کتابخانه سلطنتی: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| (۴ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۲ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
''' | '''[[کتابخانه سلطنتی]]،''' کتابخانههای پادشاهان، شاهزادگان و امیران ایرانی. ظاهراً نخستین [[کتابخانه سلطنتی]] ایران متعلق به سلسله شیعی و ایرانی [[آل بویه|آلبویه]] بود که در قرن چهارم و اوایل قرن پنجم هجری به مدت یکصد سال بر [[استان تهران|فارس]]، [[اصفهان]]، ری، و [https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82 عراق] عرب حکومت میکردند. بزرگترین کتابخانه [[آل بویه|آلبویه]] متعلق به عضدالدوله دیلمی (حک: 338- 372ق / 949- 982م) در [[شیراز]] بود. وی هر کتابی را که در زمان خودش در رشتههای مختلف علمی منتشر شده بود در کتابخانه قصر خود گردآوری کرده بود<ref>رجبی محمد حسن. «ايران، كتابخانههای». '''''دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی ایران'''''. تهران: انتشارات کتابخانه ملی ایران، جلد 1، ص.399. </ref>. نوح بن منصور سامانی (حک: 366- 387ق / 977- 997م) نیز کتابخانه بینظیری در ماوراءالنهر و سلطان محمود غزنوی کتابخانه بزرگ و باشکوهی در غزنه فراهم آورد. وی کتابهای بسیاری را که از سرزمینهای دیگر غارت میکرد، بدانجا میفرستاد<ref>همايون فرخ، ركنالدين. '''''كتاب و كتابخانههاي شاهنشاهي ايران'''''. تهران: وزارت فرهنگ و هنر، 1347، 2/4، 18.</ref>. در [[خوارزمشاهیان|دوره خوارزمشاهیان]] نیز سلطان اتسز خوارزمشاه (حک: 521-551ق / 1127-1156م) کتابخانهای فراهم کرد که بیشتر آن را نسخههای منحصر به فرد تشکیل میداد<ref>همايون فرخ، ركنالدين. '''''كتاب و كتابخانههاي شاهنشاهي ايران'''''. تهران: وزارت فرهنگ و هنر،2/43.</ref>. درخشانترین دوره در هنر کتابت و تأسیس کتابخانه در [[ایران]] مربوط به قرن 9هق / ؟ م در زمان [[تیموریان|سلسله تیموریان]] است. کتابخانه شاهزاده بایسنقر میرزا (802-838ق / 1400-1435م)، نوه امیرتیمور، از کتابخانههای بسیار نفیسی بود که در طول تاریخ ایران به وجود آمد؛<ref>همايون فرخ، ركنالدين. '''''كتاب و كتابخانههاي شاهنشاهي ايران'''''. تهران: وزارت فرهنگ و هنر،2/107- 108.</ref> و یا سلطان حسین بایقرا (842-911ق / 1438-1505م) آخرین پادشاه تیموری به همراه وزیرش امیر علیشیر نوایی، سی و دو سال سلطنت و وزارت در هرات و خراسان گروهی از خوشنویسان نامی ایران را گرد آوردند که روز و شب در [[کتابخانه سلطنتی]] به کار استنساخ نسخههای جدید اشتغال داشتند. ریاست کتابخانه سلطنتی را نیز کمالالدین بهزاد<sup>*</sup> (نقاش) بر عهده داشت<ref>همايون فرخ، ركنالدين. '''''كتاب و كتابخانههاي شاهنشاهي ايران'''''. تهران: وزارت فرهنگ و هنر، 2/116- 119.</ref>. | ||
