قالی بافی: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش |
|||
| (یک نسخهٔ میانیِ ایجادشده توسط همین کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
[[پرونده:2358986.jpg|بندانگشتی|قالی بافی زنان در ایران، قابل بازیابی از:[https://www.mehrnews.com/news/3892525/%D8%B3%D9%88%D8%AF-%D9%81%D8%B1%D8%B4-%D8%A8%D8%A7%D9%81%DB%8C-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%AE%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D8%B1%D8%AC%DB%8C%D8%A8-%D8%AF%D9%84%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D9%81%D9%86%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D8%A8%DB%8C%D9%85%D9%87-%D9%86%D9%85%DB%8C https://www.mehrnews.com/news/]]] | [[پرونده:2358986.jpg|بندانگشتی|قالی بافی زنان در ایران، قابل بازیابی از:[https://www.mehrnews.com/news/3892525/%D8%B3%D9%88%D8%AF-%D9%81%D8%B1%D8%B4-%D8%A8%D8%A7%D9%81%DB%8C-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%AE%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D8%B1%D8%AC%DB%8C%D8%A8-%D8%AF%D9%84%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D9%81%D9%86%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D8%A8%DB%8C%D9%85%D9%87-%D9%86%D9%85%DB%8C https://www.mehrnews.com/news/]]] | ||
صنعت قالیبافی ایران صنعتی کاملا مستقل است که ضمن رفع نیازهای مصرفی دارای، ارزش هنری نیز میباشد. دستاندرکاران تولید این فرآورده از مواد اولیه ارزان و فراوان، محصولات گران قیمت میسازند. این صنعت از گذشتههای دور شهرتی درخور داشته و دارد. | صنعت قالیبافی ایران صنعتی کاملا مستقل است که ضمن رفع نیازهای مصرفی دارای، ارزش هنری نیز میباشد. دستاندرکاران تولید این فرآورده از مواد اولیه ارزان و فراوان، محصولات گران قیمت میسازند. این صنعت از گذشتههای دور شهرتی درخور داشته و دارد. بافت قالی ترکیبی از «[[هنر در جمهوری اسلامی ایران|هنر]]» و «صنعت» و بازتاب سرپنجههای هنرمندان و صنعتگران قالیباف است. به همین دلیل دارای ویژگیهایی است که از هیچ جهت به سایر فرآوردههای هنری و صنعتی شبیه نیست. و باز به همین علت است که رشد ماشینیزم، علی رغم آنکه عرصه را بر بسیاری از فرآوردههای دستی تنگ کرده، هنوز موفق به سلب هویت از قالیبافی نشده است و این صنعت کماکان توان آن را دارد تا حیرت هم عصران ماشین را برانگیزد و زبانها را به تحسین بگشاید. قالی ایران در واقع آینه تمام نمای افکار، احساسات، روحیات و خلق و خوی مردم باصفا و صمیمی و هنرمند ایران است. | ||
از خصوصیات بارز و منحصر به فرد فرش دستباف ایرانی تقلیدی نبودن آن است حتی در مواردی که چند بافنده از روی یک نقشه قالی بافتهاند یا حتی یک بافنده بر مبنای نقشه واحدی دو یا چند فرش بافته است باز هم اثری از تقلید نیست و در عوض آنچه در قالیهای ایرانی، مشهود است حالات روحی بافنده است که از درون وی میجوشد. کاوش های باستانشناسان و مطالعات مورخین خبر از رواج صنعت قالیبافی در گذشتههای، بسیار دور میدهد و قدمت آن را به اوایل دوران هخامنشیان میرساند. اعتقاد برخی کارشناسان بر این است که قالیهای ابتدایی از روی هم انداختن ساقه گیاهانی مانند نی بوجود میآمدند، در حقیقت نوعی «حصیر» بودند. کمکم در بافت فرش و زیرانداز با استفاده از پوست حیوانات و سپس با گره زدن پشم حیوانات به بافتِ حصیر، نوعی فرش تازه به دست آمد. به این ترتیب چادرنشینان ایلاتی علاوه بر کار اصلیشان، یعنی دامداری، در اوقات فراغت به رشتن و بافتن الیاف پشم و تهیه چادر و قالی با دوام و سبک میپرداختند. | |||
