کتابخانه های خوزستان: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
[[استان خوزستان]] در جنوب غرب [[کشور ایران|ایران]] قرار دارد و از شمال به [[استان لرستان]]؛ از غرب به عراق و [[استان ایلام]]؛ از جنوب به [[خلیج فارس]]؛ و از شرق به استانهای [[استان چهارمحال و بختیاری|چهارمحال و بختیاری]]، و | [[استان خوزستان]] در جنوب غرب [[کشور ایران|ایران]] قرار دارد و از شمال به [[استان لرستان]]؛ از غرب به عراق و [[استان ایلام]]؛ از جنوب به [[خلیج فارس]]؛ و از شرق به استانهای [[استان چهارمحال و بختیاری|چهارمحال و بختیاری]]، و [[استان کهگیلویه و بویراحمد|کهگیلویه و بویراحمد]] محدود است. مساحت آن 64664 کیلومترمربع و جمعیت آن (طبق آمار 1375) 3746772 نفر بوده که از این تعداد 5/62 درصد در شهرها و 5/36 درصد در روستاها سکونت دارند. [[استان خوزستان]] دارای 15 شهرستان، 28 شهر، 35 بخش، 113 دهستان، و 4496 آبادی است (آمار 1375). شهرستانهای این استان عبارتند از: [[آبادان]]، اندیمشک، [[اهواز]]،ایذه، باغ ملک، بندر ماهشهر، بهبهان، [[خرمشهر]]، دزفول، دشتآزادگان، رامهرمز، شادگان، شوش، شوشتر، و مسجد سلیمان. مرکز این استان شهر [[اهواز]] است<ref>'''''سرشماری عمومی نفوس و مسکن 1375'''''، استان خوزستان. تهران: [https://amar.org.ir/ مرکز آمار ایران]، 1376، ص15و16.</ref>. | ||
=== تاریخچه === | === تاریخچه === | ||
خوزستان از | خوزستان از کهنترین سرزمینهای ایران است. واژه "خوزستان"، ظاهراً، به معنای سرزمین "خوزی"ها یا "هوزی"هاست که واژه "اهواز" نیز از آن گرفته شده است (10: ج 1، ص 925). سرزمین خوزستان کمابیش همان عیلام قدیم بوده که آثار باستانی شوش، حاکی از عظمت گذشته آن است. این شهر پایتخت دولت عیلام و سپس مقرّ عمده داریوش اول هخامنشی (522-486 ق.م.) و جانشینانش بود. آثار باستانی آن از مهمترین اماکن باستانی جهان و مشتمل بر بقایای ابنیه و آثار گوناگون از تمدنهای باستانی ایران است. نام این شهر در عهد عتیق و کتیبههای میخی، "شوش"، و در مآخذ اسلامی "سوس"، آمده است (14: ج 2، ص 1503). شهر جندیشاپور در زمان انوشیروان ساسانی (531-579 م.)، بهواسطه دانشگاه عظیم و معتبر آن مشهور بود. در این دانشگاه، علوم یونانی به زبان آرامی تدریس میشد (6: ج 1، ص 754). ابن ندیم در کتاب الفهرست از کتابخانه بزرگی که انوشیروان در آنجا دایر کرده بود یاد میکند (300:1، 301؛ 4: ج 1، ص 28). | ||
شهر و دانشگاه جندی شاپور تا دوره عباسیان رونق داشت. احتمالاً پس از | شهر و دانشگاه جندی شاپور تا دوره عباسیان رونق داشت. احتمالاً پس از تشکیل بیت الحکمه در بغداد (پایتخت عباسیان)، مجموعه این کتابخانه به همراه دانشمندان و مترجمان آن به بغداد انتقال یافته است. | ||
خوزستان در سال 19 ق. توسط سپاه اسلام فتح شد و در | خوزستان در سال 19 ق. توسط سپاه اسلام فتح شد و در اندکزمانی همه مردم این سرزمین به اسلام گرویدند. رجال این منطقه، بهسبب همجواری با عراق (قلمرو خلافت عباسی)، و نیز عربزبان بودن اغلب ساکنان آن، نقش فعالی در فرهنگ و سیاست ایفا کردند. ابوسهل نوبختی ( ـ 185 ق.) مدتی ریاست کتابخانه بیتالحکمه بغداد را برعهده داشت (2: ج 1، ص 24)، علیبن مهزیار اهوازی ( ـ 254 ق) از بزرگان علمای شیعه بهشمار میرفته، که 33 تألیف او را برشمردهاند، سید نعمتالله جزایری (1050-1112 ق.)، شیخ مرتضی انصاری (1214-1281 ق.)، سید محمدحسن آل طیّب (1329 ق. - 1373 ش.)، و علامه محمدتقی شوشتری ( ـ1374) از علما و دانشمندان این سرزمین بهشمار میروند که صاحب تألیفات متعددی بودهاند (2: ج 2، ص 504-592). | ||
وجود دانشمندان و نویسندگان فراوان در این استان، نشانگر رواج فرهنگ و ادب و نیز وجود | وجود دانشمندان و نویسندگان فراوان در این استان، نشانگر رواج فرهنگ و ادب و نیز وجود کتابخانههای متعدد بوده است. | ||
=== | === کتابخانههای مدارس دینی === | ||
در سال 629 ق. | در سال 629 ق. که ساختمان امامزاده عبدالله در شوشتر بنا گردید، در جنب آن، مدرسه، کتابخانه، و میهمانسرایی نیز دایر شد. بقایای این امامزاده و کتابخانه آن تا چندی پیش بر روی تپهای در جنوب شوشتر برجای بود. کتابخانه مدرسه اسفندیاربیگ میرشکار در دوره صفویه شهرت و اعتبار تام داشت که در هجوم افاغنه به این شهر (پس از 1135 ق .)، ویران شد (20: ج 2، ص 34، 69، 159). از آن زمان تا قرن چهاردهم، هیچگونه اطلاعی راجع به کتابخانههای مدارس دینی در دست نیست. کتابخانه مدرسه علمیه موسوی، بههمت محمدحسین موسوی (1307ـ )، از علمای معاصر شهر بهبهان، بهمنظور استفاده خاص طلاّب این مدرسه تأسیس گردید (12: ج 3، ص 252). | ||
=== | === کتابخانههای شخصی و خاندانی === | ||
