کتابخانه های کردستان

كردستان، كتابخانه‌های. استان كردستان در غرب ایران قرار دارد و از شمال با استان‌های آذربایجان‌غربی و زنجان، از جنوب با استان كرمانشاه، از شرق به استان همدان و زنجان، و از غرب با كردستان عراق هم‌مرز است. مساحت آن 817,28 كیلومترمربع و جمعیت آن(طبق آمار سال 1383) 256,546,1 نفر است (4). استان كردستان از 8 شهرستان، 23 شهر، 23 بخش، 79 دهستان، و 1765 آبادی تشكیل شده است. شهرستان‌های این استان عبارتند از: بانه، بیجار، دیواندره، سقز، سنندج، قروه، كامیاران، و مریوان. مركز این استان شهر سنندج است (:3 23؛ :6 14).

تاریخچه

. قدیمی‌ترین كتابخانه در استان كردستان متعلق به فیض‌الله بن بهبود علی خراسانی در سنندج و مربوط به دوران افشاریه و زندیه است. او مردی عارف و عالم و مترجم و مؤلف بود و ترجمه عوارف‌المعارف سهروردی از آثار اوست. نسخه‌هایی از كتابخانه معتبر وی اینك در كتابخانه آستان قدس رضوی نگهداری می‌شود (:12 ج 2، ص 159). كتابخانه امان‌الله‌خان ثانی، والی كردستان (1265-1284ق.) شامل 2هزار جلد كتاب نفیس در موضوعات مختلف بوده است (273:5)، كتابخانه عبدالمجید بدیع‌الزمان (1322-1397ق.) در سنندج از دیگر كتابخانه‌های قدیمی كردستان است.

دیگر، كتابخانه ملالطف‌الله شیخ‌الاسلام سنندجی (1251- 1315ق.) است. وی فردی معروف و مقتدر و از خاندان قضات سنندج است كه شاه قاجار عزل و نصب حكام محلی را در اختیار او قرار داده بود. او مردی ادیب بود و به جمع‌آوری كتاب عشق می‌ورزید و كتاب‌های خطی نفیس از جمله كشكول او در كتابخانه‌اش موجود بوده است. كتابخانه وی یكی از دو كتابخانه معتبر سنندج در دوران قاجار است كه به مرور ایام نابود شد (:9 ج 2، ص 57). از دیگر كتابخانه‌های قدیمی می‌توان به كتابخانه والیان اردلان و كتابخانه ملامحمود، مفتی كردستان كه دارای كتب خطی نفیس بوده است، اشاره كرد (:9 ج 1، ص 219؛ ج 2، ص 57).

كتابخانه‌های عمومی

. از كتابخانه‌های عمومی دولتی پیش از سال 1345 می‌توان به "كتابخانه‌های فرهنگ" در شهرهای سنندج، سقز، و قروه اشاره كرد (:12 ج 2، ص 222-223). در سال‌های بعد كتابخانه‌های عمومی دولتی دیگری نیز در سنندج و سایرشهرهای استان تأسیس شد.

كتابخانه‌های عمومی این استان در سال 1382، در حدود 37 واحد با مجموع 696,384 جلد كتاب، 822,29 نفر عضو، و 900,723 نفر مراجعه‌كننده بوده است. گزارش فرهنگی سال 1382 كتابخانه‌های عمومی مساجد استان را 20 واحد با مجموع 500,36 جلد كتاب و 5000 نفر عضو گزارش كرده است.

قدیمی‌ترین كتابخانه كانون پرورش فكری كودكان و نوجوانان استان در 1347 در شهرستان بانه تأسیس شد. پس از آن كتابخانه‌های دیگری در شهرهای سنندج (1353)، سقز (1357)، بیجار (1362)، دیواندره (1376)، مریوان (1377)، و منطقه حسن‌آباد یا سوگند (1377) تأسیس شد (:8 8). تا پایان 1379، تعداد كتابخانه‌های كودكان و نوجوانان استان، 10 مركز ثابت و سیار با مجموع 169,89 جلد كتاب و 608,12 نفر عضو بوده است (:2 28). این كتابخانه‌ها علاوه بر امانت كتاب به فعالیت‌های متعدد و متنوع فرهنگی، هنری، و مذهبی نیز اشتغال داشته‌اند (:8 8). طبق آمار سال 1382 تعداد كتابخانه‌های ثابت 9 باب، موجودی آنها 815,99 جلد كتاب، و تعداد اعضای آنها 5034 نفر بوده است. تعداد كتابخانه‌های مساجد در سال 1382، 20 باب و مجموعه آن شامل 500,36 جلد كتاب است. تعداد كتابخانه‌های روستایی در همین سال 36 واحد گزارش شده است.

كتابخانه‌های آموزشگاهی

. مجموع كتابخانه‌های آموزشگاهی این استان، تا آذرماه 1379، تعداد 1830 واحد با 000,840 جلد كتاب بوده است. از این تعداد 1130 مدرسه دارای فضای مستقل برای كتابخانه بوده‌اند (:11 4). مجموع كتابخانه‌های مدارس دولتی در سال 1382، برابر 1092 واحد و تعداد كتاب‌های آنها 076,388,1 جلد بوده است.

