کتابخانه های قم: تفاوت میان نسخهها
صفحهای تازه حاوی «استان قم در مركز كشور واقع شده و از شمال به استان تهران و استان مركزی، از جنوب به استان مركزی و استان اصفهان، و از غرب به استان مركزی محدود است. جمعیت آن (طبق آمار سال 1383) 1038424نفر و مساحت آن 11237 كیلومترمربع است (9). این استان از یك شهرستان تشكیل شده،...» ایجاد کرد |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
استان قم در | استان قم در مرکز کشور واقع شده و از شمال به استان تهران و استان مرکزی، از جنوب به استان مرکزی و استان اصفهان، و از غرب به استان مرکزی محدود است. جمعیت آن (طبق آمار سال 1383) 1038424نفر و مساحت آن 11237 کیلومترمربع است (9). این استان از یک شهرستان تشکیل شده، مجموعآ دارای 5 شهر، 4 بخش، 9 دهستان، و 363 آبادی است. مرکز این استان شهر قم است (8: 23؛ 10: 14). | ||
== | === تاریخچه === | ||
درباره قدمت قم و تاریخ بنای آن اختلافنظر وجود دارد. برخی معتقدند که این شهر پیش از دوره اسلامی وجود داشته و برخی دیگر تاریخ بنای قم را به دوره بعد از اسلام نسبت دادهاند (8: 25). بر اساس نظر باستانشناسان کنارههای غربی کویر ایران ــ قم، کاشان، و ساوه ــ از نخستین و قدیمیترین مناطقی هستند که بشر با استقرار خویش در آن مناطق تمدنهایی را پیریزی کرده است (18: 7، 28). توجه به محل اصلی شهر قم که خرابههای آن اکنون در یک کیلومتری شرق شهر مشاهده میشود و نیز توجه بهنام قرای اطراف شهر و وضع زندگی سکنه آن شکی باقی نمیگذارد که این شهر مدتها پیش از اسلام وجود داشته و از شهرهای آباد ایران بوده است (7: ج 11، ذیل "قم"). معتقدان این نظریه پادشاهان باستانی ایران را موجد بنای شهر میدانند و از ترقی و رشد آن در زمان هخامنشیان سخن گفتهاند (11: 646). این شهر توسط اسکندر ویران شد، پس از آن قباد ساسانی (487-531م.) به عمران و آبادی آن همت گمارد (16: 25). آنهایی که بنای شهر قم را مربوط به دوران اسلامی میدانند، معتقدند با کوچ قبیله اشعری (از قبایل عرب) در دهههای پایانی قرن اول هجری به ایران و سکونت در قم، این منطقه به معنای مرسوم آن زمان حالت شهر به خود گرفت و نام قم به آن اطلاق شد (14: ج 1، ص 61-62؛ 16: 20، 25). شهر قم از ابتدای حضور اشعریون به سبب تسلط آنان ــ در گوشه واقع شدن شهر، و بیتوجهی خلفا به آن ــ پایگاهی امن و از مناطق مهم اسکان علویان و شیعیان مهاجرِ به ستوه آمده از جور حکام اموی و عباسی بود که این منطقه را به کانونی علیه دارالخلافه تبدیل کرده بودند، به این جهت شهر ویرانیهای مکرر را در برابر شورشهای مکرر تجربه کرد (7: ج 11، ذیل "قم"؛ 8: 26؛ 15: ج 2، ص 2080). قم در زمان هارونالرشید پس از تجزیه اصفهان استقلال یافت و دارای عناوینی چون دارالمؤمنین و دارالایمان گشت (14: ج 1، ص 62). قم در دوره آلبویه به سبب نفوذ مردان سیاست خود در دستگاه حکومت، چون رکنالدوله دیلمی و صاحب بن عبّاد، که نخستین کتاب مستقل در تاریخ قم به خواست وی به رشته تحریر درآمد، در ابعاد مختلف رشد و توسعه یافت (8: 29). در دوره سلجوقیان هم حضور چهرههای سیاسی و متصدی امور، سبب عمران و ترقی قم شد. تا دوره صفویه قم دوبار بهکلی منهدم شد. اما صفویان قم را مورد توجه خاص قرار دادند و این شهر از مراکز مهم فرهنگی و فقهی شیعه گردید (15: ج 2، ص 2080). پس از دوره صفویه تا قاجاریه، قم همچنان مورد بیمهری بود. با اغماض از روش برخی سلاطین قاجار، این شهر و بارگاه حضرت معصومه (س) مورد عنایت قاجاریان قرار گرفت (8: 32؛ 15: ج 2، ص 2080). مراکز و مؤسساتی در سدههای سوم و چهارم هجری بهکار تعلیم و نشر احادیث ائمه اشتغال داشتند و شهر قم را در شمار نخستین مراکز علمی شیعیان درآوردند. امام صادق (ع) در روایات چندی از قم بهعنوان ملجأ شیعیان یاد میکند که خود دلیلی بر تأیید تفکر اهل این دیار است (5: ج 7، ص 391). | |||
از سالهای گذشته در قم اهمیت مدرسه و علم با وجود کتابخانه و بسط آن برابری میکرده است و از آنجا که همواره قم بهعنوان یک پایگاه دینی و فقهی شناخته شده است، کتابخانههای دینی و موضوعات وابسته نیز در آن تشکیل شده است. بیشتر استفادهکنندگان این کتابخانهها طلاب علوم دینی بودهاند. از قدیمیترین کتابخانهها در قم کتابخانه هندوی قمی، زینالملک ابوسعد است. وی مدرسه قاضی محمد وزّان را بنا نهاد و جنب آن کتابخانهای ساخت که بهنام او شهرت گرفت. | |||
== | === کتابخانههای مدارس دینی === | ||