نخستین | نخستین کتابخانه شخصی در این استان متعلق به جعفربن احمد مروزی ( ـ274ق.) بوده که، پس از مرگ او، فرزندانش مجموعه کتابخانه وی را به بغداد بردند و حراج کردند (19: ج 1، ص 88). مهمترین کتابخانه خاندانی این استان مربوط به آل مشعشع (714-1025 ق.) بود که بر بخشی از خوزستان حکومت داشتند. بعضی از رجال این خاندان، اهل فضل و دانشپرور بودند و کتابخانه مهمی در هویزه بنا نهادند. سید علیخان، والی هویزه، که خود از دانشمندان زمان و صاحب تألیفات متعدد بود بر مجموعه کتابخانه افزود. میرزا عبدالله اصفهانی، معروف به افندی ( ـ1130 ق.) در کتاب خود، ریاضالعلماء، شرحی از این کتابخانه بهدست داده و متذکر میشود که در آشوب 1117 ق. از میان رفته است (15: ج 8، ص 165، 166؛ 20: ج 2، ص 150ـ 151). کتابخانه کمالالدین خضرشاه دزفولی در شوشتر، در اواخر قرن نهم هجری، اهمیت و اعتبار ویژهای داشته که مورد رجوع دانشمندان و محققان بوده است. این کتابخانه بیش از یکصد سال در میان این خاندان دوام یافته است (17: 145ـ146). میر نورالله شوشتری، بزرگ خاندان شوشتری (956-1019 ق.)، کتابخانه شخصی بزرگی در شوشتر فراهم کرده بود که تا زمان حیات میر شریف شوشتری (قرن 13 ق.) در میان این خاندان بوده است. کتابخانه سید نعمتالله جزایری از کتابخانههای معروف و معتبر قرن یازدهم و دوازدهم هجری بوده که پس از مرگ وی در اختیار فرزندش، سید عبدالله جزایری، صاحب تذکره شوشتر قرار گرفت (20: ج 2، ص 159). میرعبدالوهاب شوشتری نیز از ملازمان شاه عباس اول صفوی (996-1038 ق .) بود که در جریان حمله سپاه ایران به شهر ایروان حضور داشت. پس از فتح شهر، شاه عباس کتابهای غارتشده را به وی بخشید، اما او پس از فرونشستن آتش جنگ، بخش عمدهای را به صاحبان اصلی آنها بازگرداند و بخش دیگر را که صاحبانشان نامعلوم بودند نزد خود نگاه داشت و بر مجموعه شخصی 12000 جلدی خود افزود؛ ولی پس از مرگ وی، مجموعه کتابخانهاش پراکنده شد (20: ج 2، ص 159-161). سید صدرالدین دزفولی، متخلص به "کاشف" ( ـ 1258 ق.) کتابخانهای در دزفول داشت که سالها در میان خاندان او باقی بود. وی کتابخانهای نیز برای خانقاهش فراهم کرد که حدود 5000 جلد کتاب داشت و عمدتاً شامل آثار عرفانی بود. پس از مرگ وی، بخش عمده مجموعهاش به کتابخانه محمدشاه قاجار (1250-1264 ق.) انتقال یافت. | ||
شیخ فخرالدین، معروف به شیخالاسلام دزفولی (قرن 13 ق.)، | شیخ فخرالدین، معروف به شیخالاسلام دزفولی (قرن 13 ق.)، کتابخانه خاندانی خود را تکمیل و مجموعه 12000 جلدی آن را وقف عام کرد که مورد استفاده دانشمندان قرار داشت. پس از فوت او، محمدعلی میرزا دولتشاه، حاکم دزفول، آن مجموعه را تصرف کرد و بهخواهش حاج ملا احمد نراقی ( ـ1245 ق .) بخشی از آن را بازگرداند (20: ج 2، ص 186-187). از دیگر کتابخانههای شخصی معروف و معتبر این استان میتوان از کتابخانه شرفالدین شوشتری (1279 ق. ـ ) در شوشتر، کتابخانه شیخ جعفر شوشتری ( ـ1303 ق .) در همان شهر، کتابخانه سید عیسی صافی دزفولی که مربوط به تاریخ و جغرافیا و رجال دزفول بود، کتابخانه سید نورالدین جزایری که بالغ بر 4000 جلد میگردید (15: ج 8، ص 165)، کتابخانه داعی دزفول که بیش از 10000 جلد کتاب داشت، کتابخانه امام جمعه شوشتری (1235-1329 ق .) که بیشتر مجموعه آن را علوم غریبه و کیمیا تشکیل میداد، و نیز کتابخانه 8000 جلدی شیخ سلمان خاقانی (1332-1410 ق .) در خرمشهر نام برد. این کتابخانه در جریان جنگ عراق با ایران از میان رفت (5: ج 1، ص 137؛ 15: ج 8، ص 165؛ 20: ج 2، ص 180، 183، 187، 208). | ||
=== | === کتابخانههای عمومی === | ||
کهنترین کتابخانه عمومی این استان متعلق به مسجد جامع شوشتر، از قدیمیترین مساجد این شهر، بوده که در زمان خلفای عباسی شهرت و اعتبار داشته و در زمان خلافت المعتزبالله (251-255 ق.)، سیزدهمین خلیفه عباسی، کتابهایی به خط کوفی در آن موجود بوده است (12:7). مقدسی (336-380 ق .) نیز، در احسن التقاسیم، از کتابخانه بزرگ و باعظمت رامهرمز یاد کرده و آن را در شمار کتابخانههای معتبر آن زمان دانسته است. این کتابخانه از مراکز و مراجع مهم علمی معتزله محسوب میشده و استفاده عام داشته است (15: ج 8، ص 155؛ 20: ج 2، ص 15). کتابخانه شخصی کمالالدین خضرشاه دزفولی (اواخر قرن 9 ق .)، در شوشتر، مورد استفاده دانشمندان و اهل تحقیق بوده است. شیخ فخرالدین کتابخانه خاندانی خود را وقف عام کرد و دانشمندان سالها از آن بهرهمند میشدند (20: ج 2، ص 145، 146، 187، 188). کتابخانه بزرگ فلاّحیه (شادگان فعلی) تا قرن 12 ق. دارای شهرت و اعتبار تمام بود و شیخ برکات ناصر کعبی ( ـ 1197 ق .) آن را به شیخ خلف عصفوری ( ـ 1208 ق .) بخشید که بسیاری از نسخههای آن امروزه در کتابخانههای عمومی و خصوصی جهان دیده میشود (2: ج 1، ص 31). | |||
