی وقایع در داخل و خارج ایران زمینه‌ساز همکاری ده ساله دو رقیب در ایران شده باشد. توضیح اینکه به دنبال پیروزی نهضت مشروطه در ایران در سال ۱۹۰۶ م/۱۳۲۴ ه ق و به دنبال آن تشکیل مجلس، برخی اقدامات استقلال‌طلبانه مجلس اول نظیر مخالفت با استقراض خارجی و عزل نوز بلژیکی(Gozef Nuse) از ریاست گمرکات، همراه با بروزگرایشهای، هواخواهی از آلمان در میان ملّیون، خوشایند دولتین روسیه و انگلستان نبود. افزون بر این، به لحاظ بین‌المللی نیز افزایش خطر آلمان و گسترش نفوذ این دولت در مشرق زمین همراه با تلاشهای دولت فرانسه برای تشکیل جبهه‌ای در مقابل اتحاد مثلث، سرانجام سبب شد تا دولتین روس و انگلیس در سال ۱۹۰۷ بر اساس قراردادی اختلافات خود را در مشرق زمین، بویژه ایران، پایان دهند. براساس مفاد این قرارداد ایران به سه منطقه نفوذ تقسیم گردید؛ شمال منطقه نفوذ روسیه، جنوب منطقه نفوذ بریتانیا و مرکز نیز به عنوان منطقه بی‌طرف تعیین شد. در واقع موافقت دولت بریتانیا با امضای قرارداد ۱۹۰۷ به معنای عدول این کشور از سیاست سنتی خود در ایران و اتخاذ موضعی در قبال اقدامات رقیب (روسیه) در ایران بود؛ تحولی که سر ادوارد گری،(Sir Edward Gery) وزیر خارجه وقت بریتانیا، بنیانگذار آن بود. وی اعتقاد داشت که دولت بریتانیا برای تامین منافع خود در مشرق زمین، بین ایران و روسیه، باید کشور اخیر را انتخاب کند. با توجه به همین رهیافت بود که بریتانیا در مقابل حمله قزاقان به مجلس اول سکوت اختیار کرد و پس از تشکیل مجلس دوم نیز هنگامی که در سال ۱۹۱۱ م/۱۳۲۹ ه ق روسیه طی اولتیماتومی به ایران خواهان عزل و خروج هیات مستشاری امریکا به ریاست مورگان شوستر شد، انگلستان نه تنها با روسیه مخالفت نکرد بلکه به رهبران ایران توصیه کرد که اولتیماتوم روس ها را بپذیرند.

با آغاز جنگ جهانی اول، ۱۸-۱۹۱۴ م/۳۶-۱۳۳۲ ه ق، هر دو قدرت روسیه و بریتانیا، بی‌اعتنا به اعلان بی‌طرفی از سوی ایران، نیروهای خود را وارد خاک ایران کردند؛ مضافا اینکه نیروهای عثمانی نیز از غرب و شمال غربی ایران را مورد تعرض قرار دادند. به‌رغم این موضوع که در طول جنگ، دولتین روسیه و انگلستان همت برآن داشتند تا در مناطق تحت سلطه خود حداکثر امتیازات سیاسی و اقتصادی را کسب کنند، اما واقعیت این است که اساس سیاست این دو قدرت در این مدت همکاری و تفاهم با یکدیگر بود؛ فرآیندی‌که با انعقاد قرارداد قسطنطنیه در سال ۱۹۱۵ م/۱۳۳۳ ه ق به اوج خود رسید. براساس مفاد این قرارداد دولت بریتانیا دست روسیه را در نواحی شمالی ایران به لحاظ سیاسی و اقتصادی باز می‌گذاشت و در مقابل دولت روسیه نیز با الحاق منطقه بی‌طرف به حوزه نفوذ استعماری بریتانیا موافقت می‌کرد. سیاست همکاری از سوی دولتین در ایران ادامه یافت تا اینکه وقوع انقلاب اکتبر به سال ۱۹۱۷ م/۱۳۳۵ه ق در روسیه به حیات آن خاتمه داد.