کتابخانه مدرسه فیضیه از جمله مهمترین کتابخانههای مدارس علمیه است. مدرسه فیضیه که جایگزین مدرسه آستانه شده است، در 1349ق. توسط آیتالله عبدالکریم حائری گشایش یافت (1: 407؛ 8: 57؛ 12: 204؛ 14: ج 1، ص 110؛ 24: ج 2، ص 214). پس از ایشان آیتالله بروجردی تصدی امور حوزه و مدرسه را بر عهده داشت و به توسعه و تکمیل کتابخانه آن همت گمارد (3: 91؛ 6: 201ـ202؛ 12: 204). مدرسه نجف قلی بیک تنکابنی ( -1099)، در 1095 یا اندکی پیش از توسط خودش در قم بنا نهاده شد و تعدادی کتاب بر آن وقف گردید (21: 223). مدرسه مؤمنیه (تحویلخانه)، کتابخانهای معتبر داشت که در طول زمان به تاراج رفت و مخروبه شد. مدرسه خان، از مدارس دینی دوره صفویه، توسط مهدی قلیخان در 1123ق. بنیان نهاده شد (20: ج 2، ص 235). در 1379ق. آیتالله حسین بروجردی کتابخانه آن را تجهیز و راهاندازی کرد. این کتابخانه اکنون زیرنظر مسئول کتابخانه مدرسه فیضیه اداره میشود (6: 203، 226). مدرسه علوم دینی جهانگیرخان از مدارس دوره صفوی است که بهدست جهانگیرخان تعمیر و صاحب کتابخانه گردید. نصرالله مستوفی گرگانی در 1278ق. آن را تعمیر و مرمت کرد و مدرسه ناصری نامیده شد (8: 58-59). کتابخانه مدرسه حجتیه توسط آیتالله حجت در 1331 تأسیس شد (12: 210؛ 14: ج 2، ص 737؛ 23: 105؛ 24: ج 2، ص 214). کتابخانه مدرسه شهید حقانی وابسته به مدرسه علمیه حقانی از دیگر کتابخانههای علوم دینی است (3: 91). | |||
از | === کتابخانههای شخصی === | ||
کتابخانه هندوی قمی زینالملک ابوسعد که پیشتر به آن اشاره شد، از قدیمیترین کتابخانههای شخصی استان قم است. برخی از کتابخانههای شخصی برجسته این منطقه عبارتند از: کتابخانه میرزامحمدطاهر قمی از محدثان معروف و مؤلف کتاب مباحثهالنفس که کتابهای کتابخانه وی همه با تاریخ 1050 به مهر وی ممهور است (24: ج 2، ص 26، 41)؛ کتابخانه لطفعلی آذر بیگدلی مؤلف تذکره آتشکده، شاعر و پایهگذار بازگشت مکتب ادبی در دوره زندیه که شامل هزار جلد مخطوطات بوده است (23: 89؛ 24: ج 2، ص 158)؛ کتابخانه آیتالله خوانساری که مجموعهای ممتاز از کتب فقه و اصول جعفری را دربرمیگیرد؛ کتابخانه شیخ هادی بروجردی؛ کتابخانه آیتالله صدر (24: ج 2، ص 109ـ110، 204)؛ کتابخانه آیتالله مرعشی نجفی که در تاریخ 1386ق. با 1300 جلد کتاب افتتاح شد و اکنون بهعنوان بزرگترین گنجینه اسناد و کتب شیعی در اختیار دانشپژوهان قرار دارد (1: 401؛ 8: 112؛ 24: ج2، ص204)؛ کتابخانه برقعی که چند دهه از تشکیل آن میگذرد (3: 91؛ 23: 110)؛ کتابخانه شخصی آیتالله بروجردی که کتابهای فراوانی اعم از چاپی و خطی را گرد آورده بود (6: 198). وی در زمان حیاتش کتابخانه ارزشمند خود را وقف کتابخانه عمومی مسجداعظم کرد که خود بنیانگذار آن است (1: 401؛ 6: 200؛ 23: 110؛ 24: ج 2، ص 199). | |||
== | === کتابخانههای عمومی === | ||
کتابخانههای عمومی، به مفهوم امروزی، در سالهای اخیر بهصورت حقوقی و حقیقی در قم شروع به فعالیت کردند. نخستین کتابخانه عمومی وابسته به ادارهکل ارشاد اسلامی در 1376 تأسیس شد و در سالهای بعد به 9 واحد افزایش یافت. کتابخانه عمومی آیتالله خامنهای، کتابخانه عمومی شهدای نوبهار (3: 87؛ 8: 112)، کتابخانه عمومی یادگار امام (ره)، کتابخانه عمومی امام خمینی (ره) حاجیآباد، و کتابخانه عمومی شهدای صرم (روستای صرم)، از آن جملهاند. طبق آمار سال 1382 تعداد کتابخانههای عمومی قم 12 واحد، تعداد مجموعه آنها 93250 جلد، تعداد اعضا 12550 نفر، و تعداد مراجعان 155610 نفر بوده است<ref name=":0">[https://www.farhang.gov.ir/ وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی]، پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات به سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران. '''''نامه اداری'''''. مورخ 13 شهریور 1384.</ref>. | |||
نخستین کتابخانه کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان استان در 1349 بهنام کتابخانه مرکز شماره 1 تأسیس شد و بعد از آن 4 کتابخانه دیگر باعنوان مراکز 2 الی 5 در این استان تأسیس شد. مجموع کتابخانههای کودکان و نوجوانان استان قم (تا پایان مهر 1380) 5 واحد بود و مجموعآ دارای 23903 جلد کتاب و 1298 نفر عضو بودهاند (19: 1). طبق آمار سال 1382 تعداد کتابخانههای کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان به 7 واحد کتابخانه ثابت رسیده است<ref name=":0" />. | |||