نخستین | نخستین کتابخانه عمومی جدید این استان در سال 1343 ش. در شهر بهبهان تأسیس شد. در اردیبهشت 1344 نیز کتابخانه عمومی آموزش و پرورش استان خوزستان گشایش یافت. این کتابخانه از ادغام مجموعههای دانشسرای مقدماتی پسران، دبیرستان شاهپور، دبیرستان فرهنگ، و کتابهای کتابخانه آموزش و پرورش استان، با مجموعهای در حدود 4000 جلد کتاب در شهر اهواز تشکیل شد (131:8). | ||
کتابخانههای عمومی دیگری از آن پس در سراسر استان تأسیس گردید که کتابخانههای عمومی اهواز و خرمشهر (تأسیس 1346)، آبادان (تأسیس 1347)، بندر ماهشهر (تأسیس 1348)، شوش (تأسیس 1349)، رامهرمز (تأسیس 1350)، دزفول (تأسیس 1351)، مسجد سلیمان (تأسیس 1352)، اندیمشک (تأسیس 1353)، ایذه، و هویزه (تأسیس 1354) از آن جملهاند (13: 471-522). | |||
تعداد | تعداد کل کتابخانههای عمومی استان (طبق آمار سال 1378) 87 واحد و شامل 705828 جلد کتاب و نشریه، و بیش از 63423 عضو بوده است (1:9). افزون بر این، 3 واحد از کتابخانههای عمومی (وابسته به جمعیت هلال احمر جمهوری اسلامی ایران) نیز در خوزستان فعالیت دارند که تعداد کتب موجود در این کتابخانهها در حدود 8000 جلد و اعضای آن 8466 نفر است (34:16). تعداد 37 واحد کتابخانه نیز در مساجد استان وجود دارد که تا پایان سال 1378، تعداد کتب موجود در آنها، در حدود 5000 جلد، اعضا 4481 نفر، و کارکنان آنها 37 نفر بوده است (1:17). | ||
نخستین | نخستین کتابخانه کودکان و نوجوانان استان خوزستان در سال 1347 در شهر اهواز گشایش یافت. در سال 1378، تعداد این کتابخانهها به 6 واحد رسید که از جمله میتوان به کتابخانه دزفول (تأسیس 1359)، شوشتر (تأسیس 1361)، و رامهرمز (تأسیس 1367) اشاره کرد. تعداد کل کتابهای کتابخانههای کانون پرورش فکری در این استان تا پایان 1378، تعداد 224887 جلد، اعضا 418,17 نفر، و کارکنان آنها 89 نفر بوده است (1:18، 5-6). | ||
=== | === کتابخانههای آموزشگاهی === | ||
ظاهراً نخستین | ظاهراً نخستین کتابخانههای آموزشگاهی استان در شهر اهواز (پیش از سال 1344) تأسیس شده است. کتابخانههای دانشسرای مقدماتی پسران، دبیرستان شاهپور، و دبیرستان فرهنگ این شهر بهترتیب دارای 1750، 1270، و 212 جلد کتاب بودهاند. | ||
در سال 1342 نیز | در سال 1342 نیز کتابخانه دبیرستان رازی آبادان تأسیس شد که، در بدو افتتاح، حدود 1000 جلد کتاب داشت و، پنج سال بعد، تعداد آن به 4300 جلد کتاب فارسی و انگلیسی بالغ گردید (8: 131، 132، 155). تا پایان سال 1378، تعداد کل کتابخانههای آموزشگاهی این استان 1067 واحد و مجموعه آنها در حدود 750000 جلد کتاب بوده است (1:4). | ||
=== | === کتابخانههای تخصصی === | ||
از جمله | از جمله کتابخانههای تخصصی قابل ذکر کتابخانه سازمان تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی دزفول (تأسیس 1342، با مجموعه 5000 جلد و 1 کارمند)، کتابخانه بیمارستان امام خمینی وابسته به دانشگاه علوم پزشکی اهواز (تأسیس 1347، با مجموعه 12109 جلد و 4 کارمند)، کتابخانه شرکت سهامی پتروشیمی آبادان (تأسیس 1348، با مجموعه 2000 جلد و 1 کارمند)، و کتابخانه بیمارستان ابوذر اهواز (تأسیس 1366، با مجموعه 1000 جلد و 2 کارمند) است. کتابخانه مرکز تحقیقات، مطالعات، و سنجش صداوسیمای استان خوزستان نیز با 10513 جلد کتاب، 136 عضو، و 2 کارمند فعالیت دارد (3: 22، 23، 166، 190؛ 53:16). | ||
=== | === کتابخانههای دانشگاهی === | ||
نخستین | نخستین کتابخانه دانشگاهی این استان در سال 1318 در دانشکده نفت آبادان تأسیس شد. بر اساس آمار سال 1370، مجموعه این کتابخانه در حدود 33000 جلد کتاب و نشریه و کارکنان آن 11 نفر بوده است (38:3). | ||
تعداد 10 واحد | تعداد 10 واحد کتابخانه دانشگاهی، وابسته به دانشگاه شهید چمران اهواز، وجود دارد که برخی عبارتند از کتابخانه دانشکده علوم (تأسیس 1351، با مجموعه 171,24 جلد و 8 کارمند)، کتابخانه دانشکده ادبیات (تأسیس 1352، با مجموعه 94729 جلد و 11 کارمند)، کتابخانه دانشکده اقتصاد (تأسیس 1354، با مجموعه 9363 جلد و 4 کارمند)، و کتابخانه دانشکده الهیات و معارف اسلامی (تأسیس 1358، با مجموعه 13505 جلد و 4 کارمند). کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد این دانشگاه نیز در سال 1356 تأسیس شد، که در حدود 60000 جلد کتاب و نشریه، و 27 کارمند دارد (83:3-88). | ||
کتابخانه دانشکده پزشکی گلستان (وابسته به دانشگاه علوم پزشکی شهید چمران اهواز) در سال 1348 تأسیس شد، که تا سال 1370 دارای مجموعهای در حدود 5000 جلد کتاب بوده است. | |||
