پرش به محتوا

کتابخانه های ایران: تفاوت میان نسخه‌ها

از ویکی ایران
دیداریویکی‌متن
Samei (بحث | مشارکت‌ها)
deletegroup
۸٬۷۱۸ ویرایش‌ها
صفحه‌ای تازه حاوی «'''ایران، کتابخانه‌ها،''' سیر تحول کتابخانه‌ها را در ایران می‌توان به سه دورة مجزا تقسیم کرد: 1) پیش از اسلام؛ 2) پس از اسلام تا 1300ش؛ 3) از 1300ش تا کنون. '''1. پیش از اسلام.''' دربارة عشق و علاقة پادشاهان باستانی ایران در حفظ و صیانت از دانش، کتاب، و کتا...» ایجاد کرد
 
Samei (بحث | مشارکت‌ها)
deletegroup
۸٬۷۱۸ ویرایش‌ها
بدون خلاصۀ ویرایش
 
(۱۰ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۲ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
'''ایران، کتابخانه‌ها،''' سیر تحول کتابخانه‌ها را در ایران می‌توان به سه دورة مجزا تقسیم کرد: 1) پیش از اسلام؛ 2) پس از اسلام تا 1300ش؛ 3) از 1300ش تا کنون.  
'''ایران، کتابخانه‌ها،''' سیر تحول کتابخانه‌ها را در ایران می‌توان به سه دوره مجزا تقسیم کرد: 1) پیش از [[اسلام]]؛ 2) پس از [[اسلام]] تا 1300ش؛ 3) از 1300ش تا کنون.  


'''1. پیش از اسلام.''' دربارة عشق و علاقة پادشاهان باستانی ایران در حفظ و صیانت از دانش، کتاب، و کتابخانه مطالب بسیاری نقل شده است. بلخی از قول فردی مطلع و مطمئن می‌گوید که در 250ق/ ؟م قسمتی از دژ «سارویه جی» اصفهان خراب شد. گمان نمی‌رفت که در آن‌جا اتاق و جای سکونتی باشد، لکن انباری پدیدار شد که در آن کتاب‌های بسیار به دست آمد که کسی به خواندن آن‌ها آشنا نبود. به گفتة بلخی، وی مجلداتی از این کتاب‌ها را دیده بود و ابن‌عمید (د 360ق/ ؟م) نیز آن‌ها را برای ترجمه به بیت‌الحکمة<sup>*</sup> بغداد فرستاد که یکی از مترجمان آن‌جا یوحنّای مسیحی بود.<sup>1</sup> به نوشتة مورخان مسلمان، هنگامی که زردشت ظهور کرد، کتاب ''زند'' (''اوستا'') خود را که به نوشتة مسعودی (د 345ق / ؟م) بر روی 18000 پوست گاو با آب طلا و یا به گفتة ابن‌بلخی (قرن 6ق/ ؟م) و ابن‌اثیر (555-630ق/ ؟م) بر 12000 پوست گاو با آب طلا نوشته شده بود، به گشتاسب تقدیم کرد و او آن را پذیرفت و به شهر استخر در فارس  
=== پیش از [[اسلام]] ===
درباره عشق و علاقه پادشاهان باستانی ایران در حفظ و صیانت از دانش، کتاب، و کتابخانه مطالب بسیاری نقل شده است. بلخی از قول فردی مطلع و مطمئن می‌گوید که در 250ق/ ؟م قسمتی از دژ «سارویه جی» اصفهان خراب شد. گمان نمی‌رفت که در آن‌جا اتاق و جای سکونتی باشد، لکن انباری پدیدار شد که در آن کتاب‌های بسیار به دست آمد که کسی به خواندن آن‌ها آشنا نبود. به گفته بلخی، وی مجلداتی از این کتاب‌ها را دیده بود و ابن‌عمید (د 360ق/ ؟م) نیز آن‌ها را برای ترجمه به بیت‌الحکمه<sup>*</sup> بغداد فرستاد که یکی از مترجمان آن‌جا یوحنّای مسیحی بود<ref name=":0">ابن‌ندیم، محمد بن اسحق. '''''كتاب الفهرست'''''. ترجمه و تحقیق محمدرضا تجدد، تهران: امیركبیر، 1366.</ref>. به نوشته مورخان مسلمان، هنگامی که [[زرتشت|زردشت]] ظهور کرد، کتاب ''زند'' [[اوستا|(''اوستا'']]) خود را که به نوشته مسعودی (د 345ق / ؟م) بر روی 18000 پوست گاو با آب طلا و یا به گفته ابن‌بلخی (قرن 6ق/ ؟م) و ابن‌اثیر (555-630ق/ ؟م) بر 12000 پوست گاو با آب طلا نوشته شده بود، به گشتاسب تقدیم کرد و او آن را پذیرفت و به شهر استخر در فارس  


ـ که محل نگهداری دیوان‌های دولتی بود ـ فرستاد تا در کوه تفشت (نقشت)، که از سنگ خارا بود و نقوشی بر آن نقر شده بود، محافظت شود.<sup>2</sup> نقل شده است که کی (شاه) ضحاک در زمین‌های سواد [= عراق عرب] شهری بنا کرد و نام آن را از مشتری درآورد و آن را جایگاه علم و علما قرار داد و دوازده کاخ به شمارة برج‌های آسمانی در آن ساخت و هر کاخی را به نام یکی از برج‌های آسمانی نامید و برای کتاب‌های علمی در آن‌ها خزینه‌هایی بساخت و دانشمندان را در آن کاخ‌ها جاي داد... .<sup>3</sup> اطلاعات اندکی از وجود کتابخانه در دورة هخامنشی (599- 321ق‌‌م) در دست است. از کتابخانه‌های معروف دورة هخامنشی که نام آن‌ها در منابع تاریخی آمده می‌توان از کتابخانة «دژنبشت» یا «گنج‌نبشت» در تخت‌ جمشید، «گنج شیپيکان» در آذربایجان، و «اگرده» در هگمتانه (همدان) نام برد که کتاب‌ها و اسناد و دفاتر شاهی در آن‌جا نگهداری می‌شده است.<sup>4</sup> در اواخر 1312ش در حین کاوش در گوشة شمال شرقی تخت جمشید به اتاق‌هایی برخوردند که درون آن بیش از 000/30 لوح گلی به خط عیلامی وجود داشت. چهار سال بعد حدود 750 لوح گلی دیگر در ساختمان‌های معروف به خزانة تخت جمشید کشف شد. این الواح در حکم اسناد بنا بود و محل آن به منزلة آرشیو اختصاصی تخت جمشید محسوب می‌‌شده است.<sup>5</sup> پس از این‌که اسکندر مقدونی سپاه داریوش سوم هخامنشی (336-330ق‌م) را در هم شکست و به استخر وارد شد و تخت جمشید را به آتش کشید، میراث معنوی و فرهنگی هخامنشیان نیز به کلی آسیب دید. در دورة اشکانیان نیز فرهنگ یونانی مورد توجه شاهزادگان و نجبای ایرانی و نشانة تربیت عالی عصر بود،<sup>6</sup> اما تلاش‌هایی نیز در این دوره برای احیای فرهنگ پارسی صورت گرفت که از جملة آن‌ها جمع‌آوری ''اوستا'' توسط ولاش، پادشاه اشکانی، بود. در شهر نسا (در شمال غربي عشق‌آباد تركمنستان) بايگاني عظيمي مربوط به دورة اشكاني كشف شد كه مقدار كمي از آن‌ها خوانده شده است. به نظر برخي محققان، ساسانيان كه پس از اشكانيان به قدرت رسيدند، در طي چند صد سال، آثار مكتوب و هنري اشكانيان را از ميان بردند يا به خويش منسوب كردند تا خود را زنده كنندة فرهنگ و مذهب زردشتي قلمداد كنند و لذا اطلاعات بسيار ناچيزي از اين دوره در دست است.<sup>7</sup> در زمان ساسانيان 82 كتاب يا رساله راجع به امور مذهبي و 9 كتاب در موضوع‌هاي ديگر به زبان پهلوي تأليف شد، كه تا قرن اول هجري موجود بوده است و حدود 70 عنوان كتاب در موضوع‌هاي مختلف از زبان پهلوي به عربي ترجمه شد. وجود اين تعداد كتاب‌هاي فارسي (پهلوي)، مؤيد آن است كه حتماً كتابخانة مخصوصي براي آن‌ها موجود بوده است.<sup>8</sup> به گفتة ابن‌خلدون (732- 808ق / ؟م) در جريان انتقال دانش‌هاي ملل ديگر به مسلمانان، دانش ايرانيان در دسترس آنان قرار نگرفته است، زيرا به اعتقاد وي، خليفة دوم هنگام فتح ايران، دستور داد تا كتابخانه‌هاي ايران را بسوزانند.<sup>9</sup>
ـ که محل نگهداری دیوان‌های دولتی بود ـ فرستاد تا در کوه تفشت (نقشت)، که از سنگ خارا بود و نقوشی بر آن نقر شده بود، محافظت شود<ref>ابن‌بلخی. '''''فارسنامه ابن‌بلخی'''''. توضیح و تحشیه از منصور رستگار فسایی، شیراز: بنیاد فارس‌شناسی، 1374، ص 50، 146-147.</ref><ref>پیرنیا، حسن. '''''تاریخ ایران باستان'''''. تهران: دنیای كتاب، 1362، ج 2، 1516-1517.</ref>. نقل شده است که کی (شاه) ضحاک در زمین‌های سواد [= عراق عرب] شهری بنا کرد و نام آن را از مشتری درآورد و آن را جایگاه علم و علما قرار داد و دوازده کاخ به شماره برج‌های آسمانی در آن ساخت و هر کاخی را به نام یکی از برج‌های آسمانی نامید و برای کتاب‌های علمی در آن‌ها خزینه‌هایی بساخت و دانشمندان را در آن کاخ‌ها جای داد...<ref name=":0" />. اطلاعات اندکی از وجود کتابخانه در دوره هخامنشی (599- 321ق‌‌م) در دست است. از کتابخانه‌های معروف [[هخامنشیان|دوره هخامنشی]] که نام آن‌ها در منابع تاریخی آمده می‌توان از کتابخانه «دژنبشت» یا «گنج‌نبشت» در [[تخت جمشید|تخت‌ جمشید]]، «گنج شیپیکان» در آذربایجان، و «اگرده» در [[هگمتانه]] (همدان) نام برد که کتاب‌ها و اسناد و دفاتر شاهی در آن‌جا نگهداری می‌شده است<ref>همایون‌فرخ، ركن‌الدین. '''''كتاب و كتابخانه‌های شاهنشاهی ایران'''''. تهران: وزارت فرهنگ و هنر، 1345، ج 1، ص 19-20.</ref>.


'''2.  پس از اسلام تا 1300ش.''' مسجد، نخستين نهاد اسلامي بود كه در شهرها و منطقه‌هايي كه ساكنان آن‌ها به اسلام مي‌گرويدند، ايجاد شد و مركز اجتماعات ديني، سياسي، اجتماعي، و فرهنگي مسلمانان به شمار مي‌رفت. مساجد در قرون نخستين اسلامي، كاركرد آموزشي داشت و كتابخانه‌هايي نيز براي استفادة عموم، به ويژه طلاب و مدرّسان، در مساجد تأسيس گرديد.<sup>10</sup>  
در اواخر 1312ش در حین کاوش در گوشه شمال شرقی [[تخت جمشید]] به اتاق‌هایی برخوردند که درون آن بیش از 30/000 لوح گلی به خط عیلامی وجود داشت. چهار سال بعد حدود 750 لوح گلی دیگر در ساختمان‌های معروف به خزانه [[تخت جمشید]] کشف شد. این الواح در حکم اسناد بنا بود و محل آن به منزله [[آرشیو]] اختصاصی [[تخت جمشید]] محسوب می‌‌شده است<ref>بهروزی، علی‌نقی. '''''تاریخچه كتابخانه‌ها و مطبوعات و چاپخانه‌های فارس'''''. شیراز: انجمن كتابخانه‌های عمومی شیراز، 1346، ص10-11. </ref><ref>همایون‌فرخ، ركن‌الدین. '''''تاریخچه كتابخانه‌های ایران و كتابخانه‌های عمومی'''''. تهران: شهرداری تهران، سازمان كتابخانه‌های عمومی، 1344، ص 11.</ref>. پس از این‌که اسکندر مقدونی سپاه [[داریوش]] سوم [[هخامنشیان|هخامنشی]] (336-330ق‌م) را در هم شکست و به استخر وارد شد و [[تخت جمشید]] را به آتش کشید، میراث معنوی و فرهنگی [[هخامنشیان]] نیز به کلی آسیب دید. در دوره اشکانیان نیز فرهنگ یونانی مورد توجه شاهزادگان و نجبای ایرانی و نشانه تربیت عالی عصر بود<ref>زرین‌كوب، عبدالحسین. '''''تاریخ مردم ایران: ایران قبل از اسلام'''''. تهران: امیركبیر، 1364، ص392.</ref><ref>راوندی، مرتضی. '''''تاریخ اجتماعی ایران'''''. تهران: امیركبیر، 1357، ج 1، ص 566.</ref>، اما تلاش‌هایی نیز در این دوره برای احیای فرهنگ پارسی صورت گرفت که از جمله آن‌ها جمع‌آوری ''[[اوستا]]'' توسط ولاش، پادشاه اشکانی، بود. در شهر نسا (در شمال غربی عشق‌آباد ترکمنستان) بایگانی عظیمی مربوط به دوره اشکانی کشف شد که مقدار کمی از آن‌ها خوانده شده است. به نظر برخی محققان، [[ساسانیان]] که پس از اشکانیان به قدرت رسیدند، در طی چند صد سال، آثار مکتوب و هنری اشکانیان را از میان بردند یا به خویش منسوب کردند تا خود را زنده کننده فرهنگ و [[زرتشتی، دین|مذهب زردشتی]] قلمداد کنند و لذا اطلاعات بسیار ناچیزی از این دوره در دست است<ref>همایون‌فرخ. '''''كتاب و كتابخانه‌های شاهنشاهی ایران'''''. همان. ص21و 23و 26.</ref><ref>بهروزی.علی‌نقی. '''''تاریخچه كتابخانه‌ها و مطبوعات و چاپخانه‌های فارس'''''. شیراز: انجمن كتابخانه‌های عمومی شیراز، 1346،ص 424، 500.</ref><ref>راوندی.مرتضی. '''''تاریخ اجتماعی ایران'''''. تهران: امیركبیر، 1357،  ج 1، ص 746-747.</ref>. در زمان [[ساسانیان]] 82 کتاب یا رساله راجع به امور مذهبی و 9 کتاب در موضوع‌های دیگر به زبان پهلوی تألیف شد، که تا قرن اول هجری موجود بوده است و حدود 70 عنوان کتاب در موضوع‌های مختلف از زبان پهلوی به عربی ترجمه شد. وجود این تعداد کتاب‌های فارسی (پهلوی)، مؤید آن است که حتماً کتابخانه مخصوصی برای آن‌ها موجود بوده است<ref>«كتابخانه‌های ایران پیش از اسلام»، '''''دایرهالمعارف اسلامیه'''''. ج8، ص149.</ref>. به گفته ابن‌خلدون (732- 808ق / ؟م) در جریان انتقال دانش‌های ملل دیگر به مسلمانان، دانش ایرانیان در دسترس آنان قرار نگرفته است، زیرا به اعتقاد وی، خلیفه دوم هنگام فتح ایران، دستور داد تا کتابخانه‌های ایران را بسوزانند<ref>ابن‌خلدون، عبدالرحمان بن محمد. '''''مقدمه ابن خلدون'''''. ترجمه محمد پروین گنابادی، تهران: بنگاه ترجمه و نشر كتاب، 1352، ج1، ص70.</ref>.