از خصوصیات بارز و منحصر به فرد فرش دستباف ایرانی تقلیدی نبودن آن است حتی در مواردی که چند بافنده از روی یک نقشه قالی بافتهاند یا حتی یک بافنده بر مبنای نقشه واحدی دو یا چند فرش بافته است باز هم اثری از تقلید نیست و در عوض آنچه در قالیهای ایرانی، مشهود است حالات روحی بافنده است که از درون وی میجوشد. | |||
با توجه به کشفیات باستانشناسان در سالهای اخیر این عقیده رواج یافته است که قدمت قالی بافته شده به شکل کنونی آن به پانصد سال قبل از میلاد [[مسیحی، دین|مسیح]] میرسد. قالیچه معروف «پازیریک» که پرفسور رودنکو، به طور اتفاقی، در منطقهای به همین نام در مرز مغولستان کشف کرد، هماکنون زینت بخش یکی از سالنهای موزه هرمیتاژ لنینگراد است. بنابر نظر وی این فرش به دوره [[هخامنشیان]] تعلق دارد. اندازههای این قالیچه ۸۳/۲۷۱ متر است و نمونه دقیقی از روی آن تهیه شده است. تصاویر مخلوقات بالدار افسانهای، یک گوزن زرد خالدار ایرانی و مردی سوار بر اسب به طور مکرر در حاشیه این قالیچه بافته شده است. وجودگوزن خالدار زرد در این قالیچه که یکی از حیوانات مخصوص نواحی ساحلی دریای خزر است، نشانگر این حقیقت است که این قالیچه بافته دست هنرمندان ایرانی است. | با توجه به کشفیات باستانشناسان در سالهای اخیر این عقیده رواج یافته است که قدمت قالی بافته شده به شکل کنونی آن به پانصد سال قبل از میلاد [[مسیحی، دین|مسیح]] میرسد. قالیچه معروف «پازیریک» که پرفسور رودنکو، به طور اتفاقی، در منطقهای به همین نام در مرز مغولستان کشف کرد، هماکنون زینت بخش یکی از سالنهای موزه هرمیتاژ لنینگراد است. بنابر نظر وی این فرش به دوره [[هخامنشیان]] تعلق دارد. اندازههای این قالیچه ۸۳/۲۷۱ متر است و نمونه دقیقی از روی آن تهیه شده است. تصاویر مخلوقات بالدار افسانهای، یک گوزن زرد خالدار ایرانی و مردی سوار بر اسب به طور مکرر در حاشیه این قالیچه بافته شده است. وجودگوزن خالدار زرد در این قالیچه که یکی از حیوانات مخصوص نواحی ساحلی دریای خزر است، نشانگر این حقیقت است که این قالیچه بافته دست هنرمندان ایرانی است. | ||
صنعت قالیبافی در طول تاریخ راه ترقی پیمود و به درجهای از کمال رسید که هنرمندان قالیباف ایرانی شاهکارهای بینظیری خلق کردند. معروف است که ایوان مدائن با فرش زرباف و جواهر نشانی معروف به فرش چهار فصل بهارستان، مفروش گردیده بود. به گفته ابو جعفر محمد طبری صاحب تاریخ معروف طبری، یک قالی بسیار عالی ایرانی به طول ۴۵۰ قدم و عرض ۹۰ قدم موسوم به «بهار خسرو» -که به اعتقاد پرفسور لَرد مارتینکانوی انگلیسی مربوط به دوره ساسانی بوده و برای خسرو اول بافته شده بود - در قصر [[تیسفون]] (طاق کسری) وجود داشته است. در حال حاضر هم بسیاری از فرشهای معروف و تاریخی ایران، در موزههای معروف ایران و دیگر کشورهای جهان نگهداری میشوند، از جمله شاهکارهای هنری دنیا به حساب میآیند. فرش اردبیل که در موزه ویکتوریا و آلبرت لندن موجود است از لحاظ طرح و بافت یکی از معروفترین و با