از دیگر | از دیگر کتابخانههای دانشگاهی وابسته به این دانشگاه میتوان از کتابخانه دانشکده علوم پایه پزشکی (تأسیس 1350، با مجموعه 14541 جلد و 6 کارمند)، کتابخانه دانشکده پیراپزشکی (تأسیس 1357، با مجموعه 8000 جلد و 1 کارمند)، کتابخانه دانشکده داروسازی (تأسیس 1365، با مجموعه 5000 جلد و 3 کارمند)، و کتابخانه مرکزی دانشگاه علوم پزشکی شهید چمران (تأسیس 1367، با مجموعه 2000 جلد و 5 کارمند) نام برد. | ||
بر اساس آمار سال 1370، تعداد | بر اساس آمار سال 1370، تعداد کل کتابخانههای دانشگاهی استان خوزستان 18 واحد، با مجموعه 341539جلد و 78 کارمند بوده است (3: 127-130). | ||
محمدحسن رجبی؛ مهناز علیجانی | محمدحسن رجبی؛ مهناز علیجانی | ||
| خط ۵۳: | خط ۵۳: | ||
1) ابن ندیم، محمدبن اسحاق. '''''الفهرست'''''. تهران :[بینا]، 1350، ص | 1) ابن ندیم، محمدبن اسحاق. '''''الفهرست'''''. تهران :[بینا]، 1350، ص | ||
2) | 2) پورکاظم، کاظم. '''''نگاهی به مشاهیر علم و ادب خوزستان'''''؛ سوسنگرد: سرزمین خوز، 1378، ص | ||
3) تعاونی، شیرین (خالقی)؛ عزیزی، ایراندخت. '''''راهنمای | 3) تعاونی، شیرین (خالقی)؛ عزیزی، ایراندخت. '''''راهنمای مراکز اسناد و کتابخانههای تخصصی، اختصاصی و دانشگاهی'''''. ویرایش 2. تهران: [https://www.nlai.ir/ کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران]، 1370؛ | ||
4) '''''تعداد | 4) '''''تعداد کل کتابخانه و کتاب در سطح مدارس کشور: گزارش شماره 8'''''. [تهران]: [https://medu.gov.ir/ وزارت آموزش و پرورش]، 1378 (پلیکپی)، | ||
5) جزایری، محمد. '''''شجره | 5) جزایری، محمد. '''''شجره مبارکه یا برگی از تاریخ خوزستان'''''. اهواز: چاپخانه نگارین، [بینا]؛ | ||
6) '''''جندیشاپور'''''. دایرهالمعارف فارسی [مصاحب]، ج 1، ص 754، | 6) '''''جندیشاپور'''''. دایرهالمعارف فارسی [مصاحب]، ج 1، ص 754، | ||
7) حسینی جزایری، عبدالله. ''''' | 7) حسینی جزایری، عبدالله. '''''تذکره شوشتر'''''. تهران: چاپخانه حیدری، [بیتا]، | ||
8) '''''خدمتگزاران عالم | 8) '''''خدمتگزاران عالم کتاب و معرفی برخی از کتابخانههای عمومی و خصوصی'''''. تهران: وزارت آموزش و پرورش، اداره کل نگارش. 1345، | ||
9) | 9) '''''خلاصه گزارش نیمه دوم 1378 کتابخانههای عمومی کشور'''''. تهران: [https://www.iranpl.ir/ هیأت امنای کتابخانههای عمومی کشور، دبیرخانه، مدیریت مطالعات و برنامهریزی پژوهشی]، 1378 (پلیکپی)، | ||
10) | 10) '''''خوزستان'''''. دایرهالمعارف فارسی [مصاحب]، ج 1، ص 925-926، | ||
11) سرشماری عمومی نفوس و | 11) '''''سرشماری عمومی نفوس و مسکن 1375'''''، استان خوزستان. تهران: [https://amar.org.ir/ مرکز آمار ایران]، 1376، | ||
12) شریفرازی، محمد. گنجینه دانشمندان. تهران: | 12) شریفرازی، محمد. '''''گنجینه دانشمندان'''''. تهران: کتابفروشی اسلامیه، 1352، | ||
13) شناسنامه | 13) '''''شناسنامه کتابخانههای عمومی'''''. تهران: [https://www.iranpl.ir/ هیأت امنای کتابخانههای عمومی کشور]، دبیرخانه، 1370، | ||
14) | 14) '''''شوش'''''. دایرهالمعارف فارسی [مصاحب]، ج 2، ص 1503، | ||
15) | 15) '''''کتابخانههای ایران بعد از اسلام تا زمان استقلال سیاسی'''''. [http://www.cgie.org.ir/ دایرهالمعارف اسلامیه (ایران)]: ایران و همگی معارف شیعه امامیه اثنیعشری. ج 8، ص 150-180، | ||
16) گزارش فرهنگی | 16) '''''گزارش فرهنگی کشور'''''، 1376. تهران: [https://fbarnamerizi.farhang.gov.ir/ وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، معاونت پژوهشی و آموزشی، مرکز آمار و برنامهریزی پژوهشهای فرهنگی و هنری]، 1376، | ||
17) | 17) '''''لیست کتابخانههای مساجد و امکانات موجود در آنها به تفکیک استانها'''''. تهران: [https://masajed.farhang.gov.ir/ ستاد عالی هماهنگی و نظارت بر کانونهای فرهنگی و هنری مساجد، مدیریت امور کتابخانهها]، 1378، (پلیکپی)، | ||
18) | 18) '''''لیست مراکز بر اساس استانها'''''. [تهران]: [https://kpf.ir/ کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، معاونت فرهنگی]، 1377-1378، (پلیکپی)، | ||
19) مرعشی، | 19) مرعشی، علیاکبر. '''''شجره خاندان مرعشی'''''. تهران: شرکت تعاون، 1365، | ||
20) همایونفرخ، | 20) همایونفرخ، رکنالدین. '''''کتاب و کتابخانههای شاهنشاهی ایران'''''. [تهران]: وزارت فرهنگ و هنر، 1345، | ||
منبع اصلی | منبع اصلی | ||