[[صفویان|شاهان صفوی]] نیز به هنر و کتاب عشق میورزیدند، به همین سبب پس از آنکه [[اسماعیل صفوی|شاه اسماعیل اول صفوی]] (حک: 905-930ق / 1500-1524م) هرات را فتح کرد، کمالالدین بهزاد را با خود به [[تبریز]] (پایتخت) آورد و کتابخانه باشکوهی ترتیب داد و او را به سرپرستی آن منصوب کرد. [[عباس یکم صفوی|شاه عباس اول صفوی]] در زمان حکومت خود دارالصنایع تبریز را به [[اصفهان]] منتقل کرد و هنرمندان بسیاری را در [[کتابخانه سلطنتی]] گرد آورد. صادقی بیکافشار، علیرضا عباسی، نقاش و خوشنویس ایرانی، مدتها ریاست این کتابخانه را بر عهده داشتند<ref>همايون فرخ، ركنالدين. '''''كتاب و كتابخانههاي شاهنشاهي ايران'''''. تهران: وزارت فرهنگ و هنر،2/132- 133، 136- 138.</ref>. در زمان شاه عباس دوم صفوی (حک: 1052-1077ق/ 1642-1666م) کتابخانه سلطنتی رونق و شکوهی تازه یافت. از سرنوشت کتابخانه سلطنتی صفوی اطلاعی در دست نیست. احتمال فراوان دارد که این کتابخانه در جریان حمله افغانها به اصفهان غارت شده و از بین رفته باشد<ref name=":0">رجبی محمد حسن. «ايران، كتابخانههای». '''''دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی ایران'''''. تهران: انتشارات کتابخانه ملی ایران، جلد 1، ص.402-403. </ref>. | |||
''' | پس از به قدرت رسیدن [[قاجاریه|قاجاریان]] در اوایل قرن سیزدهم هجری، [[فتحعلی شاه قاجار|فتحعلیشاه قاجار]] (حک: 1212- 1250ق / 1797- 1834م) دستور داد تا کارگزاران و اعیان و اشراف کتابهایی را که بر اثر غارت افغانها از کتابخانه پادشاهان [[صفویان|صفوی]] و پادشاهان [[زندیه]] و [[نادرشاه افشار]] پراکنده شده بود، به دربار وی ارسال کنند؛ بدین ترتیب، «کتابخانه شاهنشاهی» در [[کاخ گلستان]] [[استان تهران|تهران]] پایهگذاری شد. [[ناصرالدین شاه قاجار]] (حک: 1264-1313ق / 1848-1895م) نیز بر رونق کتابخانه افزود و دستور داد تا کتابهایی را که در اختیار بازماندگان خاندان نادرشاه بود برای کتابخانه خریداری کنند، و خود سرپرستی کتابخانه را بر عهده گرفت. در این زمان، این کتابخانه «به کتابخانه سلطنتی» و یا «کتابخانه مبارکه موزه سرکاری» نیز نامیده میشد<ref>آتابای، بدری. «كتابخانه سلطنتی ایران». '''''يغما'''''. 29(9)، آذر 1355، ص 543.</ref>. | ||
با روی کار آمدن [[مظفرالدین شاه]] در دوره تصدی لسانالدوله فعالیت کتابخانه مختل گردید و بسیاری از کتابهای کتابخانه متفرق و سرقت شد. در [[سلسله پهلوی|دوره پهلوی]] و در زمان [[رضا شاه پهلوی|رضاشاه]]، پس از تأسیس [[کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران|کتابخانه ملی]]<sup>*</sup> تعداد ده هزار جلد کتاب خطی و چاپی از کتابخانه سلطنتی به [[کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران|کتابخانه ملی]] منتقل شد که موجب ناقص شدن بسیاری از دورههای کتابهای این کتابخانه گردید. در 1330ش، حبیبالله نوبخت به فرمان [[محمدرضا شاه پهلوی|محمد رضا پهلوی]] به ریاست [[کتابخانه سلطنتی]] رسید. از این رو، ابراهیم حکیمی (حکیمالملک) (د1338ش) او را به [[کاخ گلستان]] دعوت کرد تا با اعضای [[کتابخانه سلطنتی]] آشنا سازد. حبیبالله نوبخت با تلاش و پایمردی بسیار توانست 2000 نسخه بازمانده از 12000نسخه [[کتابخانه سلطنتی]] را احیا کرده و وضعیت کتابخانه را سامان بخشد<ref>نوبخت، حبيبالله. «كتابخانه سلطنتی». '''''وحيد'''''. 10( 8)، آبان 1351، ص 914- 924.</ref>. بدین ترتیب، از 1349ش به بعد، با تلاش بسیار، اغلب نسخههای خطی و چاپی که به [[کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران|کتابخانه ملی]] انتقال یافته بود بار دیگر به کتابخانه سلطنتی باز گردانیده شد<ref name=":0" />. | |||