ارزشترین فرشهای جهان به شمار میرود. تار و پود این فرش از ابریشم است و در سال ۱۵۳۹ میلادی بافته شده است. فرش موسوم به شکارگاه(Hunting Ground)در موزه هنر و صنعت اتریش نگهداری میشود. همچنین فرش معروفی که در موزه پرزیدنتس ورشو نگهداری میشود در سال ۱۶۰۱ میلادی به سفارش ذیگموند واذا پادشاه لهستان در [[کاشان]] بافته شده است. | صنعت قالیبافی در طول تاریخ راه ترقی پیمود و به درجهای از کمال رسید که هنرمندان قالیباف ایرانی شاهکارهای بینظیری خلق کردند. معروف است که ایوان مدائن با فرش زرباف و جواهر نشانی معروف به فرش چهار فصل بهارستان، مفروش گردیده بود. به گفته ابو جعفر محمد طبری صاحب تاریخ معروف طبری، یک قالی بسیار عالی ایرانی به طول ۴۵۰ قدم و عرض ۹۰ قدم موسوم به «بهار خسرو» -که به اعتقاد پرفسور لَرد مارتینکانوی انگلیسی مربوط به [[ساسانیان|دوره ساسانی]] بوده و برای خسرو اول بافته شده بود - در قصر [[تیسفون]] (طاق کسری) وجود داشته است. در حال حاضر هم بسیاری از فرشهای معروف و تاریخی ایران، در موزههای معروف ایران و دیگر کشورهای جهان نگهداری میشوند، از جمله شاهکارهای هنری دنیا به حساب میآیند. فرش اردبیل که در موزه ویکتوریا و آلبرت لندن موجود است از لحاظ طرح و بافت یکی از معروفترین و با ارزشترین فرشهای جهان به شمار میرود. تار و پود این فرش از ابریشم است و در سال ۱۵۳۹ میلادی بافته شده است. فرش موسوم به شکارگاه(Hunting Ground)در موزه هنر و صنعت اتریش نگهداری میشود. همچنین فرش معروفی که در موزه پرزیدنتس ورشو نگهداری میشود در سال ۱۶۰۱ میلادی به سفارش ذیگموند واذا پادشاه لهستان در [[کاشان]] بافته شده است. | ||
صنعت قالیبافی از هنگام ورود [[اسلام]] به ایران، بر خلاف فراز و نشیب این برهه از تاریخ، در مناطق مختلف کشور کماکان رواج داشته است. به طوری که طبق نوشتههای تاریخی، در قرن سوم هجری از بزرگترین مراکز بافت قالی و زیلو به شمار میآمده است. همچنین در نقاط دیگر کشور از جمله سیستان، خراسان و بخارا نیز این صنعت رواج داشته است و قالیهای این مناطق مورد استقبال قرارگرفتهاند. این روند همچنان ادامه داشت تا اینکه هنر- صنعت قالیبافی در آغاز دوره [[صفویان]] به اوج عظمت و درخشش خود رسید. چندین کارگاه بزرگ قالیبافی در [[تبریز]]، قزوین و سایر شهرهای ایران ایجاد شد و شاه تهماسب صفوی -که خود مردی هنرمند بود _ از این اقدامات حمایت کرد و حتی معروف است که چندین طرح اصیل را که امروزه نیز بنای کار تعداد زیادی از طراحان قالی است به وجود آورد. | صنعت قالیبافی از هنگام ورود [[اسلام]] به ایران، بر خلاف فراز و نشیب این برهه از تاریخ، در مناطق مختلف کشور کماکان رواج داشته است. به طوری که طبق نوشتههای تاریخی، در قرن سوم هجری از بزرگترین مراکز بافت قالی و زیلو به شمار میآمده است. همچنین در نقاط دیگر کشور از جمله سیستان، خراسان و بخارا نیز این صنعت رواج داشته است و قالیهای این مناطق مورد استقبال قرارگرفتهاند. این روند همچنان ادامه داشت تا اینکه هنر- صنعت قالیبافی در آغاز دوره [[صفویان]] به اوج عظمت و درخشش خود رسید. چندین کارگاه بزرگ قالیبافی در [[تبریز]]، قزوین و سایر شهرهای ایران ایجاد شد و شاه تهماسب صفوی -که خود مردی هنرمند بود _ از این اقدامات حمایت کرد و حتی معروف است که چندین طرح اصیل را که امروزه نیز بنای کار تعداد زیادی از طراحان قالی است به وجود آورد. | ||