خوزستان، کتابخانه های (1381). دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی ایران. جلد اول، تهران: انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران. | خوزستان، کتابخانه های (1381). دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی ایران. جلد اول، تهران: [https://www.nlai.ir/publishers انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران]. | ||
نویسنده مقاله | نویسنده مقاله | ||
محمدحسن رجبی و مهناز علیجانی | محمدحسن رجبی و مهناز علیجانی | ||
== منبع اصلی == | |||
اصفهان، کتابخانه های (1381). دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی ایران. جلد اول، تهران: انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران. | |||
== نویسنده مقاله == | |||
محمدحسن رجبی | |||
== نیز نگاه کنید به == | |||
* [[کتابخانه های آذربایجان شرقی]] | |||
* [[کتابخانه های آذربایجان غربی]] | |||
* [[کتابخانه های ارامنه ایران]] | |||
* [[کتابخانه های استان اردبیل]] | |||
* [[کتابخانه های ایلام]] | |||
* [[کتابخانه های بوشهر]] | |||
* [[کتابخانه های تهران]] | |||
* [[کتابخانه های خراسان]] | |||
* [[کتابخانه های خوزستان]] | |||
* [[کتابخانه های زنجان]] | |||
* [[کتابخانه های سمنان]] | |||
* [[کتابخانه های سیستان و بلوچستان]] | |||
* [[کتابخانه های فارس]] | |||
* [[کتابخانه های قزوین]] | |||
* [[کتابخانه های قم]] | |||
* [[کتابخانه های کردستان]] | |||
* [[کتابخانه های کرمان]] | |||
* [[کتابخانه های کرمانشاه]] | |||
* [[کتابخانه های كُهگيلويه و بويراحمد]] | |||
* [[کتابخانه های لرستان]] | |||
* [[کتابخانه های مازندران]] | |||
* [[کتابخانه های هرمزگان]] | |||
* [[کتابخانه های همدان]] | |||
* [[کتابخانه های یزد]] | |||
* [[کتابخانه های گیلان]] | |||
* [[کتابخانه های استان گلستان]] | |||
== ماخذ == | |||
نسخهٔ ۵ دسامبر ۲۰۲۵، ساعت ۰۸:۳۹
استان خوزستان در جنوب غرب ایران قرار دارد و از شمال به استان لرستان؛ از غرب به عراق و استان ایلام؛ از جنوب به خلیج فارس؛ و از شرق به استانهای چهارمحال و بختیاری، و کهگیلویه و بویراحمد محدود است. مساحت آن 64664 کیلومترمربع و جمعیت آن (طبق آمار 1375) 3746772 نفر بوده که از این تعداد 5/62 درصد در شهرها و 5/36 درصد در روستاها سکونت دارند. استان خوزستان دارای 15 شهرستان، 28 شهر، 35 بخش، 113 دهستان، و 4496 آبادی است (آمار 1375). شهرستانهای این استان عبارتند از: آبادان، اندیمشک، اهواز،ایذه، باغ ملک، بندر ماهشهر، بهبهان، خرمشهر، دزفول، دشتآزادگان، رامهرمز، شادگان، شوش، شوشتر، و مسجد سلیمان. مرکز این استان شهر اهواز است[۱].
تاریخچه
خوزستان از کهنترین سرزمینهای ایران است. واژه "خوزستان"، ظاهراً، به معنای سرزمین "خوزی"ها یا "هوزی"هاست که واژه "اهواز" نیز از آن گرفته شده است (10: ج 1، ص 925). سرزمین خوزستان کمابیش همان عیلام قدیم بوده که آثار باستانی شوش، حاکی از عظمت گذشته آن است. این شهر پایتخت دولت عیلام و سپس مقرّ عمده داریوش اول هخامنشی (522-486 ق.م.) و جانشینانش بود. آثار باستانی آن از مهمترین اماکن باستانی جهان و مشتمل بر بقایای ابنیه و آثار گوناگون از تمدنهای باستانی ایران است. نام این شهر در عهد عتیق و کتیبههای میخی، "شوش"، و در مآخذ اسلامی "سوس"، آمده است (14: ج 2، ص 1503). شهر جندیشاپور در زمان انوشیروان ساسانی (531-579 م.)، بهواسطه دانشگاه عظیم و معتبر آن مشهور بود. در این دانشگاه، علوم یونانی به زبان آرامی تدریس میشد (6: ج 1، ص 754). ابن ندیم در کتاب الفهرست از کتابخانه بزرگی که انوشیروان در آنجا دایر کرده بود یاد میکند (300:1، 301؛ 4: ج 1، ص 28).
شهر و دانشگاه جندی شاپور تا دوره عباسیان رونق داشت. احتمالاً پس از تشکیل بیت الحکمه در بغداد (پایتخت عباسیان)، مجموعه این کتابخانه به همراه دانشمندان و مترجمان آن به بغداد انتقال یافته است.
خوزستان در سال 19 ق. توسط سپاه اسلام فتح شد و در اندکزمانی همه مردم این سرزمین به اسلام گرویدند. رجال این منطقه، بهسبب همجواری با عراق (قلمرو خلافت عباسی)، و نیز عربزبان بودن اغلب ساکنان آن، نقش فعالی در فرهنگ و سیاست ایفا کردند. ابوسهل نوبختی ( ـ 185 ق.) مدتی ریاست کتابخانه بیتالحکمه بغداد را برعهده داشت (2: ج 1، ص 24)، علیبن مهزیار اهوازی ( ـ 254 ق) از بزرگان علمای شیعه بهشمار میرفته، که 33 تألیف او را برشمردهاند، سید نعمتالله جزایری (1050-1112 ق.)، شیخ مرتضی انصاری (1214-1281 ق.)، سید محمدحسن آل طیّب (1329 ق. - 1373 ش.)، و علامه محمدتقی شوشتری ( ـ1374) از علما و دانشمندان این سرزمین بهشمار میروند که صاحب تألیفات متعددی بودهاند (2: ج 2، ص 504-592).
وجود دانشمندان و نویسندگان فراوان در این استان، نشانگر رواج فرهنگ و ادب و نیز وجود کتابخانههای متعدد بوده است.
