قوم کُرد

کُرد، از اقوام ایرانی پراکنده در ایران، عراق، ترکیه و چند کشور دیگر.

معانی و وجه تسمیه

فرهنگ‌های فارسی واژه کُرد را بیابانگرد، چوپان، گوسفندچران و چادرنشین و بدوی معنا کرده‌اند. برخی واژه کُرد را مأخوذ از واژه گُرد فارسی و به معنای دلیر و پهلوان آورده‌اند. بر اساس داستان‌های شاهنانه 400 جوانی که از بیم کشته شدن، از دست ضحاک گریخته و به کوهستان‌ها و بیابان پناه برده بودند، کٌرد (= فراری و کوه‌نشین) نامیده شدند.

اصل و نسب و خاستگاه

برخی اصل و نسب کردها را همان 400 جوان ایرانی که از دست ضحاک به کوهستان گریخته بودند، دانسته‌اند. منابع تاریخی دوره اسلامی نیز کردها را ایرانی‌الاصل و از نسل کُرد بن اسفندیار بن منوچهر دانسته‌اند. در این باره نظرات دیگری هم وجود دارد: مثلاً برخی کردها را اصلاً عرب می‌دانند و ادعای خود را با روایت داستان‌هایی بر مبنای فقه‌اللغه عامیانه توجیه می‌کنند.

تقریباً همه منابعی که به شناسایی تاریخ کهن کردها پرداخته‌اند، کوهستان‌های زاگرس و سرزمین‌های اطراف آن را از نخستین خاستگاه کردها عنوان کرده‌اند. بنابراین پژوهشگران برای شناسایی خاستگاه نخستین کردها به توصیف تاریخ حکومت‌های باستانی سده‌های پیش از میلاد مانند سومر، اکد، آشور و بابل و... می‌پردازند که مناطق مختلف و مردم بومی سرزمین‌های زاگرس را زیر سلطه خود داشتند. مثلاً چون در کتیبه سومری که قدمتی در حدود 2000 سال قبل از میلاد دارد از اقوامی به نام کَرْدَکَ یا قَرْدَکَ، ساکن سرزمین‌های جنوب دریاچه وان، نام برده شده است، پژوهشگران این اقوام را اصل و نسب کردها و سرزمین آن‌ها را خاستگاه نخستینشان دانسته‌اند. همچنین استرابو، به نواحی اطراف دجله که محل سکونت گروه‌هایی موسوم به کردوئن (گردوئن) کرد وفی بود، اشاره می‌کند. برخی پژوهشگران کردشناس کردوئن (گردوئن) یا کرد وفی‌ها را همان کردها دانسته‌اند. رشید یاسمی‌بارد همه نظراتی که درباره اصل و منشاء کردها وجود دارد، خود نظر تازه‌ای ارائه می‌کند. همو می‌نویسد: در زمان‌های کهن در ناحیه «جزیره ابن عمر» کنونی منطقه‌ای به نام «قِرْدو» وجود داشت. طوایف ماد و پارس به آن منطقه مهاجرت کردند و آن‌جا را تحت تصرف خود درآوردند و بومیان منطقه زیر نفوذ آن‌ها قرار گرفتند. از این‌رو طوایف ماد و پارس به نام آن محل قِردو (کِردو) یا کٌرد نامیده‌ شدند.

پیشینه تاریخی

آن‌چه درباره پیشینه تاریخی کردها در دوره پیش از ورود اسلام به ایران وجود دارد، نظراتی است که به خاستگاه و اصل و نسب آن‌ها اشاره می‌کند، که قسمت‌هایی از آن‌ آورده شد. بنابراین می‌توان پیشینه تاریخی کردها را از زمانی که نامشان به صورت «اکراد» در متون تاریخی دوره اسلامی ذکر شد، دانست.

براساس متون تاریخی اعراب در 16ق/637م با فتح تکریت و حلوان به سرزمین کردها دست یافتند. کردها در سال‌های نخست فتوحات اسلامی بارها بر اعراب شوریدند و خواهان تشکیل حکومت مستقل کرد بودند. شورش‌های استقلال‌ طلبانه کردها غالباً سرکوب می‌شد. کردها در زمان‌های منصور و المعتصم عباسی شورش‌های زیادی به پاکردند. همچنین آن‌ها در زمان قیام یعقوب‌ لیث صفاری وی را در لشکرکشی به بغداد یاری رساندند. نهایتاً کردها توانستند در 348ق به سرکردگی حسنویه بن حسین و به یاری آل‌بویه در سر ماج بیستون حکومتی مستقل بنا نهند. حکومت کردان حسنویه با کشته شدن بدر بن حسنویه در 405ق از میان رفت. در زمان زمامداری سلجوقیان سرزمین‌های کردنشین جزء قلمرو سلجوقیان شد و تمام امارت‌های کرد که در دوره‌های پیشین اندک استقلالی به دست آورده بودند از میان رفتند. در زمان سلجوقیان استان کردستان به مرکزیت بهار به رسمیت شناخته شد. چون صلاح‌الدین ایوبی مؤسس و فرمانروای سلسه ایوبیان از کردان طایفه روادی بود، در دروه حکومت ایوبیان کردها باز هم به امارت رسیدند و در امور حکومت دخالت داده شدند.