در شهرهاي ايران، مسجد جامع (جمعه) اغلب داراي كتابخانه‌اي عظيم و قابل توجه بوده كه مورد استفادة همگان قرار داشت و كتابخانة عمومي به شمار مي‌رفت.<sup>11</sup> به طور مثال، مسجد جامع عتيق شيراز، از كهن‌ترين مساجد جامع كشور است كه بناي آن به عمروليث صفاري (265-287ق / ؟م) منسوب است. جالب‌ترين قسمت آن ساختماني است به نام «خداخانه» يا «بيت‌المصاحف» كه در وسط صحن مسجد قرار دارد و كتابخانه‌اي بوده كه علاوه بر ''قرآن''، كتاب‌هاي ديگر هم در آن نگاهداري مي‌شده است.<sup>12</sup>  
=== پس از [[اسلام]] تا 1300ش. ===
مسجد، نخستین نهاد اسلامی بود که در شهرها و منطقه‌هایی که ساکنان آن‌ها به [[اسلام]] می‌گرویدند، ایجاد شد و مرکز اجتماعات دینی، سیاسی، اجتماعی، و فرهنگی مسلمانان به شمار می‌رفت. مساجد در قرون نخستین اسلامی، کارکرد آموزشی داشت و کتابخانه‌هایی نیز برای استفاده عموم، به ویژه طلاب و مدرّسان، در مساجد تأسیس گردید<ref>انصاری، نوش‌آفرین. «كتاب و اجتماع» '''''كتاب و كتابداری'''''. تهران: توس، 1354، ص9-10.</ref><ref>سباعی، محمدمكی. '''''نقش''''' '''''كتابخانه‌های مساجد در فرهنگ و تمدن اسلامی'''''. ترجمه علی شكویی، تهران: سازمان مدارک فرهنگی انقلاب اسلامی، 1373، ص 4-8.</ref>.


مسجد جامع عتيق يا مسجد جامع كبير اصفهان نيز در 309ق / ؟م در زمان خلافت مقتدر عباسي گسترش يافت و «....چهار خانقاه [شد] به چهار حدّ و هر حدّ رواقي داشت..... و برابر رواق، كتابخانه و حجرات و مخزن‌هاي كتب به همت استاد ابوالعباس ضُبّي [د 399ق / ؟م] احداث شد. در آن كتابخانه، از كتب معتبرة نفيسه و مجلداتي از غرايب حديث و اسرار تفسير و نحو و لغت و اشعار منتخب و سنن انبيا و خلفا و سير ملوك و علما، و از علوم پيشينيان، منطق و رياضي و طبيعي و الهي گذارده بودند».<sup>13</sup> در يزد نيز «مسجد قديم» يا «مسجد عتيق» كتابخانه‌اي زيبا داشته كه تا حدود قرن نهم هجري مورد استفادة اهل علم بود.<sup>14</sup> پس از حملة مغول به ايران در 616ق بسياري از مساجد و مدارس از بين رفت و كتابخانه‌هاي آن‌ها، كه اغلب در خراسان و ماوراءالنهر قرار داشتند، در آتش سوخت و نابود شد.<sup>15</sup> مسجد يا ارك عليشاه در تبريز، مسجد سلطانيه (زنجان)، مسجد جامع «گوهرشاد» (در مشهد) نيز از مساجد معروفي بوده‌اند كه داراي كتابخانه‌هاي معتبر بوده‌اند. در قرن نهم هجري آستان قدس<sup>*</sup> داراي كتابخانه بوده‌ است، همچنين آستانة حضرت احمد بن موسي(ع)، معروف به شاه چراغ در شيراز، آستانة حضرت عبدالعظيم(ع) در شهر ري و آستانة حضرت معصومه(س) در شهر قم نيز داراي كتابخانه بوده است.
در شهرهای ایران، مسجد جامع (جمعه) اغلب دارای کتابخانه‌ای عظیم و قابل توجه بوده که مورد استفاده همگان قرار داشت و کتابخانه عمومی به شمار می‌رفت<ref name=":1">بهروزی.علی‌نقی. '''''تاریخچه كتابخانه‌ها و مطبوعات و چاپخانه‌های فارس'''''. شیراز: انجمن كتابخانه‌های عمومی شیراز، 1346،ص 35.</ref><ref>كریمیان‌سردشتی، نادر. '''''تاریخ كتابخانه‌های مساجد ایران'''''. تهران: مجلس شورای اسلامی، 1378، ص 21.</ref><ref>سباعی، محمدمكی. '''''نقش''''' '''''كتابخانه‌های مساجد در فرهنگ و تمدن اسلامی'''''. ترجمه علی شكویی، تهران: سازمان مدارک فرهنگی انقلاب اسلامی، 1373،  ص 186-187. </ref>. به طور مثال، مسجد جامع عتیق [[شیراز]]، از کهن‌ترین مساجد جامع کشور است که بنای آن به عمرولیث صفاری (265-287ق / ؟م) منسوب است. جالب‌ترین قسمت آن ساختمانی است به نام «خداخانه» یا «بیت‌المصاحف» که در وسط صحن مسجد قرار دارد و کتابخانه‌ای بوده که علاوه بر ''[[قرآن]]''، کتاب‌های دیگر هم در آن نگاهداری می‌شده است<ref name=":1" /><ref>فرصت‌شیرازی، محمدنصیر. '''''آثار عجم'''''. تهران: بامداد، 1362، ص 435-436.</ref><ref>كریمیان‌سردشتی، نادر. '''''تاریخ كتابخانه‌های مساجد ایران'''''. تهران: مجلس شورای اسلامی، 1378، ص 111-112.</ref>.  


پس از حملة مغول تا قرن چهاردهم، ظاهراً كتابخانه‌‌هاي مساجد اهميت و رونق گذشتة خود را از دست دادند. اما توجه، احترام، و قداست خاص بقاع متبركه نزد مردم ايران و حمايت مادي و معنوي آنان و بعضي از شاهان و اميران و بسياري از بزرگان و نيكوكاران از بقاع، سبب گرديد كه به تدريج اغلب موقوفات، هدايا، و نذورات مردم به اين اماكن اختصاص يابد. بخشي از اين هدايا و موقوفات، كتاب‌هاي نفيس و ارزشمندي بود كه به كتابخانه‌هاي بقعه‌ها يا مزارات داده مي‌شد يا وقف مي‌گرديد.<sup>16</sup> در ميان بقعه‌هاي متعلق به عارفان و عالمان، بقعة شيخ صفي‌الدين اردبيلي در شهر اردبيل از اهميت بيشتري برخوردار است. خانقاه‌ها، نوع ديگري از اماكن مذهبي بودند كه داراي كتابخانه بودند و غالباً موضوع آن‌ها مربوط به تصوف و عرفان بود و مورد استفادة صوفيه و ديگر علاقه‌مندان قرار داشت.<sup>17</sup> به طور مثال، كتابخانة خانقاه احمد بن فرات رازي از كتابخانه‌هاي معتبر اصفهان از قرن سوم به بعد بوده است كه به مدت هزار سال پابرجا بود<sup>18</sup> و يا كتابخانة خانقاه شيخ صفي‌الدين اردبيلي در قرن هشتم، كه تا نيمة اول قرن سيزدهم پابرجا بود.<sup>19</sup> در منابع ايراني، مدرسه و مسجد را نيز گاه يكي دانسته‌اند. مدرسه، به عنوان نهادي مستقل، نخست در قرن سوم هجري تأسيس شد؛<sup>20</sup> و كتابخانه، به عنوان بخشي از تشكيلات و سازمان آن، در خدمت مدرسان و دانشجويان علوم ديني قرار داشت. به طور مثال، نظامية نيشابور در قرن پنجم و ششم هجري، كتابخانه‌اي بسيار بزرگ و با عظمت داشت و ابوالقاسم انصاري نيشابوري (511 يا 512ق / ؟م) به سبب زهد و ديانتي كه داشت به سمت كتابدار آن انتخاب گرديد.<sup>21</sup> علاوه بر كتابخانه‌هاي مساجد و مدارس ديني كه بيشتر جنبة عمومي داشته است كتابخانه‌هاي ديگري به صورت مجموعه‌هاي مشخصي، كتابخانه‌هاي پادشاهان، اميران، وزيران، و دولتمردان و نيز كتابخانه‌هاي اختصاصي موجود بوده است. به طور مثال، بزرگ‌ترين كتابخانة آل‌بويه متعلق به عضدالدولة ديلمي (338-372ق / ؟م) در شيراز بوده است<sup>22</sup> و يا كتابخانة بايسنقر ميرزا، از كتابخانه‌هاي بسيار نفيسي بود كه در طول تاريخ ايران به وجود آمد و در هيچ دوره‌اي به اندازة زمان او نسخه‌هاي نفيس و زيبا نوشته و تذهيب و تصوير نشده است، به طوري كه در اغلب كتابخانه‌هاي بزرگ و معتبر جهان، نسخه‌اي از كتابخانة او را مي‌توان يافت.<sup>23</sup> كتابخانه‌هاي شخصي پادشاهان و اميران مسلمان گرچه غالباً از سر رقابت با يكديگر تأسيس شد و براي صاحبان آن‌ها جنبة تجمل داشت، براي عالمان و دانشمندان يك «ضرورت» بود؛ زيرا اشتغال اصلي آنان مطالعه، تحقيق، و تعليم و تدريس بود و از اين رو، مراجعة مداوم به كتاب، اجتناب‌ناپذير مي‌نمود. از آن گذشته، تأليف و تصنيف در انحصار آنان بود و گاه آثار مكتوب ايشان، خود به تنهايي، كتابخانه‌اي قابل توجه در بسياري از رشته‌هاي علمي به شمار مي‌رفت. عالمان و دانشمندان ايراني نيز از آغاز قرن سوم به بعد، داراي مجموعه‌ها و كتابخانه‌هاي شخصي قابل توجه و معتبري بوده‌‌اند. به طور مثال، فضل بن سهل سرخسي (د 202ق / ؟م)، معروف به ذوالرياستين، وزير مأمون عباسي، كتابخانه‌اي از كتاب‌هاي علوم اوايل و نجوم به زبان پهلوي فراهم آورده بود؛ و يا ابونصر محمد فارابي (د 339ق / ؟م)، كتابخانه‌اي شخصي داشته است.<sup>24</sup> كهن‌ترين كتابخانة اختصاصي ايران نيز كتابخانة قلعة الموت (كتابخانة سيّدنا) است كه پس از فتح قلعه در 483ق / ؟م، توسط حسن صبّاح (د 518ق / ؟م)، رئيس فرقة اسماعيليه، در آن‌جا بنا گرديد.<sup>25</sup> كتابخانة رصدخانة مراغه، كه در 669 تا 672ق / ؟م توسط خواجه نصيرالدين طوسي بنا گرديد، بخشي از تشكيلات رصدخانة مراغه بود كه به دستور هولاكوخان مغول و به همت خواجه در مراغه تأسيس گرديد. اين كتابخانه تا 736ق / ؟م داير بوده است.<sup>26</sup> كتابخانة ربع رشيدي كه سي سال پس از كتابخانة رصدخانة مراغه و به همت خواجه رشيدالدين فضل‌الله همداني (648-718ق/ ؟م) تأسيس شد، بخشي از تشكيلات عظيم ربع رشيدي بود كه در 699ق / ؟م در شمال شرقي تبريز و در دامنة وليان كوه يا كوه سرخاب ايجاد گرديد.<sup>27</sup>
مسجد جامع عتیق یا مسجد جامع کبیر [[اصفهان]] نیز در 309ق / ؟م در زمان خلافت مقتدر عباسی گسترش یافت و «....چهار خانقاه [شد] به چهار حدّ و هر حدّ رواقی داشت..... و برابر رواق، کتابخانه و حجرات و مخزن‌های کتب به همت استاد ابوالعباس ضُبّی [د 399ق / ؟م] احداث شد. در آن کتابخانه، از کتب معتبره نفیسه و مجلداتی از غرایب حدیث و اسرار تفسیر و نحو و لغت و اشعار منتخب و سنن انبیا و خلفا و سیر ملوک و علما، و از علوم پیشینیان، منطق و ریاضی و طبیعی و الهی گذارده بودند»<ref>جابری انصاری، محمدحسن. '''''تاریخ اصفهان'''''. به كوشش جمشید مظاهری، اصفهان: مشعل، 1368، ص110-111.</ref>. در یزد نیز «مسجد قدیم» یا «مسجد عتیق» کتابخانه‌ای زیبا داشته که تا حدود قرن نهم هجری مورد استفاده اهل علم بود<ref>صفا، ذبیح‌الله. '''''آموزش و دانش در ایران'''''. تهران: نوین، 1362، ص8.</ref>. پس از حمله مغول به ایران در 616ق بسیاری از مساجد و مدارس از بین رفت و کتابخانه‌های آن‌ها، که اغلب در خراسان و ماوراءالنهر قرار داشتند، در آتش سوخت و نابود شد<ref>كریمیان سردشتی.كریمیان‌سردشتی، نادر. '''''تاریخ كتابخانه‌های مساجد ایران'''''. تهران: مجلس شورای اسلامی، 1378، ص94-98.</ref>. مسجد یا ارک علیشاه در تبریز، مسجد سلطانیه (زنجان)، مسجد جامع «گوهرشاد» (در مشهد) نیز از مساجد معروفی بوده‌اند که دارای کتابخانه‌های معتبر بوده‌اند. در قرن نهم هجری [[آستان قدس رضوی|آستان قدس]] دارای کتابخانه بوده‌ است، همچنین آستانه حضرت احمد بن موسی(ع)، معروف به شاه چراغ در [[شیراز]]، آستانه حضرت عبدالعظیم(ع) در شهر ری و آستانه حضرت معصومه(س) در [[قم|شهر قم]] نیز دارای کتابخانه بوده است.