== | === کتابخانههای مساجد و اماکن مذهبی === | ||
کتابخانه دارالتبلیغ اسلامی از کتابخانههای مهم حوزه علمیه قم است که توسط آیتالله شریعتمداری تأسیس شد (12: 215؛ 14: ج 1، ص 110). از جمله کتابخانههای اماکن مذهبی در سطح استان قم میتوان به کتابخانه آستانه حضرت معصومه (س) که در 1331 تأسیس شد، کتابخانه مؤسسه باقرالعلوم، و کتابخانه بنیاد معارف اسلامی اشاره کرد (1: 401؛ 3: 91؛ 8: 112؛ 12: 210؛ 14: ج 1، ص 577). کتابخانه تخصصی صاحبالزمان (عج) وابسته به امور فرهنگی مسجد مقدس جمکران با هدف اطلاعرسانی به محققان پیرامون زندگی و معارف حضرت مهدی (عج) در 1376 تأسیس شد و به همین منظور تمام آثار مکتوب و غیرمکتوب پیرامون امام زمان (عج) را جمعآوری، تلخیص، چکیدهنویسی، و طبقهبندی میکنند (13: 44-48). | |||
دبیرخانه امور مساجد قم با همکاری کانونهای فرهنگی و هنری مساجد، محلهای مناسبی در داخل یا جنب مسجد را به کتابخانه اختصاص داده و امکان استفاده عموم از منابع را بهوجود آوردهاند. کتابخانه عمومی مهدی موعود، کتابخانه عمومی المصطفی (ص)، کتابخانه عمومی امام حسن (ع)، و کتابخانه عمومی توحید از آن جملهاند (3: 88، 89). کتابخانه عمومی مسجد جمکران که تحت نظارت تولیت آستان مقدس جمکران فعالیت میکند، در 1374 تأسیس شد (2: 50). کتابخانه مسجد اعظم قم به همت آیتالله حسین بروجردی در 1340 تأسیس شد. طبق آمار سال 1382 تعداد کتابخانههای مساجد این استان 36 باب، تعداد کتاب 158981 جلد، و تعداد اعضا 7840 نفر بوده است<ref name=":0" />. | |||
== | === کتابخانههای آموزشگاهی === | ||
تا قبل از 1318ق. مدرسه و یا آموزشگاه به سبک و اصول جدید در قم وجود نداشت و مراکز تعلیم و تربیت منحصر به مکتبخانههای قدیمی بود. نخستین مدرسه بهنام فاطمیه توسط حسن رشدیه تأسیس شد. نخستین مدرسه دولتی نیز در 1300ش. ایجاد شد (1: 463-464). در این مدارس، کتابخانههای آموزشگاهی چندان مورد توجه نبود. امروزه در مدارس ابتدایی، راهنمایی، و دبیرستان حداقل یک اتاق کوچک به کتابخانه اختصاص داده شده است. علاوه بر آن، در هر یک از نواحی آموزش و پرورش استان، کتابخانهای در کانون فرهنگی ناحیه تشکیل شده است. این کتابخانهها را ادارات آموزش و پرورش تجهیز و راهاندازی کردهاند. کانون فرهنگی امام خمینی، کانون معراج، کانون حضرت زینب، کانون حضرت سلمان، و کانون حضرت اباذر از آن جملهاند (3: 88). طبق آمار 1382، تعداد کتابخانههای مدارس دولتی این استان 727 واحد و مجموع کتابهای آن 745365 جلد است<ref name=":0" />. | |||
=== کتابخانههای تخصصی === | |||
از کتابخانههایی که بهدلیل وابستگی به سازمانها و مؤسسات، تخصصی محسوب میشوند، لکن ممکن است مجموعه این کتابخانهها تخصصی نباشد، میتوان به کتابخانههای هلالاحمر، کتابخانه صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران، مرکز تربیت مربی کودکان و نوجوانان، و کتابخانه کوثریه وابسته به امور بانوان استانداری قم اشاره کرد (3: 90-91؛ 17: 34، 53). | |||
== | === کتابخانههای دانشگاهی === | ||
قدیمیترین کتابخانه دانشگاهی استان، متعلق به مجتمع آموزشی عالی قم است که در 1349 تأسیس شد (4: 216). دانشگاه قم نیز کتابخانهای دارد (17: 37). تعداد کتابخانههای دانشگاهی این استان در 1382، در حدود 18 واحد، تعداد کتابهای آنها 366608 جلد، تعداد اعضا 12076 نفر، و تعداد مراجعان 93630 نفر بوده است<ref name=":0" />. | |||
= | |||
قدیمیترین | |||
== مآخذ == | == مآخذ == | ||
1) ابن الرضا، حسین. قم (اجتماعی ـ اقتصادی). قم: مؤلف، | 1) ابن الرضا، حسین. '''''قم (اجتماعی ـ اقتصادی)'''''. قم: مؤلف، 1365، | ||
2) ابودلف خرزجی، مسعر بن مهلهل. سفرنامه ابودلف در ایران. با تعلیقات ولادیمیر | 2) ابودلف خرزجی، مسعر بن مهلهل. '''''سفرنامه ابودلف در ایران'''''. با تعلیقات ولادیمیر مینورسکی، ترجمه ابوالفضل طباطبائی. تهران: فرهنگ ایران زمین، 1342، | ||
3) | 3) '''''ارزیابی کتابخانههای عمومی و اختصاصی استان قم'''''. پیام کتابخانه. س. دهم، 3 (پاییز 1379)، ص86-94. | ||
4) تعاونی، شیرین (خالقی)؛ عزیزی، ایرانداخت. راهنمای | 4) تعاونی، شیرین (خالقی)؛ عزیزی، ایرانداخت. '''''راهنمای مراکز اسناد و کتابخانههای تخصصی، اختصاصی و دانشگاهی'''''. [تهران]: [https://www.nlai.ir/ کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران]، 1370، | ||