در دوره‌های حکومت خوارزمشاهیان و ایلخانیان کردستان عرصه تاخت و تاز مغول‌ها بود. چون کردها از این حکومت‌ها تبعیت نکردند، شمار زیادی از آن‌ها در سال‌های مختلف کشته شدند. در زمان حکومت صفویان، کردستان تا 3 قرن عرصه تاخت و تاز و جنگ میان پادشاهان صفوی و سلاطین عثمانی بود. کردها در زمان نادرشاه افشار زمانی به یاری او می‌شتافتند و زمانی از فرمان او سر می‌تافتند. از این‌رو بسیاری از گروه‌های کرد مانند کردهای چَمُشْگِزَکْ (که بعدها به زعفرانلو معروف شدند) به نواحی شمالِ شرق و خراسان کوچانده شدند.

زند را یکی از طایفه‌های مهم کرد به شمار آورده‌اند. کریم‌خان زند با پشتیبانی چند طایفه کرد حکومت زندیه را تأسیس کرد. در زمان کریم‌خان زند چند طایفه کرد به شیراز مهاجرت کردند.

در دوره قاجار معاهده 1346ق/1847م موسوم به ارزروم، ذهاب کردستان به دو قسمت ایرانی و عثمانی تقسیم شد و سلیمانیه به ترک‌ها رسید.

با آغاز قرن بیستم بحث تحدید مرزها بین دولت‌های ترکیه، عراق و ایران مطرح شد. از این‌رو در 1925م موصل به عراق واگذار شد و طی کنفرانس‌های سور و لوزان، صاحب منصبان کُرد متصدی پست‌های فرمانداری و ریاست دادگستری شدند و در سراسر سرزمین کردستان  زبان رسمی تمام ادارات کردی شد.

در دوره حکومت پهلوی کشورهای سوریه، لبنان، فلسطین، اردن و عراق از داخل امپراتوری عثمانی تأسیس شدند و نظام سلطنتی امپراتوری عثمانی برچیده شد و از بقایای آن کشور ترکیه به وجود آمد. از این جهت کردها درسرزمین‌های قطعه قطعه شده و زیر سلطه چندین دولت کوچک و بزرگ قرار گرفتند. در این دوره کردهای زیادی در جنبش‌های استقلال‌طلبانه شرکت کردند. کردها اتحادیه‌های بومی کُرد را در این دوره تشکیل دادند. در 1927م کردها اتحادیه ملی «خوی‌بون= استقلال) را به فرماندهی احسان نوری پاشا تأسیس کردند. تلاش برای استقلال نهایتاً در 1946م/1325ش نتیجه داد. جمهوری خودمختار کرد به رهبری قاضی محمد در مهاباد تشکیل شد. این دولت مستقل کرد به وسیله کمک‌های دولت‌های خارجی از جمله اتحاد جماهیر شوروی سابق تأسیس شد. حکومت‌ پهلوی برای مقابله با این جمهوری خودمختار با تأسیس شرکت تولید نفت توسط روس‌ها در ایران، منافع دولت شوروی را تأمین کرد. از این‌رو حمایت شوروی از جمهوری مهاباد سلب شد و دولت کرد خودمختار در همان سال سقوط کرد.

پس از سقوط جمهوری خودمختار کرد تا وقوع انقلاب اسلامی و برچیده‌ شدن حکومت پهلوی کردستان تقریباً در آرامش نسبی بود. با شروع انقلاب اسلامی و شروع جنگ ایران و عراق، احزاب خودمختار فراوانی در کردستان تشکیل شد. مانند حزب دموکرات کردستان عراق به رهبری بارزانی که علیه دولت بغداد مبارزه می‌کرد و احزات دموکرات کردستان ایران، کومله، اتحادیه میهنی کردستان که مبارزات خود را در جهت ایجاد دولت مستقل از سرگرفتند. از این‌رو کردستان عرصه جنگ و درگیری‌ میان ایران و عراق و احزاب کرد موافق و مخالف این دولت‌ها شد. از وقایع مهم دیگری که می‌توان به آن اشاره کرد، کشتار روستائیان کرد حلبچه است. در روزهای پایانی جنگ ایران و عراق دولت عراق برای سرکوب کردهای روستایی شمال کشورش با بمباران شیمیایی قتل عام کرد.