کتابخانههای مدارس دینی
در سال 629 ق. که ساختمان امامزاده عبدالله در شوشتر بنا گردید، در جنب آن، مدرسه، کتابخانه، و میهمانسرایی نیز دایر شد. بقایای این امامزاده و کتابخانه آن تا چندی پیش بر روی تپهای در جنوب شوشتر برجای بود. کتابخانه مدرسه اسفندیاربیگ میرشکار در دوره صفویه شهرت و اعتبار تام داشت که در هجوم افاغنه به این شهر (پس از 1135 ق .)، ویران شد (20: ج 2، ص 34، 69، 159). از آن زمان تا قرن چهاردهم، هیچگونه اطلاعی راجع به کتابخانههای مدارس دینی در دست نیست. کتابخانه مدرسه علمیه موسوی، بههمت محمدحسین موسوی (1307ـ )، از علمای معاصر شهر بهبهان، بهمنظور استفاده خاص طلاّب این مدرسه تأسیس گردید (12: ج 3، ص 252).
کتابخانههای شخصی و خاندانی
نخستین کتابخانه شخصی در این استان متعلق به جعفربن احمد مروزی ( ـ274ق.) بوده که، پس از مرگ او، فرزندانش مجموعه کتابخانه وی را به بغداد بردند و حراج کردند (19: ج 1، ص 88). مهمترین کتابخانه خاندانی این استان مربوط به آل مشعشع (714-1025 ق.) بود که بر بخشی از خوزستان حکومت داشتند. بعضی از رجال این خاندان، اهل فضل و دانشپرور بودند و کتابخانه مهمی در هویزه بنا نهادند. سید علیخان، والی هویزه، که خود از دانشمندان زمان و صاحب تألیفات متعدد بود بر مجموعه کتابخانه افزود. میرزا عبدالله اصفهانی، معروف به افندی ( ـ1130 ق.) در کتاب خود، ریاضالعلماء، شرحی از این کتابخانه بهدست داده و متذکر میشود که در آشوب 1117 ق. از میان رفته است (15: ج 8، ص 165، 166؛ 20: ج 2، ص 150ـ 151). کتابخانه کمالالدین خضرشاه دزفولی در شوشتر، در اواخر قرن نهم هجری، اهمیت و اعتبار ویژهای داشته که مورد رجوع دانشمندان و محققان بوده است. این کتابخانه بیش از یکصد سال در میان این خاندان دوام یافته است (17: 145ـ146). میر نورالله شوشتری، بزرگ خاندان شوشتری (956-1019 ق.)، کتابخانه شخصی بزرگی در شوشتر فراهم کرده بود که تا زمان حیات میر شریف شوشتری (قرن 13 ق.) در میان این خاندان بوده است. کتابخانه سید نعمتالله جزایری از کتابخانههای معروف و معتبر قرن یازدهم و دوازدهم هجری بوده که پس از مرگ وی در اختیار فرزندش، سید عبدالله جزایری، صاحب تذکره شوشتر قرار گرفت (20: ج 2، ص 159). میرعبدالوهاب شوشتری نیز از ملازمان شاه عباس اول صفوی (996-1038 ق .) بود که در جریان حمله سپاه ایران به شهر ایروان حضور داشت. پس از فتح شهر، شاه عباس کتابهای غارتشده را به وی بخشید، اما او پس از فرونشستن آتش جنگ، بخش عمدهای را به صاحبان اصلی آنها بازگرداند و بخش دیگر را که صاحبانشان نامعلوم بودند نزد خود نگاه داشت و بر مجموعه شخصی 12000 جلدی خود افزود؛ ولی پس از مرگ وی، مجموعه کتابخانهاش پراکنده شد (20: ج 2، ص 159-161). سید صدرالدین دزفولی، متخلص به "کاشف" ( ـ 1258 ق.) کتابخانهای در دزفول داشت که سالها در میان خاندان او باقی بود. وی کتابخانهای نیز برای خانقاهش فراهم کرد که حدود 5000 جلد کتاب داشت و عمدتاً شامل آثار عرفانی بود. پس از مرگ وی، بخش عمده مجموعهاش به کتابخانه محمدشاه قاجار (1250-1264 ق.) انتقال یافت.
شیخ فخرالدین، معروف به شیخالاسلام دزفولی (قرن 13 ق.)، کتابخانه خاندانی خود را تکمیل و مجموعه 12000 جلدی آن را وقف عام کرد که مورد استفاده دانشمندان قرار داشت. پس از فوت او، محمدعلی میرزا دولتشاه، حاکم دزفول، آن مجموعه را تصرف کرد و بهخواهش حاج ملا احمد نراقی ( ـ1245 ق .) بخشی از آن را بازگرداند (20: ج 2، ص 186-187). از دیگر کتابخانههای شخصی معروف و معتبر این استان میتوان از کتابخانه شرفالدین شوشتری (1279 ق. ـ ) در شوشتر، کتابخانه شیخ جعفر شوشتری ( ـ1303 ق .) در همان شهر، کتابخانه سید عیسی صافی دزفولی که مربوط به تاریخ و جغرافیا و رجال دزفول بود، کتابخانه سید نورالدین جزایری که بالغ بر 4000 جلد میگردید (15: ج 8، ص 165)، کتابخانه داعی دزفول که بیش از 10000 جلد کتاب داشت، کتابخانه امام جمعه شوشتری (1235-1329 ق .) که بیشتر مجموعه آن را علوم غریبه و کیمیا تشکیل میداد، و نیز کتابخانه 8000 جلدی شیخ سلمان خاقانی (1332-1410 ق .) در خرمشهر نام برد. این کتابخانه در جریان جنگ عراق با ایران از میان رفت (5: ج 1، ص 137؛ 15: ج 8، ص 165؛ 20: ج 2، ص 180، 183، 187، 208).