كتابخانه‌های تخصصی

. همه كتابخانه‌های مؤسسات و سازمان‌های استان تخصصی نیستند. قدیمی‌ترین كتابخانه تخصصی استان، كتابخانه نصراللهی متعلق به باشگاه افسران سنندج است كه مجموعه‌هایی به زبان‌های فارسی، تركی، عربی، فرانسوی، و انگلیسی را شامل می‌شده است (:12 ج 2، ص 232)، كتابخانه اداره‌كل راه‌وترابری استان كردستان و كتابخانه صداوسیمای مركز كردستان از دیگر كتابخانه‌های تخصصی استان محسوب می‌شوند. آمار سال 1382 تعداد كتابخانه‌های تخصصی این استان را 5 واحد و تعداد منابع آنها را 136,22 جلد كتاب اعلام كرده است.

كتابخانه‌های دانشگاهی

. قدیمی‌ترین كتابخانه دانشگاهی، متعلق به دانشكده تربیت معلم سنندج است كه در 1353 تأسیس شد. از دیگر كتابخانه‌های دانشگاهی می‌توان كتابخانه دانشكده پرستاری و مامایی سنندج(1368)، كتابخانه دانشگاه علوم پزشكی كردستان، و كتابخانه آموزشكده فنی شهید یزدان‌پناه (سنندج) اشاره كرد(:1 74، 254؛ :7 46-47). طبق آمار سال 1382 تعداد كتابخانه‌های دانشگاهی این استان 14 باب، و تعداد كتاب‌های آنها 291,185 جلد، تعداد اعضا 880,20نفر، و تعداد مراجعان آنها 520,165نفر بوده است.

مآخذ

1) تعاونی، شیرین (خالقی)؛ عزیزی، ایراندخت. راهنمای مراكز اسناد و كتابخانه‌های تخصصی، اختصاصی و دانشگاهی. [تهران]: كتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، 1370،

2) 10مركز ثابت و سیار كانون پرورش فكری در استان كردستان فعالیت می‌كنند. كتاب هفته. 115، شماره پیاپی 372 (2 اسفند 1379)، ص28.

3) زنده‌دل، حسن. مجموعه راهنمای جامع ایرانگردی استان كردستان. تهران: نشر ایرانگردان، 1378، ص

4) سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور. پایگاه اطلاع‌رسانی مركز آمار ایران. به نقل از: http://www.sci.org.ir/persia/index.htm. [10 Apr.2005]؛

5) سنندجی، شكرالله بن عبدالله. تحفه ناصری در تاریخ و جغرافیای كردستان. مقابله و تصحیح حشمت‌الله طیبی. تهران: امیركبیر، 1366،

6) سالنامه آماری كشور سال 1380. تهران: مركز آمار ایران، 1381،

7) گزارش فرهنگی كشور: 1377 مجموعه آماری فعالیت‌های فرهنگی وزارتخانه‌ها، سازمان‌ها، و نهادها. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، معاونت پژوهشی و آموزشی، مركز آمار و برنامه‌ریزی پژوهش‌های فرهنگی و هنری، 1378،

8) لیست مراكز بر اساس استان‌ها. [تهران]: كانون پرورش فكری كودكان و نوجوانان. معاونت فرهنگی، 1378 (پلی‌كپی)

9) مردوخ روحانی، بابا. تاریخ مشاهیر كرد: عرفا، علما، ادبا، شعرا. تهران: سروش، 1364،

10) وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات به سازمان اسناد و كتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران. نامه اداری. مورخ 13 شهریور 1384،

11) 80هزار جلد كتاب به مدارس كردستان اهدا شد. كتاب هفته، 103، شماره پیاپی 361 (8 آذر 1379)، ص4.

12) همایونفرخ، ركن‌الدین. كتاب و كتابخانه‌های شاهنشاهی ایران. ج2: تاریخچه كتابخانه‌های ایران از صدر اسلام تا عصر كنونی. [تهران]: وزارت فرهنگ و هنر، اداره‌كل نگارش، 1374.

نیز نگاه کنید به

• کتابخانه های آذربایجان شرقی
• کتابخانه های آذربایجان غربی
• کتابخانه های ارامنه ایران
• کتابخانه های استان اردبیل
• کتابخانه های ایلام
• کتابخانه های بوشهر
• کتابخانه های تهران
• کتابخانه های خراسان
• کتابخانه های خوزستان
• کتابخانه های زنجان
• کتابخانه های سمنان
• کتابخانه های سیستان و بلوچستان
• کتابخانه های فارس
• کتابخانه های قزوین
• کتابخانه های قم
• کتابخانه های کرمان
• کتابخانه های کرمانشاه
• کتابخانه های كُهگيلويه و بويراحمد
• کتابخانه های لرستان
• کتابخانه های مازندران
• کتابخانه های هرمزگان
• کتابخانه های همدان
• کتابخانه های یزد
• کتابخانه های گیلان
• کتابخانه های استان گلستان
• کتابخانه های اصفهان

منبع اصلی

کردستان، کتابخانه های (1385). دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی ایران. جلد اول، تهران: انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران.

نویسنده مقاله

فاطمه (رؤیا) پورامید و تلخیص افسانه تیموری‌خانی