6) دوانی، علی. زندگانی زعیم بزرگ عالم تشیع آیتالله بروجردی: با تجدیدنظر و اضافات. تهران: نشر مطهر، | 6) دوانی، علی. '''''زندگانی زعیم بزرگ عالم تشیع آیتالله بروجردی: با تجدیدنظر و اضافات'''''. تهران: نشر مطهر، 1372، | ||
7) دهخدا، | 7) دهخدا، علیاکبر. '''''لغتنامه'''''. ج 11، ذیل "قم". | ||
8) زندهدل، حسن. استان قم | 8) زندهدل، حسن. '''''استان قم'''''. تهران: نشر ایرانگردان، 1379، ص | ||
9) سازمان مدیریت و برنامهریزی | 9) سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور. [https://amar.org.ir/ پایگاه اطلاعرسانی مرکز آمار ایران]. به نقل از :[http://www.sci/org.ir/persia/index.htm.[11 Apr. 2005]؛ http <nowiki>://www.sci/org.ir/persia/index.htm.[11 Apr. 2005]؛</nowiki>] | ||
10) سالنامه آماری | 10) سالنامه آماری کشور 1380. تهران: [https://amar.org.ir/ مرکز آمار ایران]، 1381، | ||
11) سعیدیان، عبدالحسین. شناخت شهرهای ایران. [تهران]: علم و زندگی، | 11) سعیدیان، عبدالحسین. '''''شناخت شهرهای ایران'''''. [تهران]: علم و زندگی، 1379، | ||
12) شریف رازی، محمد. گنجینه دانشمندان. تهران: | 12) شریف رازی، محمد. '''''گنجینه دانشمندان'''''. تهران: کتابفروشی اسلامیه، 1352، | ||
13) | 13) '''''شما بپرسید صاحبالزمان پاسخ میدهد'''''. رشد جوان. ویژهنامه نیمه شعبان، (آذرماه سال تحصیلی 1378-1379)، 44-50. | ||
14) صفین قمی، عباس. گنجینه آثار قم. قم: چاپ مهر استوار، 1349- | 14) صفین قمی، عباس. '''''گنجینه آثار قم'''''. قم: چاپ مهر استوار، 1349-1350. | ||
15) | 15) '''''قم'''''. دایرهالمعارف فارسی [مصاحب]. ج2، ص2080. | ||
16) قمی، حسن بن محمد. تاریخ قم. تصحیح جلالالدین طهرانی. تهران: توس، | 16) قمی، حسن بن محمد. '''''تاریخ قم'''''. تصحیح جلالالدین طهرانی. تهران: توس، 1361، | ||
17) گزارش فرهنگی | 17) گزارش فرهنگی کشور :1376 مجموعه آماری فعالیتهای فرهنگی وزارتخانهها، سازمانها و نهادها. تهران: [https://www.farhang.gov.ir/ وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی]، معاونت پژوهشی و آموزشی، مرکز آمار و برنامهریزی پژوهشهای فرهنگی و هنری، 1378. | ||
18) گیرشمن، رومن. ایران از آغاز تا اسلام. ترجمه محمد معین. [تهران]: | 18) گیرشمن، رومن. '''''ایران از آغاز تا اسلام'''''. ترجمه محمد معین. [تهران]: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، 1366، | ||
19) لیست | 19) '''''لیست مراکز بر اساس استانها'''''. [تهران]: کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، معاونت فرهنگی، 1377-1378 (پلیکپی). | ||
20) مدرسی طباطبائی، حسین. تربت | 20) مدرسی طباطبائی، حسین. '''''تربت پاکان'''''. ج 2: آثار و بناهای قدیم محدوده کنونی دارالمومنین قم. قم: چاپخانه مهر، 1335، | ||
21) | 21) مدرسی طباطبائی، حسین. '''''قمنامه'''''. قم: [https://marashilibrary.com/ مرکز انتشارات کتابخانه آیتالله مرعشی نجفی]، 1364، | ||
22) وزارت فرهنگ و ارشاد | 22) [https://www.farhang.gov.ir/ وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی]، پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات به سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران. '''''نامه اداری'''''. مورخ 13 شهریور 1384. | ||
23) همایونفرخ، | 23) همایونفرخ، رکنالدین. '''''تاریخچه کتابخانههای ایران و کتابخانههای عمومی'''''. [تهران]: سازمان کتابخانههای عمومی و شهرداری تهران، 1344. | ||
24) | 24) همایونفرخ، رکنالدین. '''''کتاب و کتابخانههای شاهنشاهی ایران'''''. ج 2: تاریخچه کتابخانههای ایران از صدر اسلام تا عصر کنونی. [تهران]: [https://www.farhang.gov.ir/ وزارت فرهنگ و هنر]، ادارهکل نگارش، 1345-1347. | ||
منبع اصلی | منبع اصلی | ||
| خط ۹۶: | خط ۸۴: | ||
نویسنده مقاله | نویسنده مقاله | ||
فاطمه (رؤیا) پورامید | |||
تلخیص افسانه تیموریخانی | |||
== نیز نگاه کنید به == | |||
* [[کتابخانه های آذربایجان شرقی]] | |||
* [[کتابخانه های آذربایجان غربی]] | |||
* [[کتابخانه های ارامنه ایران]] | |||
* [[کتابخانه های استان اردبیل]] | |||
* [[کتابخانه های ایلام]] | |||
* [[کتابخانه های بوشهر]] | |||
* [[کتابخانه های تهران]] | |||
* [[کتابخانه های خراسان]] | |||
* [[کتابخانه های خوزستان]] | |||
* [[کتابخانه های زنجان]] | |||
* [[کتابخانه های سمنان]] | |||