کتابخانههای عمومی
کهنترین کتابخانه عمومی این استان متعلق به مسجد جامع شوشتر، از قدیمیترین مساجد این شهر، بوده که در زمان خلفای عباسی شهرت و اعتبار داشته و در زمان خلافت المعتزبالله (251-255 ق.)، سیزدهمین خلیفه عباسی، کتابهایی به خط کوفی در آن موجود بوده است (12:7). مقدسی (336-380 ق .) نیز، در احسن التقاسیم، از کتابخانه بزرگ و باعظمت رامهرمز یاد کرده و آن را در شمار کتابخانههای معتبر آن زمان دانسته است. این کتابخانه از مراکز و مراجع مهم علمی معتزله محسوب میشده و استفاده عام داشته است (15: ج 8، ص 155؛ 20: ج 2، ص 15). کتابخانه شخصی کمالالدین خضرشاه دزفولی (اواخر قرن 9 ق .)، در شوشتر، مورد استفاده دانشمندان و اهل تحقیق بوده است. شیخ فخرالدین کتابخانه خاندانی خود را وقف عام کرد و دانشمندان سالها از آن بهرهمند میشدند (20: ج 2، ص 145، 146، 187، 188). کتابخانه بزرگ فلاّحیه (شادگان فعلی) تا قرن 12 ق. دارای شهرت و اعتبار تمام بود و شیخ برکات ناصر کعبی ( ـ 1197 ق .) آن را به شیخ خلف عصفوری ( ـ 1208 ق .) بخشید که بسیاری از نسخههای آن امروزه در کتابخانههای عمومی و خصوصی جهان دیده میشود (2: ج 1، ص 31).
نخستین کتابخانه عمومی جدید این استان در سال 1343 ش. در شهر بهبهان تأسیس شد. در اردیبهشت 1344 نیز کتابخانه عمومی آموزش و پرورش استان خوزستان گشایش یافت. این کتابخانه از ادغام مجموعههای دانشسرای مقدماتی پسران، دبیرستان شاهپور، دبیرستان فرهنگ، و کتابهای کتابخانه آموزش و پرورش استان، با مجموعهای در حدود 4000 جلد کتاب در شهر اهواز تشکیل شد (131:8).
کتابخانههای عمومی دیگری از آن پس در سراسر استان تأسیس گردید که کتابخانههای عمومی اهواز و خرمشهر (تأسیس 1346)، آبادان (تأسیس 1347)، بندر ماهشهر (تأسیس 1348)، شوش (تأسیس 1349)، رامهرمز (تأسیس 1350)، دزفول (تأسیس 1351)، مسجد سلیمان (تأسیس 1352)، اندیمشک (تأسیس 1353)، ایذه، و هویزه (تأسیس 1354) از آن جملهاند (13: 471-522).
تعداد کل کتابخانههای عمومی استان (طبق آمار سال 1378) 87 واحد و شامل 705828 جلد کتاب و نشریه، و بیش از 63423 عضو بوده است (1:9). افزون بر این، 3 واحد از کتابخانههای عمومی (وابسته به جمعیت هلال احمر جمهوری اسلامی ایران) نیز در خوزستان فعالیت دارند که تعداد کتب موجود در این کتابخانهها در حدود 8000 جلد و اعضای آن 8466 نفر است (34:16). تعداد 37 واحد کتابخانه نیز در مساجد استان وجود دارد که تا پایان سال 1378، تعداد کتب موجود در آنها، در حدود 5000 جلد، اعضا 4481 نفر، و کارکنان آنها 37 نفر بوده است (1:17).
نخستین کتابخانه کودکان و نوجوانان استان خوزستان در سال 1347 در شهر اهواز گشایش یافت. در سال 1378، تعداد این کتابخانهها به 6 واحد رسید که از جمله میتوان به کتابخانه دزفول (تأسیس 1359)، شوشتر (تأسیس 1361)، و رامهرمز (تأسیس 1367) اشاره کرد. تعداد کل کتابهای کتابخانههای کانون پرورش فکری در این استان تا پایان 1378، تعداد 224887 جلد، اعضا 418,17 نفر، و کارکنان آنها 89 نفر بوده است (1:18، 5-6).
کتابخانههای آموزشگاهی
ظاهراً نخستین کتابخانههای آموزشگاهی استان در شهر اهواز (پیش از سال 1344) تأسیس شده است. کتابخانههای دانشسرای مقدماتی پسران، دبیرستان شاهپور، و دبیرستان فرهنگ این شهر بهترتیب دارای 1750، 1270، و 212 جلد کتاب بودهاند.
در سال 1342 نیز کتابخانه دبیرستان رازی آبادان تأسیس شد که، در بدو افتتاح، حدود 1000 جلد کتاب داشت و، پنج سال بعد، تعداد آن به 4300 جلد کتاب فارسی و انگلیسی بالغ گردید (8: 131، 132، 155). تا پایان سال 1378، تعداد کل کتابخانههای آموزشگاهی این استان 1067 واحد و مجموعه آنها در حدود 750000 جلد کتاب بوده است (1:4).
کتابخانههای تخصصی
از جمله کتابخانههای تخصصی قابل ذکر کتابخانه سازمان تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی دزفول (تأسیس 1342، با مجموعه 5000 جلد و 1 کارمند)، کتابخانه بیمارستان امام خمینی وابسته به دانشگاه علوم پزشکی اهواز (تأسیس 1347، با مجموعه 12109 جلد و 4 کارمند)، کتابخانه شرکت سهامی پتروشیمی آبادان (تأسیس 1348، با مجموعه 2000 جلد و 1 کارمند)، و کتابخانه بیمارستان ابوذر اهواز (تأسیس 1366، با مجموعه 1000 جلد و 2 کارمند) است. کتابخانه مرکز تحقیقات، مطالعات، و سنجش صداوسیمای استان خوزستان نیز با 10513 جلد کتاب، 136 عضو، و 2 کارمند فعالیت دارد (3: 22، 23، 166، 190؛ 53:16).
کتابخانههای دانشگاهی
نخستین کتابخانه دانشگاهی این استان در سال 1318 در دانشکده نفت آبادان تأسیس شد. بر اساس آمار سال 1370، مجموعه این کتابخانه در حدود 33000 جلد کتاب و نشریه و کارکنان آن 11 نفر بوده است (38:3).
تعداد 10 واحد کتابخانه دانشگاهی، وابسته به دانشگاه شهید چمران اهواز، وجود دارد که برخی عبارتند از کتابخانه دانشکده علوم (تأسیس 1351، با مجموعه 171,24 جلد و 8 کارمند)، کتابخانه دانشکده ادبیات (تأسیس 1352، با مجموعه 94729 جلد و 11 کارمند)، کتابخانه دانشکده اقتصاد (تأسیس 1354، با مجموعه 9363 جلد و 4 کارمند)، و کتابخانه دانشکده الهیات و معارف اسلامی (تأسیس 1358، با مجموعه 13505 جلد و 4 کارمند). کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد این دانشگاه نیز در سال 1356 تأسیس شد، که در حدود 60000 جلد کتاب و نشریه، و 27 کارمند دارد (83:3-88).