| خط ۱۹: | خط ۱۵: | ||
اما در دوران [[قاجاریه]]، صادرات قالی دوباره رونق پیدا کرد. در اوایل قرن سیزدهم هجری، تجارت فرش ایران و صدور آن به کشورهای اروپایی رونق یافت و به همین علت برای جلب مشتری بیشتر، تغییراتی در رنگ، نقشه و ابعاد قالی ایرانی به وجود آمد. در این زمان برخی بازرگانان خارجی مستقیما اقدام به تهیه فرش ایرانی و صدور آن به اروپا و امریکا مینمودند که این کار انها به برخی دخالتهای بی جا انجامید و به همین دلیل دولت وقت برای جلوگیری از این امر و به منظور حفظ اصالت فرش ایرانی و ارتقاء این صنعت و نیز افزایش صادرات آن سازمانی به نام «شرکت سهامی فرش ایران» دایر کرد که از سال ۱۳۱۴ تاکنون مشغول به کار است. علاوه بر این شرکت دولتی، شرکتهای بزرگ خصوصی دیگری نیز در این کار سرمایهگذاریکردهاند. این صنعت هماکنون در شهرها و روستاهای سراسر کشور ایجاد اشتغال کرده است. | اما در دوران [[قاجاریه]]، صادرات قالی دوباره رونق پیدا کرد. در اوایل قرن سیزدهم هجری، تجارت فرش ایران و صدور آن به کشورهای اروپایی رونق یافت و به همین علت برای جلب مشتری بیشتر، تغییراتی در رنگ، نقشه و ابعاد قالی ایرانی به وجود آمد. در این زمان برخی بازرگانان خارجی مستقیما اقدام به تهیه فرش ایرانی و صدور آن به اروپا و امریکا مینمودند که این کار انها به برخی دخالتهای بی جا انجامید و به همین دلیل دولت وقت برای جلوگیری از این امر و به منظور حفظ اصالت فرش ایرانی و ارتقاء این صنعت و نیز افزایش صادرات آن سازمانی به نام «شرکت سهامی فرش ایران» دایر کرد که از سال ۱۳۱۴ تاکنون مشغول به کار است. علاوه بر این شرکت دولتی، شرکتهای بزرگ خصوصی دیگری نیز در این کار سرمایهگذاریکردهاند. این صنعت هماکنون در شهرها و روستاهای سراسر کشور ایجاد اشتغال کرده است. | ||
مرغوبیت و ارزش هنری قالی به چند عامل مهم از جمله رنگ آمیزی و هماهنگی رنگهای، ان، نقشه و نظم موزون نقشهها و زمینه و بافت قالی بستگی دارد. از میان معروفترین نقشهای، قالی ایرانی میتوان به نقشهای اسلیمی، طرح خرطوم فیلی، ترنجی، شاه عباسی، بته جقهای و طرح گلها و شکوفهها اشاره کرد. به این سبب،کارشناسان خارجی فرشهای ایرانی را به بوستانی پر ازگل و گیاه و حیوانات و پرندگان مختلف تشبیه میکنند. به طورکلی دو نوع فرش شهری و ایلیاتی (عشایری) در ایران تهیه میشود. فرشهای شهری اغلب در شهرهایی نظیر [[کاشان]]، [[کرمان]]، [[مشهد]]، [[تبریز]]، [[اراک]]، [[همدان]]، [[اصفهان]]، [[یزد]] و [[تهران مصور|تهران]] بافته میشوند و بافت | مرغوبیت و ارزش هنری قالی به چند عامل مهم از جمله رنگ آمیزی و هماهنگی رنگهای، ان، نقشه و نظم موزون نقشهها و زمینه و بافت قالی بستگی دارد. از میان معروفترین نقشهای، قالی ایرانی میتوان به نقشهای اسلیمی، طرح خرطوم فیلی، ترنجی، شاه عباسی، بته جقهای و طرح گلها و شکوفهها اشاره کرد. به این سبب،کارشناسان خارجی فرشهای ایرانی را به بوستانی پر ازگل و گیاه و حیوانات و پرندگان مختلف تشبیه میکنند. به طورکلی دو نوع فرش شهری و ایلیاتی (عشایری) در ایران تهیه میشود. فرشهای شهری اغلب در شهرهایی نظیر [[کاشان]]، [[کرمان]]، [[مشهد]]، [[تبریز]]، [[اراک]]، [[همدان]]، [[اصفهان]]، [[یزد]] و [[تهران مصور|تهران]] بافته میشوند و بافت فرش های ایلیاتی مانند [[ترکمنی]]، [[بلوچی]]، [[قشقایی]]، [[بختیاری]] و سیستانی در میان [[ایلات و عشایر|ایلات و عشایر کشور]]، که در نقاط مختلف پراکندهاند، رایج است. البته اصول قالیبافی در تمام نقاط کشور یکسان است ولی آنچه تفاوت دارد طرز رنگ آمیزی، انتخاب نقشه، طرحهای ظاهری و نیز استحکام آن است. اکنون به طور خلاصه به ویژگی و محل بافت قالیهای مناطق مختلف کشور میپردازیم. | ||