* [[کتابخانه های سیستان و بلوچستان]] | |||
* [[کتابخانه های فارس]] | |||
* [[کتابخانه های قزوین]] | |||
* [[کتابخانه های کردستان]] | |||
* [[کتابخانه های کرمان]] | |||
* [[کتابخانه های کرمانشاه]] | |||
* [[کتابخانه های كُهگيلويه و بويراحمد]] | |||
* [[کتابخانه های لرستان]] | |||
* [[کتابخانه های مازندران]] | |||
* [[کتابخانه های هرمزگان]] | |||
* [[کتابخانه های همدان]] | |||
* [[کتابخانه های یزد]] | |||
* [[کتابخانه های گیلان]] | |||
* [[کتابخانه های استان گلستان]] | |||
* [[کتابخانه های اصفهان]] | |||
== مآخذ == | |||
== منبع اصلی == | |||
خوزستان، کتابخانه های (1381). دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی ایران. جلد اول، تهران: [https://www.nlai.ir/publishers انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران]. | |||
== نویسنده مقاله == | |||
محمدحسن رجبی و مهناز علیجانی | |||
[[رده:ارتباطات]] | |||
نسخهٔ ۱۱ دسامبر ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۵۰
استان قم در مرکز کشور واقع شده و از شمال به استان تهران و استان مرکزی، از جنوب به استان مرکزی و استان اصفهان، و از غرب به استان مرکزی محدود است. جمعیت آن (طبق آمار سال 1383) 1038424نفر و مساحت آن 11237 کیلومترمربع است (9). این استان از یک شهرستان تشکیل شده، مجموعآ دارای 5 شهر، 4 بخش، 9 دهستان، و 363 آبادی است. مرکز این استان شهر قم است (8: 23؛ 10: 14).
تاریخچه
درباره قدمت قم و تاریخ بنای آن اختلافنظر وجود دارد. برخی معتقدند که این شهر پیش از دوره اسلامی وجود داشته و برخی دیگر تاریخ بنای قم را به دوره بعد از اسلام نسبت دادهاند (8: 25). بر اساس نظر باستانشناسان کنارههای غربی کویر ایران ــ قم، کاشان، و ساوه ــ از نخستین و قدیمیترین مناطقی هستند که بشر با استقرار خویش در آن مناطق تمدنهایی را پیریزی کرده است (18: 7، 28). توجه به محل اصلی شهر قم که خرابههای آن اکنون در یک کیلومتری شرق شهر مشاهده میشود و نیز توجه بهنام قرای اطراف شهر و وضع زندگی سکنه آن شکی باقی نمیگذارد که این شهر مدتها پیش از اسلام وجود داشته و از شهرهای آباد ایران بوده است (7: ج 11، ذیل "قم"). معتقدان این نظریه پادشاهان باستانی ایران را موجد بنای شهر میدانند و از ترقی و رشد آن در زمان هخامنشیان سخن گفتهاند (11: 646). این شهر توسط اسکندر ویران شد، پس از آن قباد ساسانی (487-531م.) به عمران و آبادی آن همت گمارد (16: 25). آنهایی که بنای شهر قم را مربوط به دوران اسلامی میدانند، معتقدند با کوچ قبیله اشعری (از قبایل عرب) در دهههای پایانی قرن اول هجری به ایران و سکونت در قم، این منطقه به معنای مرسوم آن زمان حالت شهر به خود گرفت و نام قم به آن اطلاق شد (14: ج 1، ص 61-62؛ 16: 20، 25). شهر قم از ابتدای حضور اشعریون به سبب تسلط آنان ــ در گوشه واقع شدن شهر، و بیتوجهی خلفا به آن ــ پایگاهی امن و از مناطق مهم اسکان علویان و شیعیان مهاجرِ به ستوه آمده از جور حکام اموی و عباسی بود که این منطقه را به کانونی علیه دارالخلافه تبدیل کرده بودند، به این جهت شهر ویرانیهای مکرر را در برابر شورشهای مکرر تجربه کرد (7: ج 11، ذیل "قم"؛ 8: 26؛ 15: ج 2، ص 2080). قم در زمان هارونالرشید پس از تجزیه اصفهان استقلال یافت و دارای عناوینی چون دارالمؤمنین و دارالایمان گشت (14: ج 1، ص 62). قم در دوره آلبویه به سبب نفوذ مردان سیاست خود در دستگاه حکومت، چون رکنالدوله دیلمی و صاحب بن عبّاد، که نخستین کتاب مستقل در تاریخ قم به خواست وی به رشته تحریر درآمد، در ابعاد مختلف رشد و توسعه یافت (8: 29). در دوره سلجوقیان هم حضور چهرههای سیاسی و متصدی امور، سبب عمران و ترقی قم شد. تا دوره صفویه قم دوبار بهکلی منهدم شد. اما صفویان قم را مورد توجه خاص قرار دادند و این شهر از مراکز مهم فرهنگی و فقهی شیعه گردید (15: ج 2، ص 2080). پس از دوره صفویه تا قاجاریه، قم همچنان مورد بیمهری بود. با اغماض از روش برخی سلاطین قاجار، این شهر و بارگاه حضرت معصومه (س) مورد عنایت قاجاریان قرار گرفت (8: 32؛ 15: ج 2، ص 2080). مراکز و مؤسساتی در سدههای سوم و چهارم هجری بهکار تعلیم و نشر احادیث ائمه اشتغال داشتند و شهر قم را در شمار نخستین مراکز علمی شیعیان درآوردند. امام صادق (ع) در روایات چندی از قم بهعنوان ملجأ شیعیان یاد میکند که خود دلیلی بر تأیید تفکر اهل این دیار است (5: ج 7، ص 391).