کتابخانه دانشکده پزشکی گلستان (وابسته به دانشگاه علوم پزشکی شهید چمران اهواز) در سال 1348 تأسیس شد، که تا سال 1370 دارای مجموعهای در حدود 5000 جلد کتاب بوده است.
از دیگر کتابخانههای دانشگاهی وابسته به این دانشگاه میتوان از کتابخانه دانشکده علوم پایه پزشکی (تأسیس 1350، با مجموعه 14541 جلد و 6 کارمند)، کتابخانه دانشکده پیراپزشکی (تأسیس 1357، با مجموعه 8000 جلد و 1 کارمند)، کتابخانه دانشکده داروسازی (تأسیس 1365، با مجموعه 5000 جلد و 3 کارمند)، و کتابخانه مرکزی دانشگاه علوم پزشکی شهید چمران (تأسیس 1367، با مجموعه 2000 جلد و 5 کارمند) نام برد.
بر اساس آمار سال 1370، تعداد کل کتابخانههای دانشگاهی استان خوزستان 18 واحد، با مجموعه 341539جلد و 78 کارمند بوده است (3: 127-130).
محمدحسن رجبی؛ مهناز علیجانی
مآخذ:
1) ابن ندیم، محمدبن اسحاق. الفهرست. تهران :[بینا]، 1350، ص
2) پورکاظم، کاظم. نگاهی به مشاهیر علم و ادب خوزستان؛ سوسنگرد: سرزمین خوز، 1378، ص
3) تعاونی، شیرین (خالقی)؛ عزیزی، ایراندخت. راهنمای مراکز اسناد و کتابخانههای تخصصی، اختصاصی و دانشگاهی. ویرایش 2. تهران: کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، 1370؛
4) تعداد کل کتابخانه و کتاب در سطح مدارس کشور: گزارش شماره 8. [تهران]: وزارت آموزش و پرورش، 1378 (پلیکپی)،
5) جزایری، محمد. شجره مبارکه یا برگی از تاریخ خوزستان. اهواز: چاپخانه نگارین، [بینا]؛
6) جندیشاپور. دایرهالمعارف فارسی [مصاحب]، ج 1، ص 754،
7) حسینی جزایری، عبدالله. تذکره شوشتر. تهران: چاپخانه حیدری، [بیتا]،
8) خدمتگزاران عالم کتاب و معرفی برخی از کتابخانههای عمومی و خصوصی. تهران: وزارت آموزش و پرورش، اداره کل نگارش. 1345،
9) خلاصه گزارش نیمه دوم 1378 کتابخانههای عمومی کشور. تهران: هیأت امنای کتابخانههای عمومی کشور، دبیرخانه، مدیریت مطالعات و برنامهریزی پژوهشی، 1378 (پلیکپی)،
10) خوزستان. دایرهالمعارف فارسی [مصاحب]، ج 1، ص 925-926،
11) سرشماری عمومی نفوس و مسکن 1375، استان خوزستان. تهران: مرکز آمار ایران، 1376،
12) شریفرازی، محمد. گنجینه دانشمندان. تهران: کتابفروشی اسلامیه، 1352،
13) شناسنامه کتابخانههای عمومی. تهران: هیأت امنای کتابخانههای عمومی کشور، دبیرخانه، 1370،
14) شوش. دایرهالمعارف فارسی [مصاحب]، ج 2، ص 1503،
15) کتابخانههای ایران بعد از اسلام تا زمان استقلال سیاسی. دایرهالمعارف اسلامیه (ایران): ایران و همگی معارف شیعه امامیه اثنیعشری. ج 8، ص 150-180،
16) گزارش فرهنگی کشور، 1376. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، معاونت پژوهشی و آموزشی، مرکز آمار و برنامهریزی پژوهشهای فرهنگی و هنری، 1376،
17) لیست کتابخانههای مساجد و امکانات موجود در آنها به تفکیک استانها. تهران: ستاد عالی هماهنگی و نظارت بر کانونهای فرهنگی و هنری مساجد، مدیریت امور کتابخانهها، 1378، (پلیکپی)،
18) لیست مراکز بر اساس استانها. [تهران]: کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، معاونت فرهنگی، 1377-1378، (پلیکپی)،
19) مرعشی، علیاکبر. شجره خاندان مرعشی. تهران: شرکت تعاون، 1365،
20) همایونفرخ، رکنالدین. کتاب و کتابخانههای شاهنشاهی ایران. [تهران]: وزارت فرهنگ و هنر، 1345،
منبع اصلی
خوزستان، کتابخانه های (1381). دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی ایران. جلد اول، تهران: انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران.
نویسنده مقاله
محمدحسن رجبی و مهناز علیجانی
منبع اصلی
اصفهان، کتابخانه های (1381). دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی ایران. جلد اول، تهران: انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران.
نویسنده مقاله
محمدحسن رجبی
نیز نگاه کنید به
- کتابخانه های آذربایجان شرقی
- کتابخانه های آذربایجان غربی
- کتابخانه های ارامنه ایران
- کتابخانه های استان اردبیل
- کتابخانه های ایلام
- کتابخانه های بوشهر
- کتابخانه های تهران
- کتابخانه های خراسان
- کتابخانه های خوزستان
- کتابخانه های زنجان
- کتابخانه های سمنان
- کتابخانه های سیستان و بلوچستان
- کتابخانه های فارس
- کتابخانه های قزوین
- کتابخانه های قم
- کتابخانه های کردستان
- کتابخانه های کرمان
- کتابخانه های کرمانشاه
- کتابخانه های كُهگيلويه و بويراحمد
- کتابخانه های لرستان
- کتابخانه های مازندران
- کتابخانه های هرمزگان
- کتابخانه های همدان
- کتابخانه های یزد
- کتابخانه های گیلان
- کتابخانه های استان گلستان
ماخذ
- ↑ سرشماری عمومی نفوس و مسکن 1375، استان خوزستان. تهران: مرکز آمار ایران، 1376، ص15و16.