== نیز نگاه کنید به == | |||
* [[کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران]] | |||
* [[کتابخانه و موزه ملی ملک]] | |||
== مآخذ == | |||
<references /> | |||
== منبع اصلی == | |||
[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]، | |||
== نویسنده مقاله == | |||
بهارعلی فتحی | بهارعلی فتحی | ||
[[رده:رسانه ها و ارتباطات]] | |||
[[رده:ارتباطات]] | |||
نسخهٔ کنونی تا ۳۰ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۱۰:۴۸
کتابخانه سلطنتی، کتابخانههای پادشاهان، شاهزادگان و امیران ایرانی. ظاهراً نخستین کتابخانه سلطنتی ایران متعلق به سلسله شیعی و ایرانی آلبویه بود که در قرن چهارم و اوایل قرن پنجم هجری به مدت یکصد سال بر فارس، اصفهان، ری، و عراق عرب حکومت میکردند. بزرگترین کتابخانه آلبویه متعلق به عضدالدوله دیلمی (حک: 338- 372ق / 949- 982م) در شیراز بود. وی هر کتابی را که در زمان خودش در رشتههای مختلف علمی منتشر شده بود در کتابخانه قصر خود گردآوری کرده بود[۱]. نوح بن منصور سامانی (حک: 366- 387ق / 977- 997م) نیز کتابخانه بینظیری در ماوراءالنهر و سلطان محمود غزنوی کتابخانه بزرگ و باشکوهی در غزنه فراهم آورد. وی کتابهای بسیاری را که از سرزمینهای دیگر غارت میکرد، بدانجا میفرستاد[۲]. در دوره خوارزمشاهیان نیز سلطان اتسز خوارزمشاه (حک: 521-551ق / 1127-1156م) کتابخانهای فراهم کرد که بیشتر آن را نسخههای منحصر به فرد تشکیل میداد[۳]. درخشانترین دوره در هنر کتابت و تأسیس کتابخانه در ایران مربوط به قرن 9هق / ؟ م در زمان سلسله تیموریان است. کتابخانه شاهزاده بایسنقر میرزا (802-838ق / 1400-1435م)، نوه امیرتیمور، از کتابخانههای بسیار نفیسی بود که در طول تاریخ ایران به وجود آمد؛[۴] و یا سلطان حسین بایقرا (842-911ق / 1438-1505م) آخرین پادشاه تیموری به همراه وزیرش امیر علیشیر نوایی، سی و دو سال سلطنت و وزارت در هرات و خراسان گروهی از خوشنویسان نامی ایران را گرد آوردند که روز و شب در کتابخانه سلطنتی به کار استنساخ نسخههای جدید اشتغال داشتند. ریاست کتابخانه سلطنتی را نیز کمالالدین بهزاد* (نقاش) بر عهده داشت[۵].
شاهان صفوی نیز به هنر و کتاب عشق میورزیدند، به همین سبب پس از آنکه شاه اسماعیل اول صفوی (حک: 905-930ق / 1500-1524م) هرات را فتح کرد، کمالالدین بهزاد را با خود به تبریز (پایتخت) آورد و کتابخانه باشکوهی ترتیب داد و او را به سرپرستی آن منصوب کرد. شاه عباس اول صفوی در زمان حکومت خود دارالصنایع تبریز را به اصفهان منتقل کرد و هنرمندان بسیاری را در کتابخانه سلطنتی گرد آورد. صادقی بیکافشار، علیرضا عباسی، نقاش و خوشنویس ایرانی، مدتها ریاست این کتابخانه را بر عهده داشتند[۶]. در زمان شاه عباس دوم صفوی (حک: 1052-1077ق/ 1642-1666م) کتابخانه سلطنتی رونق و شکوهی تازه یافت. از سرنوشت کتابخانه سلطنتی صفوی اطلاعی در دست نیست. احتمال فراوان دارد که این کتابخانه در جریان حمله افغانها به اصفهان غارت شده و از بین رفته باشد[۷].