از سالهای گذشته در قم اهمیت مدرسه و علم با وجود کتابخانه و بسط آن برابری میکرده است و از آنجا که همواره قم بهعنوان یک پایگاه دینی و فقهی شناخته شده است، کتابخانههای دینی و موضوعات وابسته نیز در آن تشکیل شده است. بیشتر استفادهکنندگان این کتابخانهها طلاب علوم دینی بودهاند. از قدیمیترین کتابخانهها در قم کتابخانه هندوی قمی، زینالملک ابوسعد است. وی مدرسه قاضی محمد وزّان را بنا نهاد و جنب آن کتابخانهای ساخت که بهنام او شهرت گرفت.
کتابخانههای مدارس دینی
کتابخانه مدرسه فیضیه از جمله مهمترین کتابخانههای مدارس علمیه است. مدرسه فیضیه که جایگزین مدرسه آستانه شده است، در 1349ق. توسط آیتالله عبدالکریم حائری گشایش یافت (1: 407؛ 8: 57؛ 12: 204؛ 14: ج 1، ص 110؛ 24: ج 2، ص 214). پس از ایشان آیتالله بروجردی تصدی امور حوزه و مدرسه را بر عهده داشت و به توسعه و تکمیل کتابخانه آن همت گمارد (3: 91؛ 6: 201ـ202؛ 12: 204). مدرسه نجف قلی بیک تنکابنی ( -1099)، در 1095 یا اندکی پیش از توسط خودش در قم بنا نهاده شد و تعدادی کتاب بر آن وقف گردید (21: 223). مدرسه مؤمنیه (تحویلخانه)، کتابخانهای معتبر داشت که در طول زمان به تاراج رفت و مخروبه شد. مدرسه خان، از مدارس دینی دوره صفویه، توسط مهدی قلیخان در 1123ق. بنیان نهاده شد (20: ج 2، ص 235). در 1379ق. آیتالله حسین بروجردی کتابخانه آن را تجهیز و راهاندازی کرد. این کتابخانه اکنون زیرنظر مسئول کتابخانه مدرسه فیضیه اداره میشود (6: 203، 226). مدرسه علوم دینی جهانگیرخان از مدارس دوره صفوی است که بهدست جهانگیرخان تعمیر و صاحب کتابخانه گردید. نصرالله مستوفی گرگانی در 1278ق. آن را تعمیر و مرمت کرد و مدرسه ناصری نامیده شد (8: 58-59). کتابخانه مدرسه حجتیه توسط آیتالله حجت در 1331 تأسیس شد (12: 210؛ 14: ج 2، ص 737؛ 23: 105؛ 24: ج 2، ص 214). کتابخانه مدرسه شهید حقانی وابسته به مدرسه علمیه حقانی از دیگر کتابخانههای علوم دینی است (3: 91).
کتابخانههای شخصی
کتابخانه هندوی قمی زینالملک ابوسعد که پیشتر به آن اشاره شد، از قدیمیترین کتابخانههای شخصی استان قم است. برخی از کتابخانههای شخصی برجسته این منطقه عبارتند از: کتابخانه میرزامحمدطاهر قمی از محدثان معروف و مؤلف کتاب مباحثهالنفس که کتابهای کتابخانه وی همه با تاریخ 1050 به مهر وی ممهور است (24: ج 2، ص 26، 41)؛ کتابخانه لطفعلی آذر بیگدلی مؤلف تذکره آتشکده، شاعر و پایهگذار بازگشت مکتب ادبی در دوره زندیه که شامل هزار جلد مخطوطات بوده است (23: 89؛ 24: ج 2، ص 158)؛ کتابخانه آیتالله خوانساری که مجموعهای ممتاز از کتب فقه و اصول جعفری را دربرمیگیرد؛ کتابخانه شیخ هادی بروجردی؛ کتابخانه آیتالله صدر (24: ج 2، ص 109ـ110، 204)؛ کتابخانه آیتالله مرعشی نجفی که در تاریخ 1386ق. با 1300 جلد کتاب افتتاح شد و اکنون بهعنوان بزرگترین گنجینه اسناد و کتب شیعی در اختیار دانشپژوهان قرار دارد (1: 401؛ 8: 112؛ 24: ج2، ص204)؛ کتابخانه برقعی که چند دهه از تشکیل آن میگذرد (3: 91؛ 23: 110)؛ کتابخانه شخصی آیتالله بروجردی که کتابهای فراوانی اعم از چاپی و خطی را گرد آورده بود (6: 198). وی در زمان حیاتش کتابخانه ارزشمند خود را وقف کتابخانه عمومی مسجداعظم کرد که خود بنیانگذار آن است (1: 401؛ 6: 200؛ 23: 110؛ 24: ج 2، ص 199).