'''3.   كتابخانه از 1300ش تا كنون.''' تاريخ ايران در اين دوره مقارن با كودتاي رضاخان پهلوي در اسفند 1299ش است. در دورة پهلوي‌ها (1304-1357ش)، به جز چند سال پس از جنگ جهاني دوم، كشور در مجموع در امنيت بود. در دورة رضاشاه (1304-1320ش) اصلاحات و نوسازي‌هايي در زمينه‌هاي اقتصادي، اجتماعي، نظامي، و فرهنگي صورت گرفت و كتابخانه‌هاي جديدي علاوه بر كتابخانه‌هاي سنتي ايجاد شد. اين كتابخانه‌ها را مي‌توان به انواع زير تقسيم كرد:
پس از حمله مغول تا قرن چهاردهم، ظاهراً کتابخانه‌‌های مساجد اهمیت و رونق گذشته خود را از دست دادند. اما توجه، احترام، و قداست خاص بقاع متبرکه نزد مردم ایران و حمایت مادی و معنوی آنان و بعضی از شاهان و امیران و بسیاری از بزرگان و نیکوکاران از بقاع، سبب گردید که به تدریج اغلب موقوفات، هدایا، و نذورات مردم به این اماکن اختصاص یابد. بخشی از این هدایا و موقوفات، کتاب‌های نفیس و ارزشمندی بود که به کتابخانه‌های بقعه‌ها یا مزارات داده می‌شد یا وقف می‌گردید<ref>ارحج، اكرم. «بقعه»، '''''دانشنامه جهان اسلام'''''. ج2، ص623-626.</ref>. در میان بقعه‌های متعلق به عارفان و عالمان، بقعه شیخ صفی‌الدین اردبیلی در شهر اردبیل از اهمیت بیشتری برخوردار است. خانقاه‌ها، نوع دیگری از اماکن مذهبی بودند که دارای کتابخانه بودند و غالباً موضوع آن‌ها مربوط به تصوف و عرفان بود و مورد استفاده <ref>همایون‌فرخ، ركن‌الدین. '''''تاریخچه كتابخانه‌های ایران و كتابخانه‌های عمومی'''''. تهران: شهرداری تهران، سازمان كتابخانه‌های عمومی، 1344،ص 118، 128، 172-175.</ref>صوفیه و دیگر علاقه‌مندان قرار داشت<ref>كیانی، محسن. '''''تاریخ خانقاه در ایران'''''. تهران: طهوری، 1369، ص 382.</ref><ref>كریمیان‌سردشتی، نادر. '''''تاریخ كتابخانه‌های مساجد ایران'''''. تهران: مجلس شورای اسلامی، 1378، ص 15.</ref>. به طور مثال، کتابخانه خانقاه احمد بن فرات رازی از کتابخانه‌های معتبر اصفهان از قرن سوم به بعد بوده است که به مدت هزار سال پابرجا بود<ref>همایون‌فرخ، ركن‌الدین. '''''كتاب و كتابخانه‌های شاهنشاهی ایران: تاریخچه كتابخانه‌های ایران از صدر اسلام تا عصر كنونی'''''. تهران: وزارت فرهنگ و هنر، 1374، ص41.</ref> و یا کتابخانه خانقاه شیخ صفی‌الدین اردبیلی در قرن هشتم، که تا نیمه اول قرن سیزدهم پابرجا بود<ref>كیانفر، جمشید. «تاراج یا امانت! سرگذشت ذخایر كتابخانه شیخ صفی»، '''''نشر دانش'''''. س سیزدهم، ش 6 (مهر و آبان 1373)، ص24-26.</ref>. در منابع ایرانی، مدرسه و مسجد را نیز گاه یکی دانسته‌اند. مدرسه، به عنوان نهادی مستقل، نخست در قرن سوم هجری تأسیس شد<ref>غنیمه، محمد عبدالرحیم. '''''تاریخ دانشگاه‌های بزرگ اسلامی'''''. ترجمه نورالله كسایی، تهران: یزدان، 1364، ص106.</ref>؛ و کتابخانه، به عنوان بخشی از تشکیلات و سازمان آن، در خدمت مدرسان و دانشجویان علوم دینی قرار داشت. به طور مثال، نظامیه نیشابور در قرن پنجم و ششم هجری، کتابخانه‌ای بسیار بزرگ و با عظمت داشت و ابوالقاسم انصاری نیشابوری (511 یا 512ق / ؟م) به سبب زهد و دیانتی که داشت به سمت کتابدار آن انتخاب گردید<ref>كسایی، نورالله. '''''مدارس نظامیه و تأثیرات علمی و اجتماعی آن.''''' تهران: امیركبیر، 1374، ص95، 99، 101.</ref>. علاوه بر کتابخانه‌های مساجد و مدارس دینی که بیشتر جنبه عمومی داشته است کتابخانه‌های دیگری به صورت مجموعه‌های مشخصی، کتابخانه‌های پادشاهان، امیران، وزیران، و دولتمردان و نیز کتابخانه‌های اختصاصی موجود بوده است. به طور مثال، بزرگ‌ترین کتابخانه [[آل بویه|آل‌بویه]] متعلق به عضدالدوله دیلمی (338-372ق / ؟م) در [[شیراز]] بوده است<ref>سجادی، صادق. «آل‌بویه». '''''دایره المعارف بزرگ اسلامی'''''. ج1، ص644.</ref> و یا کتابخانه بایسنقر میرزا، از کتابخانه‌های بسیار نفیسی بود که در طول تاریخ ایران به وجود آمد و در هیچ دوره‌ای به اندازه زمان او نسخه‌های نفیس و زیبا نوشته و تذهیب و تصویر نشده است، به طوری که در اغلب کتابخانه‌های بزرگ و معتبر جهان، نسخه‌ای از کتابخانه او را می‌توان یافت<ref>امیرخانی، غلامرضا. '''''كتاب و كتابخانه‌ در عصر تیموری''''' (پایان‌نامه كارشناسی ارشد كتابداری و اطلاع‌رسانی)، تهران: دانشكده روانشناسی و علوم تربیتی، دانشگاه تهران، 1378، 106-107.</ref><ref>همایون‌فرخ. ركن‌الدین. '''''كتاب و كتابخانه‌های شاهنشاهی ایران: تاریخچه كتابخانه‌های ایران از صدر اسلام تا عصر كنونی'''''. تهران: وزارت فرهنگ و هنر، 1374،ص 108.</ref>. کتابخانه‌های شخصی پادشاهان و امیران مسلمان گرچه غالباً از سر رقابت با یکدیگر تأسیس شد و برای صاحبان آن‌ها جنبه تجمل داشت، برای عالمان و دانشمندان یک «ضرورت» بود؛ زیرا اشتغال اصلی آنان مطالعه، تحقیق، و تعلیم و تدریس بود و از این رو، مراجعه مداوم به کتاب، اجتناب‌ناپذیر می‌نمود. از آن گذشته، تألیف و تصنیف در انحصار آنان بود و گاه آثار مکتوب ایشان، خود به تنهایی، کتابخانه‌ای قابل توجه در بسیاری از رشته‌های علمی به شمار می‌رفت. عالمان و دانشمندان ایرانی نیز از آغاز قرن سوم به بعد، دارای مجموعه‌ها و کتابخانه‌های شخصی قابل توجه و معتبری بوده‌‌اند. به طور مثال، فضل بن سهل سرخسی (د 202ق / ؟م)، معروف به ذوالریاستین، وزیر مأمون عباسی، کتابخانه‌ای از کتاب‌های علوم اوایل و نجوم به زبان پهلوی فراهم آورده بود؛ و یا ابونصر محمد فارابی (د 339ق / ؟م)، کتابخانه‌ای شخصی داشته است<ref>همایون‌فرخ، ركن‌الدین. '''''كتاب و كتابخانه‌های شاهنشاهی ایران: تاریخچه كتابخانه‌های ایران از صدر اسلام تا عصر كنونی'''''. تهران: وزارت فرهنگ و هنر، 1374،ص15، 48.</ref>. کهن‌ترین کتابخانه اختصاصی ایران نیز کتابخانه قلعه الموت (کتابخانه سیّدنا) است که پس از فتح قلعه در 483ق / ؟م، توسط حسن صبّاح (د 518ق / ؟م)، رئیس [[اسماعیلیه|فرقه اسماعیلیه]]، در آن‌جا بنا گردید<ref>كی‌منش، عباس. «كتابخانه‌های ایران در ادوار نخستین و میانه تمدن اسلامی»، '''''نامه شهیدی'''''. به كوشش علی‌اصغر محمدخانی و حسن انوشه، تهران: طرح نو، 1374، 787-788.</ref>. کتابخانه رصدخانه مراغه، که در 669 تا 672ق / ؟م توسط خواجه نصیرالدین طوسی بنا گردید، بخشی از تشکیلات رصدخانه مراغه بود که به دستور هولاکوخان مغول و به همت خواجه در مراغه تأسیس گردید. این کتابخانه تا 736ق / ؟م دایر بوده است<ref>اقبال آشتیانی، عباس'''''. تاریخ مغول'''''. تهران: امیركبیر، 1347، ص191.</ref><ref>دولت‌آبادی، عزیز. '''''كتابخانه‌های آذربایجان'''''. تبریز: آموزش و پرورش آذربایجان شرقی، اداره كل، 1350، ص4-5.</ref>. کتابخانه ربع رشیدی که سی سال پس از کتابخانه رصدخانه مراغه و به همت خواجه رشیدالدین فضل‌الله همدانی (648-718ق/ ؟م) تأسیس شد، بخشی از تشکیلات عظیم ربع رشیدی بود که در 699ق / ؟م در شمال شرقی تبریز و در دامنه ولیان کوه یا کوه سرخاب ایجاد گردید<ref>بروشكی، محمد مهدی. '''''بررسی روش اداری و آموزشی ربع رشیدی'''''. مشهد: آستان قدس رضوی، مؤسسه چاپ و انتشارات، 1365، ص79.</ref>.  


'''كتابخانة ملي.'''<sup>*</sup> اين كتابخانه رسماً در 1316ش تأسيس شد و از آن سال تا پيروزي انقلاب اسلامي در 1357ش به عنوان يكي از ادارات كل وزارت فرهنگ و هنر و پس از انقلاب تا 1369ش به منزلة يكي از ادارات كل وزارت فرهنگ و آموزش عالي فعاليت مي‌كرد.
=== ''' ''' کتابخانه از 1300ش تا کنون. ===
تاریخ ایران در این دوره مقارن با کودتای [[رضا شاه پهلوی|رضاخان پهلوی]] در اسفند 1299ش است. در دوره پهلوی‌ها (1304-1357ش)، به جز چند سال پس از جنگ جهانی دوم، کشور در مجموع در امنیت بود. در [[رضا شاه پهلوی|دوره رضاشاه]] (1304-1320ش) اصلاحات و نوسازی‌هایی در زمینه‌های اقتصادی، اجتماعی، نظامی، و فرهنگی صورت گرفت و کتابخانه‌های جدیدی علاوه بر کتابخانه‌های سنتی ایجاد شد. این کتابخانه‌ها را می‌توان به انواع زیر تقسیم کرد:


'''كتابخانه‌هاي آموزشگاهي.''' نخستين كتابخانة آموزشگاهي كشور، كتابخانة مدرسة لقمانيه بود كه در 1317ق / ؟م افتتاح گرديد. پس از مشروطيت، تشكيل كتابخانه و مجموعه‌هاي علمي و تاريخي در مدارس، از جملة وظايف ادارة معارف گرديد.<sup>28</sup> از آن پس، كتابخانه‌هايي در مدارس تبريز، تهران، و ديگر شهرها ايجاد گرديد و بر تعداد آن‌ها افزوده شد. از 1341ش، ادارة نگارش وزارت آموزش و پرورش اقدام به خريد كتاب‌هاي مناسب نوجوانان كرد و براي كتابخانه‌ها ارسال مي‌داشت.<sup>29</sup> تا 1344ش، وزارت آموزش و پرورش تعداد 93 واحد كتابخانه و قرائت‌خانه در سطح مدارس سراسر كشور تأسيس كرد كه اين تعداد تا پايان نيمة اول 1378ش، به حدود 19392 واحد رسيد.<sup>30</sup>
==== [[کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران|کتابخانه ملی]] ====
این کتابخانه رسماً در 1316ش تأسیس شد و از آن سال تا پیروزی [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب اسلامی]] در 1357ش به عنوان یکی از ادارات کل وزارت فرهنگ و هنر و پس از [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب]] تا 1369ش به منزله یکی از ادارات کل وزارت فرهنگ و آموزش عالی فعالیت می‌کرد.