در 1997م ارتش ترکیه به کردهای خاک خود و حمله و آن‌ها را سرکوب کرد. در 1998-1997م اختلاف آمریکا و عراق به اوج خود رسید و دولت عراق با کارشکنی در فعالیت‌های کمیته نظارت سازمان ملل بر خلع سلاح عراق کارشکنی کرد. از این‌رو آمریکا و برخی دولت‌های اروپایی برای از میان برداشتن رژیم صدام حسین در عراق مصمم شدند. آمریکا با اجرای قانون «آزادسازی عراق» که در اکتبر 1998م به تصویب سنای آمریکا رسید کمک‌های مالی و نظامی فراوانی در اختیار احزاب کٌرد مخالف دولت عراق قرار داد. رهبران دو گروه کُرد عراق یعنی اتحادیه میهنی کردستان و حزب دموکرات کردستان به آمریکا دعوت شدند و برای اداره شمال عراق به دست کردها با آمریکا به توافق رسیدند.

پراکندگی و تقسیم‌بندی قومی

کردها امروزه میان سرزمین‌های چند کشور مانند ایران، ترکیه، عراق، ارمنستان، سوریه، اردن، لبنان و... پراکنده هستند. کردهای ایران اکثراً در مناطق غرب کشور در استان‌های کردستان آذربایجان غربی، کرمانشاه و نیز خراسان در شرق ایران سکونت دارند. کردهای خراسان از زمان شاه تهماسب صفوی و نادرشاه افشار از کردستان به این نواحی کوچانده شدند.

کردها به چندین گروه و شاخه تقسیم می‌شوند. شرفنامه کردها را به چهار شاخه بزرگ کرمانج، لر، کلهر، گوران تقسیم می‌کند. که در نواحی دریاچه وان، ولایت، اردلان، شمال غربی و جنوبی کرمانشاه به سر می‌برند.

سون(soane) نیز کردها را به گروه‌های عشایر کردستان مرکزی یا ترکیه (شامل هکاری، بتلیس و عشایر کرد ارمنستان)، عشایر کردستان جنوبی یا عراق (شامل بابان و همه‌وند) و عشایر کردستان ایران (شامل مُکری، بنی‌اردلان، جاف و کلهر) تقسیم می‌کند. هر کدام از این گروه‌ها به شاخه‌ها و تیره و طوایف متعددی تقسیم می‌شوند که نهایتاً قوم کرد را تشکیل می‌دهند.

جمعیت

از آن‌جا که در سرشماری نفوس کردها را از سایر اقوام کشورهای محل سکونتشان جداگانه محاسبه نمی‌کنند، برآورد شمار جمعیت آن‌ها بسیار دشوار است. همچنین شناسایی کردها با ملاک‌ها و ضوابط موجود امری ناقص و سطحی است. یعنی نمی‌توانیم فقط مردمی را که کردی صحبت می‌کنند یا آن‌هایی که اصلاً نمی‌توانند ترکی صحبت کنند را کرد بدانیم. بنابراین به نظر دانشمندان بایستی تعریف صحیحی از کرد ارائه شود تا بعد شمار جمعیت آن‌ها تخمین زده شود. در هر حال براساس سرشماری نتایج تفصیلی کشورهای ترکیه، عراق و ایران در 1975م، جمعیت کردها به ترتیب 5/6، 5/2، 8/5 میلیون نفر برآورد شده است.

سوریه نیز در 1975م 600/000 نفر کرد داشته است. دایره المعارف بریتانیکا در 2004م جمعیت کردهای سه کشور ترکیه، عراق و ایران را 15 میلیون نفر گزارش کرده است.

مذهب

به گزارش منابع متعدد کردها پیش از اسلام مانند دیگر ایرانیان پیرو آئین زرتشت بودند. پس از ورود اسلام به ایران مسلمان شدند. اکثر کردها سنی شافعی هستند. به غیر از اسلام طریقت‌های صوفیگری بسیاری در سرزمین‌ کردستان به وجود آمده است که پیروان زیادی دارند. این طریقت‌ها براساس اصولی عامه‌پسند بنا شده‌اند و اکثر پیروان آن‌ها گروه‌های صنعتگر، کشاورز و بی‌سواد‌های روستایی هستند. برخی پژوهشگران رواج این طریقت‌ها را در کردستان از سده 6ق به بعد دانسته‌اند. طریقت‌های قادریه^*، نقشبندیه^*، اهل حق^* و یزیدی‌ها^* از جمله مهم‌ترین فرق مذهبی کردستان است.

نیز نگاه کنید به

• ایلات و عشایر
• استان کردستان
• زاگرس
• سلجوقیان
• کرمانشاه
• کردی
• اهل سنت
• شافعی
• اهل حق

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

فاطمه ابراهیمی