کتابخانههای عمومی
کتابخانههای عمومی، به مفهوم امروزی، در سالهای اخیر بهصورت حقوقی و حقیقی در قم شروع به فعالیت کردند. نخستین کتابخانه عمومی وابسته به ادارهکل ارشاد اسلامی در 1376 تأسیس شد و در سالهای بعد به 9 واحد افزایش یافت. کتابخانه عمومی آیتالله خامنهای، کتابخانه عمومی شهدای نوبهار (3: 87؛ 8: 112)، کتابخانه عمومی یادگار امام (ره)، کتابخانه عمومی امام خمینی (ره) حاجیآباد، و کتابخانه عمومی شهدای صرم (روستای صرم)، از آن جملهاند. طبق آمار سال 1382 تعداد کتابخانههای عمومی قم 12 واحد، تعداد مجموعه آنها 93250 جلد، تعداد اعضا 12550 نفر، و تعداد مراجعان 155610 نفر بوده است[۱].
نخستین کتابخانه کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان استان در 1349 بهنام کتابخانه مرکز شماره 1 تأسیس شد و بعد از آن 4 کتابخانه دیگر باعنوان مراکز 2 الی 5 در این استان تأسیس شد. مجموع کتابخانههای کودکان و نوجوانان استان قم (تا پایان مهر 1380) 5 واحد بود و مجموعآ دارای 23903 جلد کتاب و 1298 نفر عضو بودهاند (19: 1). طبق آمار سال 1382 تعداد کتابخانههای کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان به 7 واحد کتابخانه ثابت رسیده است[۱].
کتابخانههای مساجد و اماکن مذهبی
کتابخانه دارالتبلیغ اسلامی از کتابخانههای مهم حوزه علمیه قم است که توسط آیتالله شریعتمداری تأسیس شد (12: 215؛ 14: ج 1، ص 110). از جمله کتابخانههای اماکن مذهبی در سطح استان قم میتوان به کتابخانه آستانه حضرت معصومه (س) که در 1331 تأسیس شد، کتابخانه مؤسسه باقرالعلوم، و کتابخانه بنیاد معارف اسلامی اشاره کرد (1: 401؛ 3: 91؛ 8: 112؛ 12: 210؛ 14: ج 1، ص 577). کتابخانه تخصصی صاحبالزمان (عج) وابسته به امور فرهنگی مسجد مقدس جمکران با هدف اطلاعرسانی به محققان پیرامون زندگی و معارف حضرت مهدی (عج) در 1376 تأسیس شد و به همین منظور تمام آثار مکتوب و غیرمکتوب پیرامون امام زمان (عج) را جمعآوری، تلخیص، چکیدهنویسی، و طبقهبندی میکنند (13: 44-48).
دبیرخانه امور مساجد قم با همکاری کانونهای فرهنگی و هنری مساجد، محلهای مناسبی در داخل یا جنب مسجد را به کتابخانه اختصاص داده و امکان استفاده عموم از منابع را بهوجود آوردهاند. کتابخانه عمومی مهدی موعود، کتابخانه عمومی المصطفی (ص)، کتابخانه عمومی امام حسن (ع)، و کتابخانه عمومی توحید از آن جملهاند (3: 88، 89). کتابخانه عمومی مسجد جمکران که تحت نظارت تولیت آستان مقدس جمکران فعالیت میکند، در 1374 تأسیس شد (2: 50). کتابخانه مسجد اعظم قم به همت آیتالله حسین بروجردی در 1340 تأسیس شد. طبق آمار سال 1382 تعداد کتابخانههای مساجد این استان 36 باب، تعداد کتاب 158981 جلد، و تعداد اعضا 7840 نفر بوده است[۱].
کتابخانههای آموزشگاهی
تا قبل از 1318ق. مدرسه و یا آموزشگاه به سبک و اصول جدید در قم وجود نداشت و مراکز تعلیم و تربیت منحصر به مکتبخانههای قدیمی بود. نخستین مدرسه بهنام فاطمیه توسط حسن رشدیه تأسیس شد. نخستین مدرسه دولتی نیز در 1300ش. ایجاد شد (1: 463-464). در این مدارس، کتابخانههای آموزشگاهی چندان مورد توجه نبود. امروزه در مدارس ابتدایی، راهنمایی، و دبیرستان حداقل یک اتاق کوچک به کتابخانه اختصاص داده شده است. علاوه بر آن، در هر یک از نواحی آموزش و پرورش استان، کتابخانهای در کانون فرهنگی ناحیه تشکیل شده است. این کتابخانهها را ادارات آموزش و پرورش تجهیز و راهاندازی کردهاند. کانون فرهنگی امام خمینی، کانون معراج، کانون حضرت زینب، کانون حضرت سلمان، و کانون حضرت اباذر از آن جملهاند (3: 88). طبق آمار 1382، تعداد کتابخانههای مدارس دولتی این استان 727 واحد و مجموع کتابهای آن 745365 جلد است[۱].
کتابخانههای تخصصی
از کتابخانههایی که بهدلیل وابستگی به سازمانها و مؤسسات، تخصصی محسوب میشوند، لکن ممکن است مجموعه این کتابخانهها تخصصی نباشد، میتوان به کتابخانههای هلالاحمر، کتابخانه صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران، مرکز تربیت مربی کودکان و نوجوانان، و کتابخانه کوثریه وابسته به امور بانوان استانداری قم اشاره کرد (3: 90-91؛ 17: 34، 53).