'''كتابخانه‌هاي عمومي.''' در 1300ش محمد علي تربيت نخستين كتابخانة عمومي استان آذربايجان و كشور را در يكي از اتاق‌هاي ادارة معارف آذربايجان تأسيس كرد. اين كتابخانه در سال‌هاي نخست، «كتابخانه و قرائت‌خانة عمومي معارف» خوانده مي‌شد، اما بعدها به «كتابخانه و قرائت‌خانة دولتي تربيت» تغيير نام داد.<sup>31</sup> نخستين كتابخانة جديد تهران نيز در 1305ش توسط كفيل بلديه (شهرداري) تهران در ساختمان بلديه تأسيس شد، اما مدتي بعد به علت بي‌برنامگي و عدم حمايت شهرداري، تعطيل شد و كتاب‌هاي آن پراكنده گرديد. در 16 مهر 1340ش كتابخانة عمومي پارك شهر تهران با گنجايش 250000 جلد كتاب به عنوان نخستين كتابخانة عمومي اين شهر گشايش يافت. در آبان 1342ش، «اساسنامة سازمان كتابخانه‌هاي عمومي شهرداري تهران» به تصويب وزارت كشور رسيد. اين سازمان رسماً در آذر 1343ش آغاز به كار كرد.<sup>32</sup> در دي 1344ش، «قانون تأسيس كتابخانه‌هاي عمومي» از تصويب مجلسين گذشت و ادارة اين كتابخانه‌ها به «ادارة كل كتابخانه‌هاي وزارت فرهنگ و هنر» واگذار گرديد و پس از انحلال ادارة كل در 1353ش، «دبيرخانة هيئت امناي كتابخانه‌هاي عمومي كشور» مسئوليت آن را بر عهده گرفت.<sup>33</sup> پس از انقلاب اسلامي، نهادهاي متعددي مانند وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، شهرداري‌ها، هلال‌احمر، و آستان قدس رضوي، كتابخانه‌هاي عمومي فراواني در سراسر كشور ايجاد كردند. علاوه بر اين‌ها، افراد خيّر نيز طي اين سال‌ها، كتابخانه‌هاي عمومي قابل توجهي تأسيس كرده‌اند.  
==== کتابخانه‌های آموزشگاهی ====
نخستین کتابخانه آموزشگاهی کشور، کتابخانه مدرسه لقمانیه بود که در 1317ق / ؟م افتتاح گردید. پس از مشروطیت، تشکیل کتابخانه و مجموعه‌های علمی و تاریخی در مدارس، از جمله وظایف اداره معارف گردید<ref>قاسمی پویا، اقبال'''''. مدارس جدید در دوره قاجاریه: بانیان و پیشروان.''''' تهران: مركز نشر دانشگاهی، 1377، ص251.</ref>. از آن پس، کتابخانه‌هایی در مدارس [[تبریز]]، [[استان تهران|تهران]]، و دیگر شهرها ایجاد گردید و بر تعداد آن‌ها افزوده شد. از 1341ش، اداره نگارش وزارت آموزش و پرورش اقدام به خرید کتاب‌های مناسب نوجوانان کرد و برای کتابخانه‌ها ارسال می‌داشت<ref>افشار، ایرج. '''''كتابخانه‌های ایران و مقدمه‌ای درباره كتابخانه‌های قدیم'''''. تهران: وزارت آموزش و پرورش، 1344، ص17 و 24.</ref>. تا 1344ش، وزارت آموزش و پرورش تعداد 93 واحد کتابخانه و قرائت‌خانه در سطح مدارس سراسر کشور تأسیس کرد که این تعداد تا پایان نیمه اول 1378ش، به حدود 19392 واحد رسید<ref>همایون‌فرخ، ركن‌الدین. '''''تاریخچه كتابخانه‌های ایران و كتابخانه‌های عمومی'''''. تهران: شهرداری تهران، سازمان كتابخانه‌های عمومی، 1344، ص106-108. </ref><ref>«تعداد كل كتابخانه‌ها و كتاب در سطح مدارس كشور»، '''''گزارش ش 8'''''. تهران: وزارت آموزش و پرورش، 1378 (پلی كپی).</ref>.


'''كتابخانه‌هاي دانشگاهي.''' نخستين كتابخانة دانشگاهي كشور، در 1313ش در دانشكدة ادبيات و علوم انساني دانشگاه تهران گشايش يافت.<sup>34</sup> پس از آن، كتابخانه‌هاي ديگري در ساير دانشكده‌هاي اين دانشگاه و دانشگاه‌هاي ديگر كشور تأسيس شد. از بزرگ‌ترين و مهم‌ترين كتابخانه‌هاي دانشگاهي ايران مي‌توان از كتابخانة مركزي و مركز اسناد دانشگاه تهران، كتابخانة مركزي دانشگاه صنعتي شريف، كتابخانة مركزي دانشگاه علوم پزشكي ايران، كتابخانة مركزي دانشگاه اصفهان، كتابخانة مركزي دانشگاه علم و صنعت، كتابخانة مركزي دانشگاه علوم پزشكي تهران، كتابخانة مركزي دانشگاه شهيد بهشتي، و كتابخانة مركزي دانشگاه شيراز نام برد.<sup>35</sup>  
==== کتابخانه‌های عمومی ====
در 1300ش محمد علی تربیت نخستین کتابخانه عمومی استان آذربایجان و کشور را در یکی از اتاق‌های اداره معارف آذربایجان تأسیس کرد. این کتابخانه در سال‌های نخست، «کتابخانه و قرائت‌خانه عمومی معارف» خوانده می‌شد، اما بعدها به «کتابخانه و قرائت‌خانه دولتی تربیت» تغییر نام داد<ref>دولت‌آبادی، عزیز. '''''كتابخانه‌های آذربایجان'''''. تبریز: آموزش و پرورش آذربایجان شرقی، 1350، ص23.</ref>. نخستین کتابخانه جدید تهران نیز در 1305ش توسط کفیل بلدیه (شهرداری) تهران در ساختمان بلدیه تأسیس شد، اما مدتی بعد به علت بی‌برنامگی و عدم حمایت شهرداری، تعطیل شد و کتاب‌های آن پراکنده گردید. در 16 مهر 1340ش کتابخانه عمومی پارک شهر تهران با گنجایش 250000 جلد کتاب به عنوان نخستین کتابخانه عمومی این شهر گشایش یافت. در آبان 1342ش، «اساسنامه سازمان کتابخانه‌های عمومی شهرداری تهران» به تصویب وزارت کشور رسید. این سازمان رسماً در آذر 1343ش آغاز به کار کرد. در دی 1344ش، «قانون تأسیس کتابخانه‌های عمومی» از تصویب مجلسین گذشت و اداره این کتابخانه‌ها به «اداره کل کتابخانه‌های وزارت فرهنگ و هنر» واگذار گردید و پس از انحلال اداره کل در 1353ش، «[https://www.iranpl.ir/ دبیرخانه هیئت امنای کتابخانه‌های عمومی کشور]» مسئولیت آن را بر عهده گرفت<ref>آموزگار، سیروس. '''''كتاب و كتابخانه در دوران پنجاه سال شاهنشاهی پهلوی'''''. تهران: وزارت فرهنگ و هنر، 1355، ص195-199.</ref>. پس از [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب اسلامی]]، نهادهای متعددی مانند [https://www.farhang.gov.ir/ وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی]، شهرداری‌ها، [https://rcs.ir/ هلال‌احمر]، و [[آستان قدس رضوی]]، کتابخانه‌های عمومی فراوانی در سراسر کشور ایجاد کردند. علاوه بر این‌ها، افراد خیّر نیز طی این سال‌ها، کتابخانه‌های عمومی قابل توجهی تأسیس کرده‌اند.


'''كتابخانه‌هاي تخصصي.''' نخستين كتابخانة تخصصي جديد ايران، كتابخانة انستيتو پاستور ايران بود كه در 1298ش تأسيس شد. كتابخانة مجلس شوراي اسلامي<sup>*</sup> (مجلس شوراي ملي سابق) نيز رسماً در 1304ش بنا گرديد.<sup>36</sup> از آن پس، كتابخانه‌هاي بزرگ و معتبر ديگري در تهران و مراكز استان‌ها و سپس شهرستان‌ها داير شد. از 1340ش به بعد، بر تعداد اين كتابخانه‌ها افزوده شد و پس از انقلاب اسلامي رشد چشمگيري يافت. از جملة اين كتابخانه‌ها مي‌توان از: كتابخانة مركز دايرةالمعارف بزرگ اسلامي، كتابخانة فرهنگستان زبان و ادب فارسي، كتابخانة بانك مركزي، كتابخانه و مركز اطلاع‌رساني سازمان انرژي اتمي ايران، كتابخانة منطقه‌اي علوم و تكنولوژي شيراز، و ... نام برد.<sup>37</sup>
==== کتابخانه‌های دانشگاهی ====
نخستین کتابخانه دانشگاهی کشور، در 1313ش در دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران گشایش یافت<ref>تعاونی، شیرین (خالقی)؛ عزیزی، ایراندخت. '''''راهنمای مراكز اسناد و كتابخانه‌های تخصصی، اختصاصی و دانشگاهی'''''. تهران: كتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، 1370، ص58.</ref>. پس از آن، کتابخانه‌های دیگری در سایر دانشکده‌های این دانشگاه و دانشگاه‌های دیگر کشور تأسیس شد. از بزرگ‌ترین و مهم‌ترین کتابخانه‌های دانشگاهی ایران می‌توان از [https://library.ut.ac.ir/fa کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران]، [https://www.library.sharif.ir/ کتابخانه مرکزی دانشگاه صنعتی شریف]، [https://diglib.iums.ac.ir/ کتابخانه مرکزی دانشگاه علوم پزشکی ایران]، [https://library.ui.ac.ir/ کتابخانه مرکزی دانشگاه اصفهان]، [https://library.iust.ac.ir/ کتابخانه مرکزی دانشگاه علم و صنعت]، [https://centlib.tums.ac.ir/ کتابخانه مرکزی دانشگاه علوم پزشکی تهران]، [https://lib.sbu.ac.ir/ کتابخانه مرکزی دانشگاه شهید بهشتی]، و [https://centlib.shirazu.ac.ir/ کتابخانه مرکزی دانشگاه شیراز] نام برد<ref>مزینانی، علی. '''''كتابخانه و كتابداری'''''. تهران: سازمان مطالعه و تدوین كتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت)، 1379، ص189-190.</ref>.


'''كتابخانه‌هاي مدارس ديني.''' به سبب محدوديت‌هاي فراواني كه در طول حكومت رضاخان بر حوزه‌هاي علميه و مدارس ديني وارد شد، تعداد مدارس، مدرسان، و طلاب علوم ديني به نحو چشمگيري كاهش يافت.<sup>38</sup> بعضي از مدارس ديني معروف و معتبر نيز تعطيل گرديد و برخي ديگر به مدارس جديد و ادارات دولتي تبديل شد و كتابخانه‌هاي آن‌ها نيز دستخوش بي‌توجهي، سرقت، و غارت گرديد، كه از جملة آن‌ها مدارس فاضليه، ميرزا جعفر، و نواب در مشهد بود.<sup>39</sup> پس از خروج رضاخان از كشور در 1320ش، آزادي‌هاي سياسي و ديني فراواني در كشور پديد آمد. آيت‌الله بروجردي با احراز مرجعيت مطلق شيعيان در 1326ش، توجه ويژه‌اي به تأسيس مدارس ديني و پرورش طلاب مبذول داشت.<sup>40</sup> از كتابخانه‌هاي معروف و معتبر اين دوره مي‌توان از كتابخانه‌هاي مدارس مروي، سپهسالار، و چهلستون در تهران؛ مدارس نواب و فاضليه در مشهد؛ مدرسة حجتيه در قم؛ مدرسة آخوند ملاعلي در همدان؛ و دارالعلم آيت‌الله بهبهاني در اهواز نام برد. پس از انقلاب اسلامي، مدارس ديني متعددي در بسياري از شهرهاي سراسر كشور، به ويژه قم، تأسيس شد كه بسياري از آن‌ها كتابخانه‌هاي بزرگ و معتبري دارند كه از جمله مي‌توان به كتابخانة مدرسة آيت‌الله‌العظمي گلپايگاني، كتابخانة دفتر تبليغات اسلامي، كتابخانة مدرسة امام جعفر صادق(ع)، كتابخانة دانشگاه مفيد، و ... اشاره كرد.
==== کتابخانه‌های تخصصی ====
نخستین کتابخانه تخصصی جدید [[ایران]]، کتابخانه انستیتو پاستور ایران بود که در 1298ش تأسیس شد. [https://ical.ir/ کتابخانه مجلس شورای اسلامی]<sup>*</sup> ([[مجلس شورای ملی]] سابق) نیز رسماً در 1304ش بنا گردید<ref>تعاونی، شیرین (خالقی)؛ عزیزی، ایراندخت. '''''راهنمای مراكز اسناد و كتابخانه‌های تخصصی، اختصاصی و دانشگاهی'''''. تهران: كتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، 1370، ص 12.</ref><ref>'''''تاریخچه كتابخانه مجلس؛ اولین كتابخانه رسمی كشور'''''. تهران: مجلس شورای اسلامی، كتابخانه، موزه و مركز اسناد، 1374، ص5.</ref>. از آن پس، کتابخانه‌های بزرگ و معتبر دیگری در تهران و مراکز استان‌ها و سپس شهرستان‌ها دایر شد. از 1340ش به بعد، بر تعداد این کتابخانه‌ها افزوده شد و پس از انقلاب اسلامی رشد چشمگیری یافت. از جمله این کتابخانه‌ها می‌توان از: [https://www.cgie.org.ir/fa/page/aboutlibrary کتابخانه مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی]، [https://apll.ir/tag/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A7%D8%AF%D8%A8-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3%DB%8C/ کتابخانه فرهنگستان زبان و ادب فارسی]، [https://cbi.ir/ کتابخانه بانک مرکزی]، [https://www.aeoi.org.ir/?270504/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%86%D8%B1%DA%98%DB%8C-%D8%A7%D8%AA%D9%85%DB%8C کتابخانه و مرکز اطلاع‌رسانی سازمان انرژی اتمی ایران]، [https://isc.ac/fa/news/555/%D9%85%D8%B1%DA%A9%D8%B2-%D9%85%D9%86%D8%B7%D9%82%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B7%D9%84%D8%A7%D8%B9-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B9%D9%84%D9%88%D9%85-%D9%88-%D9%81%D9%86%D8%A7%D9%88%D8%B1%DB%8C-ricest-%D9%BE%D8%A7%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%AA%D8%A7%D9%85%DB%8C%D9%86-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1%D9%85%DB%8C-%D8%B4%D9%88%D8%AF کتابخانه منطقه‌ای علوم و تکنولوژی شیراز،] و ... نام برد<ref>مزینانی. علی. '''''كتابخانه و كتابداری'''''. تهران: سازمان مطالعه و تدوین كتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت)، 1379، ص197.</ref>.