پس از به قدرت رسیدن قاجاریان در اوایل قرن سیزدهم هجری، فتحعلیشاه قاجار (حک: 1212- 1250ق / 1797- 1834م) دستور داد تا کارگزاران و اعیان و اشراف کتابهایی را که بر اثر غارت افغانها از کتابخانه پادشاهان صفوی و پادشاهان زندیه و نادرشاه افشار پراکنده شده بود، به دربار وی ارسال کنند؛ بدین ترتیب، «کتابخانه شاهنشاهی» در کاخ گلستان تهران پایهگذاری شد. ناصرالدین شاه قاجار (حک: 1264-1313ق / 1848-1895م) نیز بر رونق کتابخانه افزود و دستور داد تا کتابهایی را که در اختیار بازماندگان خاندان نادرشاه بود برای کتابخانه خریداری کنند، و خود سرپرستی کتابخانه را بر عهده گرفت. در این زمان، این کتابخانه «به کتابخانه سلطنتی» و یا «کتابخانه مبارکه موزه سرکاری» نیز نامیده میشد[۸].
با روی کار آمدن مظفرالدین شاه در دوره تصدی لسانالدوله فعالیت کتابخانه مختل گردید و بسیاری از کتابهای کتابخانه متفرق و سرقت شد. در دوره پهلوی و در زمان رضاشاه، پس از تأسیس کتابخانه ملی* تعداد ده هزار جلد کتاب خطی و چاپی از کتابخانه سلطنتی به کتابخانه ملی منتقل شد که موجب ناقص شدن بسیاری از دورههای کتابهای این کتابخانه گردید. در 1330ش، حبیبالله نوبخت به فرمان محمد رضا پهلوی به ریاست کتابخانه سلطنتی رسید. از این رو، ابراهیم حکیمی (حکیمالملک) (د1338ش) او را به کاخ گلستان دعوت کرد تا با اعضای کتابخانه سلطنتی آشنا سازد. حبیبالله نوبخت با تلاش و پایمردی بسیار توانست 2000 نسخه بازمانده از 12000نسخه کتابخانه سلطنتی را احیا کرده و وضعیت کتابخانه را سامان بخشد[۹]. بدین ترتیب، از 1349ش به بعد، با تلاش بسیار، اغلب نسخههای خطی و چاپی که به کتابخانه ملی انتقال یافته بود بار دیگر به کتابخانه سلطنتی باز گردانیده شد[۷].
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ رجبی محمد حسن. «ايران، كتابخانههای». دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی ایران. تهران: انتشارات کتابخانه ملی ایران، جلد 1، ص.399.
- ↑ همايون فرخ، ركنالدين. كتاب و كتابخانههاي شاهنشاهي ايران. تهران: وزارت فرهنگ و هنر، 1347، 2/4، 18.
- ↑ همايون فرخ، ركنالدين. كتاب و كتابخانههاي شاهنشاهي ايران. تهران: وزارت فرهنگ و هنر،2/43.
- ↑ همايون فرخ، ركنالدين. كتاب و كتابخانههاي شاهنشاهي ايران. تهران: وزارت فرهنگ و هنر،2/107- 108.
- ↑ همايون فرخ، ركنالدين. كتاب و كتابخانههاي شاهنشاهي ايران. تهران: وزارت فرهنگ و هنر، 2/116- 119.
- ↑ همايون فرخ، ركنالدين. كتاب و كتابخانههاي شاهنشاهي ايران. تهران: وزارت فرهنگ و هنر،2/132- 133، 136- 138.
- ↑ ۷٫۰ ۷٫۱ رجبی محمد حسن. «ايران، كتابخانههای». دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی ایران. تهران: انتشارات کتابخانه ملی ایران، جلد 1، ص.402-403.
- ↑ آتابای، بدری. «كتابخانه سلطنتی ایران». يغما. 29(9)، آذر 1355، ص 543.
- ↑ نوبخت، حبيبالله. «كتابخانه سلطنتی». وحيد. 10( 8)، آبان 1351، ص 914- 924.
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
نویسنده مقاله
بهارعلی فتحی