کتابخانههای دانشگاهی
قدیمیترین کتابخانه دانشگاهی استان، متعلق به مجتمع آموزشی عالی قم است که در 1349 تأسیس شد (4: 216). دانشگاه قم نیز کتابخانهای دارد (17: 37). تعداد کتابخانههای دانشگاهی این استان در 1382، در حدود 18 واحد، تعداد کتابهای آنها 366608 جلد، تعداد اعضا 12076 نفر، و تعداد مراجعان 93630 نفر بوده است[۱].
مآخذ
1) ابن الرضا، حسین. قم (اجتماعی ـ اقتصادی). قم: مؤلف، 1365،
2) ابودلف خرزجی، مسعر بن مهلهل. سفرنامه ابودلف در ایران. با تعلیقات ولادیمیر مینورسکی، ترجمه ابوالفضل طباطبائی. تهران: فرهنگ ایران زمین، 1342،
3) ارزیابی کتابخانههای عمومی و اختصاصی استان قم. پیام کتابخانه. س. دهم، 3 (پاییز 1379)، ص86-94.
4) تعاونی، شیرین (خالقی)؛ عزیزی، ایرانداخت. راهنمای مراکز اسناد و کتابخانههای تخصصی، اختصاصی و دانشگاهی. [تهران]: کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، 1370،
6) دوانی، علی. زندگانی زعیم بزرگ عالم تشیع آیتالله بروجردی: با تجدیدنظر و اضافات. تهران: نشر مطهر، 1372،
7) دهخدا، علیاکبر. لغتنامه. ج 11، ذیل "قم".
8) زندهدل، حسن. استان قم. تهران: نشر ایرانگردان، 1379، ص
9) سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور. پایگاه اطلاعرسانی مرکز آمار ایران. به نقل از :http ://www.sci/org.ir/persia/index.htm.[11 Apr. 2005]؛
10) سالنامه آماری کشور 1380. تهران: مرکز آمار ایران، 1381،
11) سعیدیان، عبدالحسین. شناخت شهرهای ایران. [تهران]: علم و زندگی، 1379،
12) شریف رازی، محمد. گنجینه دانشمندان. تهران: کتابفروشی اسلامیه، 1352،
13) شما بپرسید صاحبالزمان پاسخ میدهد. رشد جوان. ویژهنامه نیمه شعبان، (آذرماه سال تحصیلی 1378-1379)، 44-50.
14) صفین قمی، عباس. گنجینه آثار قم. قم: چاپ مهر استوار، 1349-1350.
15) قم. دایرهالمعارف فارسی [مصاحب]. ج2، ص2080.
16) قمی، حسن بن محمد. تاریخ قم. تصحیح جلالالدین طهرانی. تهران: توس، 1361،
17) گزارش فرهنگی کشور :1376 مجموعه آماری فعالیتهای فرهنگی وزارتخانهها، سازمانها و نهادها. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، معاونت پژوهشی و آموزشی، مرکز آمار و برنامهریزی پژوهشهای فرهنگی و هنری، 1378.
18) گیرشمن، رومن. ایران از آغاز تا اسلام. ترجمه محمد معین. [تهران]: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، 1366،
19) لیست مراکز بر اساس استانها. [تهران]: کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، معاونت فرهنگی، 1377-1378 (پلیکپی).
20) مدرسی طباطبائی، حسین. تربت پاکان. ج 2: آثار و بناهای قدیم محدوده کنونی دارالمومنین قم. قم: چاپخانه مهر، 1335،
21) مدرسی طباطبائی، حسین. قمنامه. قم: مرکز انتشارات کتابخانه آیتالله مرعشی نجفی، 1364،
22) وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات به سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران. نامه اداری. مورخ 13 شهریور 1384.
23) همایونفرخ، رکنالدین. تاریخچه کتابخانههای ایران و کتابخانههای عمومی. [تهران]: سازمان کتابخانههای عمومی و شهرداری تهران، 1344.
24) همایونفرخ، رکنالدین. کتاب و کتابخانههای شاهنشاهی ایران. ج 2: تاریخچه کتابخانههای ایران از صدر اسلام تا عصر کنونی. [تهران]: وزارت فرهنگ و هنر، ادارهکل نگارش، 1345-1347.
منبع اصلی
قم، کتابخانه های (1385). دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی ایران. جلد اول، تهران: انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران.
نویسنده مقاله
فاطمه (رؤیا) پورامید
تلخیص افسانه تیموریخانی
نیز نگاه کنید به
- کتابخانه های آذربایجان شرقی
- کتابخانه های آذربایجان غربی
- کتابخانه های ارامنه ایران
- کتابخانه های استان اردبیل
- کتابخانه های ایلام
- کتابخانه های بوشهر
- کتابخانه های تهران
- کتابخانه های خراسان
- کتابخانه های خوزستان
- کتابخانه های زنجان
- کتابخانه های سمنان
- کتابخانه های سیستان و بلوچستان
- کتابخانه های فارس
- کتابخانه های قزوین
- کتابخانه های کردستان
- کتابخانه های کرمان
- کتابخانه های کرمانشاه
- کتابخانه های كُهگيلويه و بويراحمد
- کتابخانه های لرستان
- کتابخانه های مازندران
- کتابخانه های هرمزگان
- کتابخانه های همدان
- کتابخانه های یزد
- کتابخانه های گیلان
- کتابخانه های استان گلستان
- کتابخانه های اصفهان
مآخذ
منبع اصلی
خوزستان، کتابخانه های (1381). دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی ایران. جلد اول، تهران: انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران.
نویسنده مقاله
محمدحسن رجبی و مهناز علیجانی