'''كتابخانه‌هاي مساجد و اماكن مذهبي.''' محدوديت‌هاي مذهبي در دورة رضاخان مانع رونق و گسترش مساجد و كتابخانه‌هاي وابسته به آن‌ها گرديد. پس از 1320ش و آزادي انجام فرايض مذهبي، مساجد و اماكن مذهبي متعددي در كشور ساخته شد كه بعضي از آن‌ها، داراي كتابخانه‌هاي معتبر و با اهميتي بودند. كتابخانة مسجد اعظم قم كه در فروردين 1340ش افتتاح شد از بزرگ‌ترين كتابخانه‌هاي مساجد ايران است همچنين مي‌توان از كتابخانه‌هاي مسجد گوهرشاد، و مسجد‌الرضا در مشهد؛ كتابخانة وزيري در مسجد جامع يزد؛ كتابخانة مسجد جامع كرمان؛ كتابخانة حسينية ارشاد در تهران؛ و كتابخانة مسجد صادقيه در رشت نام برد.<sup>41</sup> پس از انقلاب اسلامي كه مساجد نقش فعالي در حيات سياسي و فرهنگي كشور ايفا مي‌كردند، كتابخانه‌هاي قابل توجهي در بسياري از مساجد كشور تشكيل شد كه با استقبال فراوان مردم به ويژه جوانان روبه رو گرديد. با گذشت زمان و تأسيس و گسترش كتابخانه‌هاي آموزشي و عمومي، اين حركت به كندي گراييد. در 1366ش، به منظور اداره و سازماندهي كتابخانه‌هاي مساجد، «دفتر امور مساجد» در وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي تأسيس شد.  
==== کتابخانه‌های مدارس دینی ====
به سبب محدودیت‌های فراوانی که در طول [[رضا شاه پهلوی|حکومت رضاخان]] بر حوزه‌های علمیه و مدارس دینی وارد شد، تعداد مدارس، مدرسان، و طلاب علوم دینی به نحو چشمگیری کاهش یافت<ref>ایوانف، میخائیل سرگی یویچ. '''''تاریخ ایران نوین'''''. ترجمه هوشنگ تیزابی و حسن قائم‌پناه، بی‌جا: بی‌نا، 1356، ص 87.</ref>. بعضی از مدارس دینی معروف و معتبر نیز تعطیل گردید و برخی دیگر به مدارس جدید و ادارات دولتی تبدیل شد و کتابخانه‌های آن‌ها نیز دستخوش بی‌توجهی، سرقت، و غارت گردید، که از جمله آن‌ها مدارس فاضلیه، میرزا جعفر، و نواب در مشه بود<ref>همایون‌فرخ. '''''كتاب و كتابخانه‌های شاهنشاهی ایران: تاریخچه كتابخانه‌های ایران از صدر اسلام تا عصر كنونی'''''. تهران: وزارت فرهنگ و هنر، 1374، ص 142-144.</ref><ref>مدیرشانه‌چی، كاظم. «نفایس مخطوطات كتابخانه مدرسه نواب»، '''''كتاب و كتابخانه در اسلام'''''. مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی، 1374، ص174-179.</ref>. پس از خروج رضاخان از کشور در 1320ش، آزادی‌های سیاسی و دینی فراوانی در کشور پدید آمد. [[آیت الله بروجردی|آیت‌الله بروجردی]] با احراز مرجعیت مطلق شیعیان در 1326ش، توجه ویژه‌ای به تأسیس مدارس دینی و پرورش طلاب مبذول داشت<ref>دوانی، علی. '''''زندگانی زعیم بزرگ عالم تشیع، آیت‌الله بروجردی'''''. تهران: مطهّر، 1371، ص225- 236.</ref>. از کتابخانه‌های معروف و معتبر این دوره می‌توان از کتابخانه‌های مدارس مروی، سپهسالار، و چهلستون در [[استان تهران|تهران]]؛ مدارس نواب و فاضلیه در [[مشهد]]؛ مدرسه حجتیه در [[قم]]؛ مدرسه آخوند ملاعلی در [[همدان]]؛ و دارالعلم آیت‌الله بهبهانی در اهواز نام برد. پس از [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب اسلامی]]، مدارس دینی متعددی در بسیاری از شهرهای سراسر کشور، به ویژه [[قم]]، تأسیس شد که بسیاری از آن‌ها کتابخانه‌های بزرگ و معتبری دارند که از جمله می‌توان به کتابخانه مدرسه آیت‌الله‌العظمی گلپایگانی، کتابخانه دفتر تبلیغات اسلامی، کتابخانه مدرسه امام جعفر صادق(ع)، کتابخانه دانشگاه مفید، و ... اشاره کرد.


تلخيص از داكا
==== کتابخانه‌های مساجد و اماکن مذهبی ====
محدودیت‌های مذهبی در [[رضا شاه پهلوی|دوره رضاخان]] مانع رونق و گسترش مساجد و کتابخانه‌های وابسته به آن‌ها گردید. پس از 1320ش و آزادی انجام فرایض مذهبی، مساجد و اماکن مذهبی متعددی در کشور ساخته شد که بعضی از آن‌ها، دارای کتابخانه‌های معتبر و با اهمیتی بودند. کتابخانه مسجد اعظم [[قم]] که در فروردین 1340ش افتتاح شد از بزرگ‌ترین کتابخانه‌های مساجد [[ایران]] است همچنین می‌توان از کتابخانه‌های مسجد گوهرشاد، و مسجد‌الرضا در [[مشهد]]؛ کتابخانه وزیری در مسجد جامع [[یزد]]؛ کتابخانه مسجد جامع کرمان؛ [http://www.hepl.ir/UI/Forms/Index.aspx کتابخانه حسینیه ارشاد] در [[استان تهران|تهران]]؛ و کتابخانه مسجد صادقیه در رشت نام برد<ref>كریمیان سردشتی، نادر. '''''تاریخ كتابخانه‌های مساجد ایران'''''. تهران: مجلس شورای اسلامی، كتابخانه، 1378، ص159-167.</ref>. پس از [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب اسلامی]] که مساجد نقش فعالی در حیات سیاسی و فرهنگی کشور ایفا می‌کردند، کتابخانه‌های قابل توجهی در بسیاری از مساجد کشور تشکیل شد که با استقبال فراوان مردم به ویژه جوانان روبه رو گردید. با گذشت زمان و تأسیس و گسترش کتابخانه‌های آموزشی و عمومی، این حرکت به کندی گرایید. در 1366ش، به منظور اداره و سازماندهی کتابخانه‌های مساجد، «دفتر امور مساجد» در [https://www.farhang.gov.ir/ وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی] تأسیس شد.


== نیز نگاه کنید به ==


'''مآخذ:'''
* [[كتابخانه عمومی آیت‌الله مرعشی نجفی|کتابخانه عمومی آیت‌الله مرعشی نجفی]]
* [[کتابخانه عمومی پارک شهر]]
* [[کتابخانه مدرسه عالی شهید مطهری]]
* [[کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران]]
* [[کتابخانه و موزه ملی ملک]]


1.    ابن‌نديم، محمد بن اسحق. '''''كتاب الفهرست'''''. ترجمه و تحقيق محمدرضا تجدد، تهران: اميركبير، 1366.
== مآخذ ==
<references />


2.    ابن‌بلخي. '''''فارسنامة ابن‌بلخي'''''. توضيح و تحشيه از منصور رستگار فسايي، شيراز: بنياد فارس‌شناسي، 1374، ص 50، 146-147؛ پيرنيا، حسن. '''''تاريخ ايران باستان'''''. تهران: دنياي كتاب، 1362، ج 2، 1516-1517.
== منبع اصلی ==
[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،


3.    ابن‌نديم، محمد بن اسحق. '''''كتاب الفهرست'''''. ترجمه و تحقيق محمدرضا تجدد، تهران: اميركبير، 1366.
== نویسنده اصلی ==
  محمد حسن رجبی


4.    همايون‌فرخ، ركن‌الدين. '''''كتاب و كتابخانه‌هاي شاهنشاهي ايران'''''. تهران: وزارت فرهنگ و هنر، 1345، ج 1، ص 19-20.
تلخیص نرگس نشاط ،تلخیص از داکا 
 
[[index.php?title=رده:رسانه ها و ارتباطات]]
5.    بهروزي، علي‌نقي. '''''تاريخچة كتابخانه‌ها و مطبوعات و چاپخانه‌هاي فارس'''''. شيراز: انجمن كتابخانه‌هاي عمومي شيراز، 1346، ص10-11؛ همايون‌فرخ، ركن‌الدين. '''''تاريخچة كتابخانه‌هاي ايران و كتابخانه‌هاي عمومي'''''. تهران: شهرداري تهران، سازمان كتابخانه‌هاي عمومي، 1344، ص 11؛
[[index.php?title=رده:ارتباطات]]
 
Ebrami, Hooshang. "Irans Libraries", '''''Encyclopedia of Library and Information Science'''''. XIII, P. 23.
 
6.    زرين‌كوب، عبدالحسين. '''''تاريخ مردم ايران: ايران قبل از اسلام'''''. تهران: اميركبير، 1364، ص392؛ راوندي، مرتضي. '''''تاريخ اجتماعي ايران'''''. تهران: اميركبير، 1357، ج 1، ص 566.
 
7.    همايون‌فرخ. '''''كتاب و كتابخانه‌هاي شاهنشاهي ايران'''''. همان. ص21و 23و 26؛ بهروزي. همان. ص 424، 500؛ راوندي. همان. ج 1، ص 746-747.
 
8.    «كتابخانه‌هاي ايران پيش از اسلام»، '''''دايرةالمعارف اسلاميه'''''. ج8، ص149.
 
9.    ابن‌خلدون، عبدالرحمان بن محمد. '''''مقدمة ابن خلدون'''''. ترجمة محمد پروين گنابادي، تهران: بنگاه ترجمه و نشر كتاب، 1352، ج1، ص70.
 
10.  انصاري، نوش‌آفرين. «كتاب و اجتماع» '''''كتاب و كتابداري'''''. تهران: توس، 1354، ص9-10؛ سباعي، محمدمكي. '''''نقش''''' '''''كتابخانه‌هاي مساجد در فرهنگ و تمدن اسلامي'''''. ترجمه علي شكويي، تهران: سازمان مدارك فرهنگي انقلاب اسلامي، 1373، ص 4-8.
 
11.  بهروزي، همان. ص 35؛ سباعي. همان. ص 186-187؛ كريميان‌سردشتي، نادر. '''''تاريخ كتابخانه‌هاي مساجد ايران'''''. تهران: مجلس شوراي اسلامي، 1378، ص 21.
 
12.  بهروزي. همانجا؛ فرصت‌شيرازي، محمدنصير. '''''آثار عجم'''''. تهران: بامداد، 1362، ص 435-436؛ كريمان‌سردشتي. همان. ص 111-112.
 
13.  جابري انصاري، محمدحسن. '''''تاريخ اصفهان'''''. به كوشش جمشيد مظاهري، اصفهان: مشعل، 1368، ص110-111.
 
14.  صفا، ذبيح‌الله. '''''آموزش و دانش در ايران'''''. تهران: نوين، 1362، ص8.
 
15.  كريميان سردشتي. همان. ص94-98.
 
16.  ارحج، اكرم. «بقعه»، '''''دانشنامة جهان اسلام'''''. ج2، ص623-626.
 
17.  كريميان سردشتي، همان. ص15؛ كياني، محسن. '''''تاريخ خانقاه در ايران'''''. تهران: طهوري، 1369، ص 382.
 