کودتای سوم اسفند، ظهور پهلوی در ایران و آغاز استعمار نو ۱۹۲۱-۱۹۷۹م/۱۲۹۹-۱۳۵۷ ه ش

پس از امضای قرارداد ۱۹۱۹، سه رویداد -که هر سه تا اندازه زیادی به یکدیگر وابسته‌اند - نه تنها سیاست خارجی ایران بلکه تحولات آتی ایران را به طور کلی تحت تاثیر قرار داد. حادثه اول، ناکامی دولت بریتانیا در اجرای قرارداد ۱۹۱۹ به دلایل مختلف خارجی و داخلی بویژه مخالفت مرحوم مدرس و ملیون ایران با آن بود. همزمان با آن، سیاست دولت شوروی در قبال ایران دگرگون شد و طوفان جایگزین تفاهم در روابط بین دو کشورگردید. مهمترین پیامد دوران جدیدکه با هجوم نیروهای شوروی به شمال ایران در ماه مه ۱۹۲۰/ اردیبهشت ۱۲۹۹ اغاز شد، نزدیکی شورویها به نهضت جنگل، تشکیل نخستین حکومت جمهوری در شمال ایران و تکوین موضوعی با عنوان مساله شمال برای دولت ایران بود. حادثه سوم، تصمیم دولت بریتانیا مبنی برخروج نیروهایش از ایران، به دلایل اقتصادی، تا پایان آوریل ۱۹۲۱/فروردین ۱۳۰۰ ه ش بود. درخصوص سیاست آتی بریتانیا در قبال ایران، دو دیدگاه در لندن وجود داشت. دیدگاه نخست که از سوی کرزن و همفکرانش مطرح شد، بر این اساس مبتنی بود که دولت بریتانیا باید صرفا در صدد حفظ منافع خود در جنوب ایران از طریق تشکیل کنفدراسیونی مرکب از رؤسای ایلات و قبایل برآید و از مابقی ایران صرف‌نظر کند. در مقابل، هواخواهان دیدگاه دوم که بیشتر از سوی نظامیان انگلیسی مستقر در ایران مطرح می‌شد، براین باور بودند که مساله اصلی برای آنان نه حفظ منافع سنتی بریتانیا در ایران بلکه خروج نیروهای انگلیسی مستقر در ایران است. از دیدگاه اینان،که آیرون ساید(Sir, A. Ironside) فرمانده نیروهای انگلیسی مستقر در شمال ایران در راس آن قرار داشت، یگانه رهیافت ممکن برای انجام این مهم، استقرار یک دیکتاتوری، نظامی در ایران پیش از آغاز خروج نیروهای انگلیسی از ایران بود.

کشاکش بین هواخواهان این دو دیدگاه با پیروزی نظامیان خاتمه یافت و حادثه‌ای را در تاریخ معاصر ایران رقم زد که به کودتای سوم اسفند ۱۲۹۹ مشهور شد؛ واقعه‌ای که رضا خان میرپنج سوادکوهی و سید ضیاء الدین طباطبایی به ترتیب مهره‌های نظامی و سیاسی آن بودند.مشخصه اصلی تاریخ معاصر ایران در سالهای نخست پس از کودتا، ۱۹۲۵ - ۱۹۲۱م/ ۱۲۹۹ - ۱۳۰۴ ه ش، صعود روزافزون قدرت رضاخان است؛ فرایندی که یکی از مهمترین دلایل آن حمایت هر دو قدرت انگلستان و شوروی از رهبر نظامی کودتا بود. انگلیسیها در این زمان به دلیل رویگردانی از سیاست سنتی خود مبنی بر بازی با ایلات و عشایر و رویکرد به سیاست تمرکز گرایانه در ایران، رضاخان را بهترین راه حل برای نیل به این منظور می‌دانستند؛ اضمن آنکه دولت شوروی نیز پس از شکست در سیاست صدور کمونیسم و امضای عهدنامه مودّت با ایران در فوریه ۱۹۲۱م/ اسفند ۱۲۹۹ هش به دلیل تامین امنیت مرزهای جنوبی خود و تحلیل نادرست درباره رضاخان به عنوان رهبر بورژوا دموکراتیک ایران، سیاست حمایت از او را پیشه کرد و تنها در صدد بسط روابط تجاری با ایران و گسترش کمونیسم در مواقع مقتضی برآمد.

حمایتهای داخلی و خارجی از رضاخان سبب شد تا وی ابتدا در سال ۱۹۲۴م/۱۳۰۳ هش عهده‌دار پست نخست‌وزیری‌گردد و یک سال بعد در آبان ۱۹۲۵م/۱۳۰۴ ه ش احمدشاه آخرین پادشاه قاجاریه را از سلطنت خلع و تشکیل سلسله پهلوی را اعلان کند. تاریخ سلطنت سلسله پهلوی در ایران پنجاه و سه سال طول کشید که می‌توان آن را به دو دوره تقسیم کرد؛ یکی یکی دوره ۱۶ ساله سلطنت رضا شاه و دیگری دوره سی و هفت ساله سلطنت فرزندش محمدرضا شاه. پشتیبانیهای امریکا از شاه او را به آزمودن قدرت مخالفان خود بویژه جناحهای مذهبی، ترغیب کرد. در راستای این سیاست روزنامه اطلاعات ژانویه ۱۹۷۸/ ۱۷ دی ۱۳۵۶ مقاله‌ای با عنوان ایران، ارتجاع سرخ و سیاه به قلم شخصی با نام مستعار احمد رشیدی مطلق چاپ کرد و نیروهای مذهبی بویژه امام خمینی، را مورد حمله و هتک حرمت قرار داد. این مقاله جرقه‌ای بود برای شعله‌ور شدن آتش انقلابی که درفوریه ۱۹۷۹ / بهمن ۱۳۵۷ به پیروزی رسید. ماهیت قیام و رهبری کاریزماتیک امام‌خمینی سبب شد تا رهبران امریکا به دلیل عدم شناخت صحیح از قیام ملت ایران و رهبری آن قادر به اتخاذ تصمیم واحد برای مقابله با آن نباشند. در مقابل،شورویها نیز به دلیل منافع اقتصادی خود و ماهیت مذهبی این انقلاب تا هنگام قطعی شدن پیروزی انقلاب به سیاست همکاری با رژیم شاه و حمایت از او ادامه دادند.

سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران

در دوران معاصر، ترکیب دو عامل، یعنی موقعیت استراتژیک و منابع انرژی، ایران را به محور توجه و رقابت قدرتهای بزرگ مبدل کرده است. رقابت قدرتهای جهانی برای نفوذ در ایران تأثیر عمیقی بر تاریخ ایران‌گذاشته و این امر نه تنها سیاست خارجی این کشور را شکل داده بلکه تحولات اقتصادی و اجتماعی ایران را نیز رقم زده است.

تقریباً همه زمامداران ایرانی، بدون استثناء، با توجه به شرایط فوق، سیاست خارجی و استراتژیهای خویش را تدوین نموده‌اند. اما در این راستا روشهای مختلفی اتخاذ شده است. پادشاهان قاجار با اعطای امتیازات به قدرتهای بزرگ (روسیه و انگلستان)،کوشیدند نوعی موازنه در میان آنها ایجاد کنند. اتخاذ این سیاست انفعالی باعث آن گردید که بتدریج قدرتهای، خارجی در کلیه شؤون ایران دخالت‌کنند و ایران به صورت کشوری نیمه مستعمره درآید.زمامداران پهلوی سیاست نزدیکی و اتحاد با قدرتی ثالث (آلمان یا امریکا) را به منظور تعدیل نفوذ روسها و انگلیسها در پیش‌گرفتند. اتخاذ این استراتژی (نزدیکی با آلمان) توسط رضا شاه باعث اشغال ایران در جنگ جهانی دوم توسط متفقین شد و سیاست محمدرضا شاه (نزدیکی با امریکا) سبب وابستگی شدید ایران به این کشور در دوران جنگ سرد گردید. مخالفت با مداخلات قدرتهای بزرگ در ایران و تأکید بر استقلال و هویت ملی و اسلامی در زمره قویترین نیروهای محرکه انقلاب اسلامی ایران بوده است. از این رو، جهت‌گیری سیاست خارجی ایران پس از انقلاب کاملاً با قبل متفاوت بود و تأکید بر سیاست «نه شرقی - نه غربی» حاکی از آن بود که ایران با قطع نفوذ بیگانگان در جستجوی اتخاذ سیاستی مستقل و به دور از هرگونه وابستگی است.

نیز نگاه کنبد به

• آغاز استعمار نو در ایران
• سیاست خارجی ایران در زمان سلطنت رضاشاه
• سیاست خارجی ایران در زمان سلطنت محمدرضاشاه
• سیاست مستقل ملی محمدرضاشاه
• دکترین نیکسون و ژاندارمی ایران
• سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران
• ایران و جنبش های آزادیخواه و استقلال طلب
• رابطه رژیم سلطنتی ایران با جنبش های آزادیخواه و استقلال طلب

پاورقی

{1}. براساس مفاد این قرارداد تعرفه کالاهای صادراتی روسیه برای ورود به ایران به نصف و یک چهارم کاهش یافت اما در مقابل تعرفه کالاهای انگلیَسی صددرصد افزایش یافت.

{2}. ابران پسی از پیروزی انقلاب در تاریخ ۵ فروردین ۵۸ به طور رسمی از پیمان سنتو خارج شد.

{3}. بر اساس گزارش کمیسیون فرعی امور بانکی، مالی و شهری سنای امریکا، میزان داراببهای غیرمنقول ابران بین بک نا دو میلیارد دلار تخمین زده شده است (Iranian Assets Settlement; 97 Congress, Washington, p.27). ولی دولت ابران در جریان مذاکرات الجزایر ارزشی این اموال را چهار میلیارد دلار مورد ارزبابی قرار داده است.

منبع اصلی

منوچهری، عباس(1381). کتاب ایران: نظام سیاسی در ایران. ویراستاری محسن شانه چی. تهران: سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، معاونت پژوهشی و آموزشی، مرکز مطالعات فرهنگی – بین المللی.

نویسنده مقاله

عباس منوچهری