18.  همايون‌فرخ، ركن‌الدين. '''''كتاب و كتابخانه‌هاي شاهنشاهي ايران: تاريخچة كتابخانه‌هاي ايران از صدر اسلام تا عصر كنوني'''''. تهران: وزارت فرهنگ و هنر، 1374، ص41.
 
19.  كيانفر، جمشيد. «تاراج يا امانت! سرگذشت ذخاير كتابخانة شيخ صفي»، '''''نشر دانش'''''. س سيزدهم، ش 6 (مهر و آبان 1373)، ص24-26.
 
20.  غنيمه، محمد عبدالرحيم. '''''تاريخ دانشگاه‌هاي بزرگ اسلامي'''''. ترجمة نورالله كسايي، تهران: يزدان، 1364، ص106.
 
21.  كسايي، نورالله. '''''مدارس نظاميه و تأثيرات علمي و اجتماعي آن.''''' تهران: اميركبير، 1374، ص95، 99، 101.
 
22.  سجادي، صادق. «آل‌بويه». '''''دايرةالمعارف بزرگ اسلامي'''''. ج1، ص644.
 
23.  اميرخاني، غلامرضا. '''''كتاب و كتابخانه‌ در عصر تيموري''''' (پايان‌نامة كارشناسي ارشد كتابداري و اطلاع‌رساني)، تهران: دانشكدة روانشناسي و علوم تربيتي، دانشگاه تهران، 1378، 106-107؛ همايون‌فرخ. همان. ص 108.
 
24.  همو. همان. ص15، 48.
 
25.  كي‌منش، عباس. «كتابخانه‌هاي ايران در ادوار نخستين و ميانة تمدن اسلامي»، '''''نامة شهيدي'''''. به كوشش علي‌اصغر محمدخاني و حسن انوشه، تهران: طرح نو، 1374، 787-788.
 
26.  اقبال آشتياني، عباس'''''. تاريخ مغول'''''. تهران: اميركبير، 1347، ص191؛ دولت‌آبادي، عزيز. '''''كتابخانه‌هاي آذربايجان'''''. تبريز: آموزش و پرورش آذربايجان شرقي، ادارة كل، 1350، ص4-5.
 
27.  بروشكي، محمد مهدي. '''''بررسي روش اداري و آموزشي ربع رشيدي'''''. مشهد: آستان قدس رضوي، مؤسسة چاپ و انتشارات، 1365، ص79.
 
28.  قاسمي پويا، اقبال'''''. مدارس جديد در دورة قاجاريه: بانيان و پيشروان.''''' تهران: مركز نشر دانشگاهي، 1377، ص251.
 
29.  افشار، ايرج. '''''كتابخانه‌هاي ايران و مقدمه‌اي دربارة كتابخانه‌هاي قديم'''''. تهران: وزارت آموزش و پرورش، 1344، ص17 و 24.
 
30.  همايون‌فرخ، ركن‌الدين. '''''تاريخچة كتابخانه‌هاي ايران و كتابخانه‌هاي عمومي'''''. تهران: شهرداري تهران، سازمان كتابخانه‌هاي عمومي، 1344، ص106-108. «تعداد كل كتابخانه‌ها و كتاب در سطح مدارس كشور»، '''''گزارش ش 8'''''. تهران: وزارت آموزش و پرورش، 1378 (پلي كپي).
 
31.  دولت‌آبادي، عزيز. '''''كتابخانه‌هاي آذربايجان'''''. تبريز: آموزش و پرورش آذربايجان شرقي، 1350، ص23.
 
32.  همايون‌فرخ. همان. ص 118، 128، 172-175.
 
33.  آموزگار، سيروس. '''''كتاب و كتابخانه در دوران پنجاه سال شاهنشاهي پهلوي'''''. تهران: وزارت فرهنگ و هنر، 1355، ص195-199.
 
34.  تعاوني، شيرين (خالقي)؛ عزيزي، ايراندخت. '''''راهنماي مراكز اسناد و كتابخانه‌هاي تخصصي، اختصاصي و دانشگاهي'''''. تهران: كتابخانة ملي جمهوري اسلامي ايران، 1370، ص58.
 
35.  مزيناني، علي. '''''كتابخانه و كتابداري'''''. تهران: سازمان مطالعه و تدوين كتب علوم انساني دانشگاه‌ها (سمت)، 1379، ص189-190.
 
36.  تعاوني؛ عزيزي. همان. ص 12؛ '''''تاريخچة كتابخانة مجلس؛ اولين كتابخانة رسمي كشور'''''. تهران: مجلس شوراي اسلامي، كتابخانه، موزه و مركز اسناد، 1374، ص5.
 
37.  مزيناني. همان. 197.
 
38.  ايوانف، ميخائيل سرگي يويچ. '''''تاريخ ايران نوين'''''. ترجمة هوشنگ تيزابي و حسن قائم‌پناه، بي‌جا: بي‌نا، 1356، ص 87.
 
39.  همايون‌فرخ. '''''كتاب و كتابخانه‌هاي شاهنشاهي ايران: تاريخچة كتابخانه‌هاي ايران از صدر اسلام تا عصر كنوني'''''. تهران: وزارت فرهنگ و هنر، 1374، ص 142-144؛ مديرشانه‌چي، كاظم. «نفايس مخطوطات كتابخانة مدرسة نواب»، '''''كتاب و كتابخانه در اسلام'''''. مشهد: بنياد پژوهش‌هاي اسلامي، 1374، ص174-179.
 
40.  دواني، علي. '''''زندگاني زعيم بزرگ عالم تشيع، آيت‌الله بروجردي'''''. تهران: مطهّر، 1371، ص225- 236.
 
41.  كريميان سردشتي، نادر. '''''تاريخ كتابخانه‌هاي مساجد ايران'''''. تهران: مجلس شوراي اسلامي، كتابخانه، 1378، ص159-167.
 
محمد حسن رجبی
 
تلخیص نرگس نشاط

نسخهٔ کنونی تا ‏۳۰ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۱۲:۳۰

ایران، کتابخانه‌ها، سیر تحول کتابخانه‌ها را در ایران می‌توان به سه دوره مجزا تقسیم کرد: 1) پیش از اسلام؛ 2) پس از اسلام تا 1300ش؛ 3) از 1300ش تا کنون.

پیش از اسلام

درباره عشق و علاقه پادشاهان باستانی ایران در حفظ و صیانت از دانش، کتاب، و کتابخانه مطالب بسیاری نقل شده است. بلخی از قول فردی مطلع و مطمئن می‌گوید که در 250ق/ ؟م قسمتی از دژ «سارویه جی» اصفهان خراب شد. گمان نمی‌رفت که در آن‌جا اتاق و جای سکونتی باشد، لکن انباری پدیدار شد که در آن کتاب‌های بسیار به دست آمد که کسی به خواندن آن‌ها آشنا نبود. به گفته بلخی، وی مجلداتی از این کتاب‌ها را دیده بود و ابن‌عمید (د 360ق/ ؟م) نیز آن‌ها را برای ترجمه به بیت‌الحکمه* بغداد فرستاد که یکی از مترجمان آن‌جا یوحنّای مسیحی بود[۱]. به نوشته مورخان مسلمان، هنگامی که زردشت ظهور کرد، کتاب زند (اوستا) خود را که به نوشته مسعودی (د 345ق / ؟م) بر روی 18000 پوست گاو با آب طلا و یا به گفته ابن‌بلخی (قرن 6ق/ ؟م) و ابن‌اثیر (555-630ق/ ؟م) بر 12000 پوست گاو با آب طلا نوشته شده بود، به گشتاسب تقدیم کرد و او آن را پذیرفت و به شهر استخر در فارس

ـ که محل نگهداری دیوان‌های دولتی بود ـ فرستاد تا در کوه تفشت (نقشت)، که از سنگ خارا بود و نقوشی بر آن نقر شده بود، محافظت شود[۲][۳]. نقل شده است که کی (شاه) ضحاک در زمین‌های سواد [= عراق عرب] شهری بنا کرد و نام آن را از مشتری درآورد و آن را جایگاه علم و علما قرار داد و دوازده کاخ به شماره برج‌های آسمانی در آن ساخت و هر کاخی را به نام یکی از برج‌های آسمانی نامید و برای کتاب‌های علمی در آن‌ها خزینه‌هایی بساخت و دانشمندان را در آن کاخ‌ها جای داد...[۱]. اطلاعات اندکی از وجود کتابخانه در دوره هخامنشی (599- 321ق‌‌م) در دست است. از کتابخانه‌های معروف دوره هخامنشی که نام آن‌ها در منابع تاریخی آمده می‌توان از کتابخانه «دژنبشت» یا «گنج‌نبشت» در تخت‌ جمشید، «گنج شیپیکان» در آذربایجان، و «اگرده» در هگمتانه (همدان) نام برد که کتاب‌ها و اسناد و دفاتر شاهی در آن‌جا نگهداری می‌شده است[۴].

در اواخر 1312ش در حین کاوش در گوشه شمال شرقی تخت جمشید به اتاق‌هایی برخوردند که درون آن بیش از 30/000 لوح گلی به خط عیلامی وجود داشت. چهار سال بعد حدود 750 لوح گلی دیگر در ساختمان‌های معروف به خزانه تخت جمشید کشف شد. این الواح در حکم اسناد بنا بود و محل آن به منزله آرشیو اختصاصی تخت جمشید محسوب می‌‌شده است[۵][۶]. پس از این‌که اسکندر مقدونی سپاه داریوش سوم هخامنشی (336-330ق‌م) را در هم شکست و به استخر وارد شد و تخت جمشید را به آتش کشید، میراث معنوی و فرهنگی هخامنشیان نیز به کلی آسیب دید. در دوره اشکانیان نیز فرهنگ یونانی مورد توجه شاهزادگان و نجبای ایرانی و نشانه تربیت عالی عصر بود[۷][۸]، اما تلاش‌هایی نیز در این دوره برای احیای فرهنگ پارسی صورت گرفت که از جمله آن‌ها جمع‌آوری اوستا توسط ولاش، پادشاه اشکانی، بود. در شهر نسا (در شمال غربی عشق‌آباد ترکمنستان) بایگانی عظیمی مربوط به دوره اشکانی کشف شد که مقدار کمی از آن‌ها خوانده شده است. به نظر برخی محققان، ساسانیان که پس از اشکانیان به قدرت رسیدند، در طی چند صد سال، آثار مکتوب و هنری اشکانیان را از میان بردند یا به خویش منسوب کردند تا خود را زنده کننده فرهنگ و مذهب زردشتی قلمداد کنند و لذا اطلاعات بسیار ناچیزی از این دوره در دست است[۹][۱۰][۱۱]. در زمان ساسانیان 82 کتاب یا رساله راجع به امور مذهبی و 9 کتاب در موضوع‌های دیگر به زبان پهلوی تألیف شد، که تا قرن اول هجری موجود بوده است و حدود 70 عنوان کتاب در موضوع‌های مختلف از زبان پهلوی به عربی ترجمه شد. وجود این تعداد کتاب‌های فارسی (پهلوی)، مؤید آن است که حتماً کتابخانه مخصوصی برای آن‌ها موجود بوده است[۱۲]. به گفته ابن‌خلدون (732- 808ق / ؟م) در جریان انتقال دانش‌های ملل دیگر به مسلمانان، دانش ایرانیان در دسترس آنان قرار نگرفته است، زیرا به اعتقاد وی، خلیفه دوم هنگام فتح ایران، دستور داد تا کتابخانه‌های ایران را بسوزانند[۱۳].

پس از اسلام تا 1300ش.

مسجد، نخستین نهاد اسلامی بود که در شهرها و منطقه‌هایی که ساکنان آن‌ها به اسلام می‌گرویدند، ایجاد شد و مرکز اجتماعات دینی، سیاسی، اجتماعی، و فرهنگی مسلمانان به شمار می‌رفت. مساجد در قرون نخستین اسلامی، کارکرد آموزشی داشت و کتابخانه‌هایی نیز برای استفاده عموم، به ویژه طلاب و مدرّسان، در مساجد تأسیس گردید[۱۴][۱۵].

در شهرهای ایران، مسجد جامع (جمعه) اغلب دارای کتابخانه‌ای عظیم و قابل توجه بوده که مورد استفاده همگان قرار داشت و کتابخانه عمومی به شمار می‌رفت[۱۶][۱۷][۱۸]. به طور مثال، مسجد جامع عتیق شیراز، از کهن‌ترین مساجد جامع کشور است که بنای آن به عمرولیث صفاری (265-287ق / ؟م) منسوب است. جالب‌ترین قسمت آن ساختمانی است به نام «خداخانه» یا «بیت‌المصاحف» که در وسط صحن مسجد قرار دارد و کتابخانه‌ای بوده که علاوه بر قرآن، کتاب‌های دیگر هم در آن نگاهداری می‌شده است[۱۶][۱۹][۲۰].

مسجد جامع عتیق یا مسجد جامع کبیر اصفهان نیز در 309ق / ؟م در زمان خلافت مقتدر عباسی گسترش یافت و «....چهار خانقاه [شد] به چهار حدّ و هر حدّ رواقی داشت..... و برابر رواق، کتابخانه و حجرات و مخزن‌های کتب به همت استاد ابوالعباس ضُبّی [د 399ق / ؟م] احداث شد. در آن کتابخانه، از کتب معتبره نفیسه و مجلداتی از غرایب حدیث و اسرار تفسیر و نحو و لغت و اشعار منتخب و سنن انبیا و خلفا و سیر ملوک و علما، و از علوم پیشینیان، منطق و ریاضی و طبیعی و الهی گذارده بودند»[۲۱]. در یزد نیز «مسجد قدیم» یا «مسجد عتیق» کتابخانه‌ای زیبا داشته که تا حدود قرن نهم هجری مورد استفاده اهل علم بود[۲۲]. پس از حمله مغول به ایران در 616ق بسیاری از مساجد و مدارس از بین رفت و کتابخانه‌های آن‌ها، که اغلب در خراسان و ماوراءالنهر قرار داشتند، در آتش سوخت و نابود شد[۲۳]. مسجد یا ارک علیشاه در تبریز، مسجد سلطانیه (زنجان)، مسجد جامع «گوهرشاد» (در مشهد) نیز از مساجد معروفی بوده‌اند که دارای کتابخانه‌های معتبر بوده‌اند. در قرن نهم هجری آستان قدس دارای کتابخانه بوده‌ است، همچنین آستانه حضرت احمد بن موسی(ع)، معروف به شاه چراغ در شیراز، آستانه حضرت عبدالعظیم(ع) در شهر ری و آستانه حضرت معصومه(س) در شهر قم نیز دارای کتابخانه بوده است.

پس از حمله مغول تا قرن چهاردهم، ظاهراً کتابخانه‌‌های مساجد اهمیت و رونق گذشته خود را از دست دادند. اما توجه، احترام، و قداست خاص بقاع متبرکه نزد مردم ایران و حمایت مادی و معنوی آنان و بعضی از شاهان و امیران و بسیاری از بزرگان و نیکوکاران از بقاع، سبب گردید که به تدریج اغلب موقوفات، هدایا، و نذورات مردم به این اماکن اختصاص یابد. بخشی از این هدایا و موقوفات، کتاب‌های نفیس و ارزشمندی بود که به کتابخانه‌های بقعه‌ها یا مزارات داده می‌شد یا وقف می‌گردید[۲۴]. در میان بقعه‌های متعلق به عارفان و عالمان، بقعه شیخ صفی‌الدین اردبیلی در شهر اردبیل از اهمیت بیشتری برخوردار است. خانقاه‌ها، نوع دیگری از اماکن مذهبی بودند که دارای کتابخانه بودند و غالباً موضوع آن‌ها مربوط به تصوف و عرفان بود و مورد استفاده [۲۵]صوفیه و دیگر علاقه‌مندان قرار داشت[۲۶][۲۷]. به طور مثال، کتابخانه خانقاه احمد بن فرات رازی از کتابخانه‌های معتبر اصفهان از قرن سوم به بعد بوده است که به مدت هزار سال پابرجا بود[۲۸] و یا کتابخانه خانقاه شیخ صفی‌الدین اردبیلی در قرن هشتم، که تا نیمه اول قرن سیزدهم پابرجا بود[۲۹]. در منابع ایرانی، مدرسه و مسجد را نیز گاه یکی دانسته‌اند. مدرسه، به عنوان نهادی مستقل، نخست در قرن سوم هجری تأسیس شد[۳۰]؛ و کتابخانه، به عنوان بخشی از تشکیلات و سازمان آن، در خدمت مدرسان و دانشجویان علوم دینی قرار داشت. به طور مثال، نظامیه نیشابور در قرن پنجم و ششم هجری، کتابخانه‌ای بسیار بزرگ و با عظمت داشت و ابوالقاسم انصاری نیشابوری (511 یا 512ق / ؟م) به سبب زهد و دیانتی که داشت به سمت کتابدار آن انتخاب گردید[۳۱]. علاوه بر کتابخانه‌های مساجد و مدارس دینی که بیشتر جنبه عمومی داشته است کتابخانه‌های دیگری به صورت مجموعه‌های مشخصی، کتابخانه‌های پادشاهان، امیران، وزیران، و دولتمردان و نیز کتابخانه‌های اختصاصی موجود بوده است. به طور مثال، بزرگ‌ترین کتابخانه آل‌بویه متعلق به عضدالدوله دیلمی (338-372ق / ؟م) در شیراز بوده است[۳۲] و یا کتابخانه بایسنقر میرزا، از کتابخانه‌های بسیار نفیسی بود که در طول تاریخ ایران به وجود آمد و در هیچ دوره‌ای به اندازه زمان او نسخه‌های نفیس و زیبا نوشته و تذهیب و تصویر نشده است، به طوری که در اغلب کتابخانه‌های بزرگ و معتبر جهان، نسخه‌ای از کتابخانه او را می‌توان یافت[۳۳][۳۴]. کتابخانه‌های شخصی پادشاهان و امیران مسلمان گرچه غالباً از سر رقابت با یکدیگر تأسیس شد و برای صاحبان آن‌ها جنبه تجمل داشت، برای عالمان و دانشمندان یک «ضرورت» بود؛ زیرا اشتغال اصلی آنان مطالعه، تحقیق، و تعلیم و تدریس بود و از این رو، مراجعه مداوم به کتاب، اجتناب‌ناپذیر می‌نمود. از آن گذشته، تألیف و تصنیف در انحصار آنان بود و گاه آثار مکتوب ایشان، خود به تنهایی، کتابخانه‌ای قابل توجه در بسیاری از رشته‌های علمی به شمار می‌رفت. عالمان و دانشمندان ایرانی نیز از آغاز قرن سوم به بعد، دارای مجموعه‌ها و کتابخانه‌های شخصی قابل توجه و معتبری بوده‌‌اند. به طور مثال، فضل بن سهل سرخسی (د 202ق / ؟م)، معروف به ذوالریاستین، وزیر مأمون عباسی، کتابخانه‌ای از کتاب‌های علوم اوایل و نجوم به زبان پهلوی فراهم آورده بود؛ و یا ابونصر محمد فارابی (د 339ق / ؟م)، کتابخانه‌ای شخصی داشته است[۳۵]. کهن‌ترین کتابخانه اختصاصی ایران نیز کتابخانه قلعه الموت (کتابخانه سیّدنا) است که پس از فتح قلعه در 483ق / ؟م، توسط حسن صبّاح (د 518ق / ؟م)، رئیس فرقه اسماعیلیه، در آن‌جا بنا گردید[۳۶]. کتابخانه رصدخانه مراغه، که در 669 تا 672ق / ؟م توسط خواجه نصیرالدین طوسی بنا گردید، بخشی از تشکیلات رصدخانه مراغه بود که به دستور هولاکوخان مغول و به همت خواجه در مراغه تأسیس گردید. این کتابخانه تا 736ق / ؟م دایر بوده است[۳۷][۳۸]. کتابخانه ربع رشیدی که سی سال پس از کتابخانه رصدخانه مراغه و به همت خواجه رشیدالدین فضل‌الله همدانی (648-718ق/ ؟م) تأسیس شد، بخشی از تشکیلات عظیم ربع رشیدی بود که در 699ق / ؟م در شمال شرقی تبریز و در دامنه ولیان کوه یا کوه سرخاب ایجاد گردید[۳۹].

  کتابخانه از 1300ش تا کنون.

تاریخ ایران در این دوره مقارن با کودتای رضاخان پهلوی در اسفند 1299ش است. در دوره پهلوی‌ها (1304-1357ش)، به جز چند سال پس از جنگ جهانی دوم، کشور در مجموع در امنیت بود. در دوره رضاشاه (1304-1320ش) اصلاحات و نوسازی‌هایی در زمینه‌های اقتصادی، اجتماعی، نظامی، و فرهنگی صورت گرفت و کتابخانه‌های جدیدی علاوه بر کتابخانه‌های سنتی ایجاد شد. این کتابخانه‌ها را می‌توان به انواع زیر تقسیم کرد:

کتابخانه ملی

این کتابخانه رسماً در 1316ش تأسیس شد و از آن سال تا پیروزی انقلاب اسلامی در 1357ش به عنوان یکی از ادارات کل وزارت فرهنگ و هنر و پس از انقلاب تا 1369ش به منزله یکی از ادارات کل وزارت فرهنگ و آموزش عالی فعالیت می‌کرد.

کتابخانه‌های آموزشگاهی

نخستین کتابخانه آموزشگاهی کشور، کتابخانه مدرسه لقمانیه بود که در 1317ق / ؟م افتتاح گردید. پس از مشروطیت، تشکیل کتابخانه و مجموعه‌های علمی و تاریخی در مدارس، از جمله وظایف اداره معارف گردید[۴۰]. از آن پس، کتابخانه‌هایی در مدارس تبریز، تهران، و دیگر شهرها ایجاد گردید و بر تعداد آن‌ها افزوده شد. از 1341ش، اداره نگارش وزارت آموزش و پرورش اقدام به خرید کتاب‌های مناسب نوجوانان کرد و برای کتابخانه‌ها ارسال می‌داشت[۴۱]. تا 1344ش، وزارت آموزش و پرورش تعداد 93 واحد کتابخانه و قرائت‌خانه در سطح مدارس سراسر کشور تأسیس کرد که این تعداد تا پایان نیمه اول 1378ش، به حدود 19392 واحد رسید[۴۲][۴۳].

کتابخانه‌های عمومی

در 1300ش محمد علی تربیت نخستین کتابخانه عمومی استان آذربایجان و کشور را در یکی از اتاق‌های اداره معارف آذربایجان تأسیس کرد. این کتابخانه در سال‌های نخست، «کتابخانه و قرائت‌خانه عمومی معارف» خوانده می‌شد، اما بعدها به «کتابخانه و قرائت‌خانه دولتی تربیت» تغییر نام داد[۴۴]. نخستین کتابخانه جدید تهران نیز در 1305ش توسط کفیل بلدیه (شهرداری) تهران در ساختمان بلدیه تأسیس شد، اما مدتی بعد به علت بی‌برنامگی و عدم حمایت شهرداری، تعطیل شد و کتاب‌های آن پراکنده گردید. در 16 مهر 1340ش کتابخانه عمومی پارک شهر تهران با گنجایش 250000 جلد کتاب به عنوان نخستین کتابخانه عمومی این شهر گشایش یافت. در آبان 1342ش، «اساسنامه سازمان کتابخانه‌های عمومی شهرداری تهران» به تصویب وزارت کشور رسید. این سازمان رسماً در آذر 1343ش آغاز به کار کرد. در دی 1344ش، «قانون تأسیس کتابخانه‌های عمومی» از تصویب مجلسین گذشت و اداره این کتابخانه‌ها به «اداره کل کتابخانه‌های وزارت فرهنگ و هنر» واگذار گردید و پس از انحلال اداره کل در 1353ش، «دبیرخانه هیئت امنای کتابخانه‌های عمومی کشور» مسئولیت آن را بر عهده گرفت[۴۵]. پس از انقلاب اسلامی، نهادهای متعددی مانند وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، شهرداری‌ها، هلال‌احمر، و آستان قدس رضوی، کتابخانه‌های عمومی فراوانی در سراسر کشور ایجاد کردند. علاوه بر این‌ها، افراد خیّر نیز طی این سال‌ها، کتابخانه‌های عمومی قابل توجهی تأسیس کرده‌اند.

کتابخانه‌های دانشگاهی

نخستین کتابخانه دانشگاهی کشور، در 1313ش در دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران گشایش یافت[۴۶]. پس از آن، کتابخانه‌های دیگری در سایر دانشکده‌های این دانشگاه و دانشگاه‌های دیگر کشور تأسیس شد. از بزرگ‌ترین و مهم‌ترین کتابخانه‌های دانشگاهی ایران می‌توان از کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران، کتابخانه مرکزی دانشگاه صنعتی شریف، کتابخانه مرکزی دانشگاه علوم پزشکی ایران، کتابخانه مرکزی دانشگاه اصفهان، کتابخانه مرکزی دانشگاه علم و صنعت، کتابخانه مرکزی دانشگاه علوم پزشکی تهران، کتابخانه مرکزی دانشگاه شهید بهشتی، و کتابخانه مرکزی دانشگاه شیراز نام برد[۴۷].

کتابخانه‌های تخصصی

نخستین کتابخانه تخصصی جدید ایران، کتابخانه انستیتو پاستور ایران بود که در 1298ش تأسیس شد. کتابخانه مجلس شورای اسلامی* (مجلس شورای ملی سابق) نیز رسماً در 1304ش بنا گردید[۴۸][۴۹]. از آن پس، کتابخانه‌های بزرگ و معتبر دیگری در تهران و مراکز استان‌ها و سپس شهرستان‌ها دایر شد. از 1340ش به بعد، بر تعداد این کتابخانه‌ها افزوده شد و پس از انقلاب اسلامی رشد چشمگیری یافت. از جمله این کتابخانه‌ها می‌توان از: کتابخانه مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی، کتابخانه فرهنگستان زبان و ادب فارسی، کتابخانه بانک مرکزی، کتابخانه و مرکز اطلاع‌رسانی سازمان انرژی اتمی ایران، کتابخانه منطقه‌ای علوم و تکنولوژی شیراز، و ... نام برد[۵۰].

کتابخانه‌های مدارس دینی

به سبب محدودیت‌های فراوانی که در طول حکومت رضاخان بر حوزه‌های علمیه و مدارس دینی وارد شد، تعداد مدارس، مدرسان، و طلاب علوم دینی به نحو چشمگیری کاهش یافت[۵۱]. بعضی از مدارس دینی معروف و معتبر نیز تعطیل گردید و برخی دیگر به مدارس جدید و ادارات دولتی تبدیل شد و کتابخانه‌های آن‌ها نیز دستخوش بی‌توجهی، سرقت، و غارت گردید، که از جمله آن‌ها مدارس فاضلیه، میرزا جعفر، و نواب در مشه بود[۵۲][۵۳]. پس از خروج رضاخان از کشور در 1320ش، آزادی‌های سیاسی و دینی فراوانی در کشور پدید آمد. آیت‌الله بروجردی با احراز مرجعیت مطلق شیعیان در 1326ش، توجه ویژه‌ای به تأسیس مدارس دینی و پرورش طلاب مبذول داشت[۵۴]. از کتابخانه‌های معروف و معتبر این دوره می‌توان از کتابخانه‌های مدارس مروی، سپهسالار، و چهلستون در تهران؛ مدارس نواب و فاضلیه در مشهد؛ مدرسه حجتیه در قم؛ مدرسه آخوند ملاعلی در همدان؛ و دارالعلم آیت‌الله بهبهانی در اهواز نام برد. پس از انقلاب اسلامی، مدارس دینی متعددی در بسیاری از شهرهای سراسر کشور، به ویژه قم، تأسیس شد که بسیاری از آن‌ها کتابخانه‌های بزرگ و معتبری دارند که از جمله می‌توان به کتابخانه مدرسه آیت‌الله‌العظمی گلپایگانی، کتابخانه دفتر تبلیغات اسلامی، کتابخانه مدرسه امام جعفر صادق(ع)، کتابخانه دانشگاه مفید، و ... اشاره کرد.

کتابخانه‌های مساجد و اماکن مذهبی

محدودیت‌های مذهبی در دوره رضاخان مانع رونق و گسترش مساجد و کتابخانه‌های وابسته به آن‌ها گردید. پس از 1320ش و آزادی انجام فرایض مذهبی، مساجد و اماکن مذهبی متعددی در کشور ساخته شد که بعضی از آن‌ها، دارای کتابخانه‌های معتبر و با اهمیتی بودند. کتابخانه مسجد اعظم قم که در فروردین 1340ش افتتاح شد از بزرگ‌ترین کتابخانه‌های مساجد ایران است همچنین می‌توان از کتابخانه‌های مسجد گوهرشاد، و مسجد‌الرضا در مشهد؛ کتابخانه وزیری در مسجد جامع یزد؛ کتابخانه مسجد جامع کرمان؛ کتابخانه حسینیه ارشاد در تهران؛ و کتابخانه مسجد صادقیه در رشت نام برد[۵۵]. پس از انقلاب اسلامی که مساجد نقش فعالی در حیات سیاسی و فرهنگی کشور ایفا می‌کردند، کتابخانه‌های قابل توجهی در بسیاری از مساجد کشور تشکیل شد که با استقبال فراوان مردم به ویژه جوانان روبه رو گردید. با گذشت زمان و تأسیس و گسترش کتابخانه‌های آموزشی و عمومی، این حرکت به کندی گرایید. در 1366ش، به منظور اداره و سازماندهی کتابخانه‌های مساجد، «دفتر امور مساجد» در وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی تأسیس شد.

نیز نگاه کنید به

مآخذ

  1. ↑ ۱٫۰ ۱٫۱ ابن‌ندیم، محمد بن اسحق. كتاب الفهرست. ترجمه و تحقیق محمدرضا تجدد، تهران: امیركبیر، 1366.
  2. ↑ ابن‌بلخی. فارسنامه ابن‌بلخی. توضیح و تحشیه از منصور رستگار فسایی، شیراز: بنیاد فارس‌شناسی، 1374، ص 50، 146-147.
  3. ↑ پیرنیا، حسن. تاریخ ایران باستان. تهران: دنیای كتاب، 1362، ج 2، 1516-1517.
  4. ↑ همایون‌فرخ، ركن‌الدین. كتاب و كتابخانه‌های شاهنشاهی ایران. تهران: وزارت فرهنگ و هنر، 1345، ج 1، ص 19-20.
  5. ↑ بهروزی، علی‌نقی. تاریخچه كتابخانه‌ها و مطبوعات و چاپخانه‌های فارس. شیراز: انجمن كتابخانه‌های عمومی شیراز، 1346، ص10-11.
  6. ↑ همایون‌فرخ، ركن‌الدین. تاریخچه كتابخانه‌های ایران و كتابخانه‌های عمومی. تهران: شهرداری تهران، سازمان كتابخانه‌های عمومی، 1344، ص 11.
  7. ↑ زرین‌كوب، عبدالحسین. تاریخ مردم ایران: ایران قبل از اسلام. تهران: امیركبیر، 1364، ص392.
  8. ↑ راوندی، مرتضی. تاریخ اجتماعی ایران. تهران: امیركبیر، 1357، ج 1، ص 566.
  9. ↑ همایون‌فرخ. كتاب و كتابخانه‌های شاهنشاهی ایران. همان. ص21و 23و 26.
  10. ↑ بهروزی.علی‌نقی. تاریخچه كتابخانه‌ها و مطبوعات و چاپخانه‌های فارس. شیراز: انجمن كتابخانه‌های عمومی شیراز، 1346،ص 424، 500.
  11. ↑ راوندی.مرتضی. تاریخ اجتماعی ایران. تهران: امیركبیر، 1357، ج 1، ص 746-747.
  12. ↑ «كتابخانه‌های ایران پیش از اسلام»، دایرهالمعارف اسلامیه. ج8، ص149.
  13. ↑ ابن‌خلدون، عبدالرحمان بن محمد. مقدمه ابن خلدون. ترجمه محمد پروین گنابادی، تهران: بنگاه ترجمه و نشر كتاب، 1352، ج1، ص70.
  14. ↑ انصاری، نوش‌آفرین. «كتاب و اجتماع» كتاب و كتابداری. تهران: توس، 1354، ص9-10.
  15. ↑ سباعی، محمدمكی. نقش كتابخانه‌های مساجد در فرهنگ و تمدن اسلامی. ترجمه علی شكویی، تهران: سازمان مدارک فرهنگی انقلاب اسلامی، 1373، ص 4-8.
  16. ↑ ۱۶٫۰ ۱۶٫۱ بهروزی.علی‌نقی. تاریخچه كتابخانه‌ها و مطبوعات و چاپخانه‌های فارس. شیراز: انجمن كتابخانه‌های عمومی شیراز، 1346،ص 35.
  17. ↑ كریمیان‌سردشتی، نادر. تاریخ كتابخانه‌های مساجد ایران. تهران: مجلس شورای اسلامی، 1378، ص 21.
  18. ↑ سباعی، محمدمكی. نقش كتابخانه‌های مساجد در فرهنگ و تمدن اسلامی. ترجمه علی شكویی، تهران: سازمان مدارک فرهنگی انقلاب اسلامی، 1373، ص 186-187.
  19. ↑ فرصت‌شیرازی، محمدنصیر. آثار عجم. تهران: بامداد، 1362، ص 435-436.
  20. ↑ كریمیان‌سردشتی، نادر. تاریخ كتابخانه‌های مساجد ایران. تهران: مجلس شورای اسلامی، 1378، ص 111-112.
  21. ↑ جابری انصاری، محمدحسن. تاریخ اصفهان. به كوشش جمشید مظاهری، اصفهان: مشعل، 1368، ص110-111.
  22. ↑ صفا، ذبیح‌الله. آموزش و دانش در ایران. تهران: نوین، 1362، ص8.
  23. ↑ كریمیان سردشتی.كریمیان‌سردشتی، نادر. تاریخ كتابخانه‌های مساجد ایران. تهران: مجلس شورای اسلامی، 1378، ص94-98.
  24. ↑ ارحج، اكرم. «بقعه»، دانشنامه جهان اسلام. ج2، ص623-626.
  25. ↑ همایون‌فرخ، ركن‌الدین. تاریخچه كتابخانه‌های ایران و كتابخانه‌های عمومی. تهران: شهرداری تهران، سازمان كتابخانه‌های عمومی، 1344،ص 118، 128، 172-175.
  26. ↑ كیانی، محسن. تاریخ خانقاه در ایران. تهران: طهوری، 1369، ص 382.
  27. ↑ كریمیان‌سردشتی، نادر. تاریخ كتابخانه‌های مساجد ایران. تهران: مجلس شورای اسلامی، 1378، ص 15.
  28. ↑ همایون‌فرخ، ركن‌الدین. كتاب و كتابخانه‌های شاهنشاهی ایران: تاریخچه كتابخانه‌های ایران از صدر اسلام تا عصر كنونی. تهران: وزارت فرهنگ و هنر، 1374، ص41.
  29. ↑ كیانفر، جمشید. «تاراج یا امانت! سرگذشت ذخایر كتابخانه شیخ صفی»، نشر دانش. س سیزدهم، ش 6 (مهر و آبان 1373)، ص24-26.
  30. ↑ غنیمه، محمد عبدالرحیم. تاریخ دانشگاه‌های بزرگ اسلامی. ترجمه نورالله كسایی، تهران: یزدان، 1364، ص106.
  31. ↑ كسایی، نورالله. مدارس نظامیه و تأثیرات علمی و اجتماعی آن. تهران: امیركبیر، 1374، ص95، 99، 101.
  32. ↑ سجادی، صادق. «آل‌بویه». دایره المعارف بزرگ اسلامی. ج1، ص644.
  33. ↑ امیرخانی، غلامرضا. كتاب و كتابخانه‌ در عصر تیموری (پایان‌نامه كارشناسی ارشد كتابداری و اطلاع‌رسانی)، تهران: دانشكده روانشناسی و علوم تربیتی، دانشگاه تهران، 1378، 106-107.
  34. ↑ همایون‌فرخ. ركن‌الدین. كتاب و كتابخانه‌های شاهنشاهی ایران: تاریخچه كتابخانه‌های ایران از صدر اسلام تا عصر كنونی. تهران: وزارت فرهنگ و هنر، 1374،ص 108.
  35. ↑ همایون‌فرخ، ركن‌الدین. كتاب و كتابخانه‌های شاهنشاهی ایران: تاریخچه كتابخانه‌های ایران از صدر اسلام تا عصر كنونی. تهران: وزارت فرهنگ و هنر، 1374،ص15، 48.
  36. ↑ كی‌منش، عباس. «كتابخانه‌های ایران در ادوار نخستین و میانه تمدن اسلامی»، نامه شهیدی. به كوشش علی‌اصغر محمدخانی و حسن انوشه، تهران: طرح نو، 1374، 787-788.
  37. ↑ اقبال آشتیانی، عباس. تاریخ مغول. تهران: امیركبیر، 1347، ص191.
  38. ↑ دولت‌آبادی، عزیز. كتابخانه‌های آذربایجان. تبریز: آموزش و پرورش آذربایجان شرقی، اداره كل، 1350، ص4-5.
  39. ↑ بروشكی، محمد مهدی. بررسی روش اداری و آموزشی ربع رشیدی. مشهد: آستان قدس رضوی، مؤسسه چاپ و انتشارات، 1365، ص79.
  40. ↑ قاسمی پویا، اقبال. مدارس جدید در دوره قاجاریه: بانیان و پیشروان. تهران: مركز نشر دانشگاهی، 1377، ص251.
  41. ↑ افشار، ایرج. كتابخانه‌های ایران و مقدمه‌ای درباره كتابخانه‌های قدیم. تهران: وزارت آموزش و پرورش، 1344، ص17 و 24.
  42. ↑ همایون‌فرخ، ركن‌الدین. تاریخچه كتابخانه‌های ایران و كتابخانه‌های عمومی. تهران: شهرداری تهران، سازمان كتابخانه‌های عمومی، 1344، ص106-108.
  43. ↑ «تعداد كل كتابخانه‌ها و كتاب در سطح مدارس كشور»، گزارش ش 8. تهران: وزارت آموزش و پرورش، 1378 (پلی كپی).
  44. ↑ دولت‌آبادی، عزیز. كتابخانه‌های آذربایجان. تبریز: آموزش و پرورش آذربایجان شرقی، 1350، ص23.
  45. ↑ آموزگار، سیروس. كتاب و كتابخانه در دوران پنجاه سال شاهنشاهی پهلوی. تهران: وزارت فرهنگ و هنر، 1355، ص195-199.
  46. ↑ تعاونی، شیرین (خالقی)؛ عزیزی، ایراندخت. راهنمای مراكز اسناد و كتابخانه‌های تخصصی، اختصاصی و دانشگاهی. تهران: كتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، 1370، ص58.
  47. ↑ مزینانی، علی. كتابخانه و كتابداری. تهران: سازمان مطالعه و تدوین كتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت)، 1379، ص189-190.
  48. ↑ تعاونی، شیرین (خالقی)؛ عزیزی، ایراندخت. راهنمای مراكز اسناد و كتابخانه‌های تخصصی، اختصاصی و دانشگاهی. تهران: كتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، 1370، ص 12.
  49. ↑ تاریخچه كتابخانه مجلس؛ اولین كتابخانه رسمی كشور. تهران: مجلس شورای اسلامی، كتابخانه، موزه و مركز اسناد، 1374، ص5.
  50. ↑ مزینانی. علی. كتابخانه و كتابداری. تهران: سازمان مطالعه و تدوین كتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت)، 1379، ص197.
  51. ↑ ایوانف، میخائیل سرگی یویچ. تاریخ ایران نوین. ترجمه هوشنگ تیزابی و حسن قائم‌پناه، بی‌جا: بی‌نا، 1356، ص 87.
  52. ↑ همایون‌فرخ. كتاب و كتابخانه‌های شاهنشاهی ایران: تاریخچه كتابخانه‌های ایران از صدر اسلام تا عصر كنونی. تهران: وزارت فرهنگ و هنر، 1374، ص 142-144.
  53. ↑ مدیرشانه‌چی، كاظم. «نفایس مخطوطات كتابخانه مدرسه نواب»، كتاب و كتابخانه در اسلام. مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی، 1374، ص174-179.
  54. ↑ دوانی، علی. زندگانی زعیم بزرگ عالم تشیع، آیت‌الله بروجردی. تهران: مطهّر، 1371، ص225- 236.
  55. ↑ كریمیان سردشتی، نادر. تاریخ كتابخانه‌های مساجد ایران. تهران: مجلس شورای اسلامی، كتابخانه، 1378، ص159-167.

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده اصلی

  محمد حسن رجبی

تلخیص نرگس نشاط ،تلخیص از داکا  index.php?title=رده:رسانه ها و ارتباطات index.php?title=رده:ارتباطات

برگرفته از «https://iranology-e.ir/index.php?title=کتابخانه_های_ایران&oldid=4947»