=== آذربایجان === | === [[آذربایجان شرقی|آذربایجان]] === | ||
استان [[آذربایجان غربی|آذربایجان]] و بخصوص شهر تاریخی [[تبریز]] یکی از مراکز مهم قالیبافی در ایران است که تلاش و کوشش هنرمندان و بازرگانان این خطه از کشورمان نقش بسزایی در احیاء و بقاء هنر قالیبافی داشته است. در این استان تعداد زیادی در این صنعت -هنر اشتغال دارند و دارهای قالی در سراسر استان و بویژه در شهر [[تبریز]] و حومه آن متمرکز است. | استان [[آذربایجان غربی|آذربایجان]] و بخصوص شهر تاریخی [[تبریز]] یکی از مراکز مهم قالیبافی در ایران است که تلاش و کوشش هنرمندان و بازرگانان این خطه از کشورمان نقش بسزایی در احیاء و بقاء هنر قالیبافی داشته است. در این استان تعداد زیادی در این صنعت -هنر اشتغال دارند و دارهای قالی در سراسر استان و بویژه در شهر [[تبریز]] و حومه آن متمرکز است. | ||
از و یژگیهای قالیهای آذربایجان این است که گره آنها ترکی باف و دو پوده است و خامه بیشتر آنها از پشم محلی و دست ریس تامین میشود. پشم این مناطق از پشم سایر نواحی ایران زبرتر است اما خامه مصرفی در کارگاههای بزرگ از کارخانههای پشم ریسی تهران و [[تبریز]] تهیه میشود. تعداد گرههای زده شده در کارگاههای تبریز بستگی به مرغوبیت و نوع قالی دارد ولی، معمولا بین ۵ تا ۱۰ گره در هر سانتیمتر متغیر است. در تبریز تعدادکمی قالی و قالیچه ابریشمی، نیز به صورت کارهای صرفا تزئینی و سفارش خصوصی بافته میشود. | از و یژگیهای [[قالی بافی در آذربایجان|قالیهای آذربایجان]] این است که گره آنها ترکی باف و دو پوده است و خامه بیشتر آنها از پشم محلی و دست ریس تامین میشود. پشم این مناطق از پشم سایر نواحی ایران زبرتر است اما خامه مصرفی در کارگاههای بزرگ از کارخانههای پشم ریسی تهران و [[تبریز]] تهیه میشود. تعداد گرههای زده شده در کارگاههای تبریز بستگی به مرغوبیت و نوع قالی دارد ولی، معمولا بین ۵ تا ۱۰ گره در هر سانتیمتر متغیر است. در [[تبریز]] تعدادکمی قالی و قالیچه ابریشمی، نیز به صورت کارهای صرفا تزئینی و سفارش خصوصی بافته میشود. | ||
قالیبافان آذربایجانی از ماهرترین و مسلطترین قالیبافان ایران هستند. بیشتر طرحهای قالی [[تبریز]] کاملا سنتی هستند. قالیهای تبریز- به جز تعداد معدودی قالیهای نفیس- دارای رنگهای، تند میباشند که علاقهمندانی در داخل و خارج از کشور بخصوص کشورهای همجوار و شیخ نشینهای [[خلیج فارس]] دارد. در شهرهای دیگر استان آذربایجان نیزکم و بیش قالیبافی رایج است و در بیشتر این شهرها و روستاهای آنها قالیهای سنتی حفظ شده و از رنگهای طبیعی و پشمهای دست ریس استفاده میشود. | [[قالی بافی در آذربایجان|قالیبافان آذربایجانی]] از ماهرترین و مسلطترین قالیبافان ایران هستند. بیشتر طرحهای قالی [[تبریز]] کاملا سنتی هستند. قالیهای تبریز- به جز تعداد معدودی قالیهای نفیس- دارای رنگهای، تند میباشند که علاقهمندانی در داخل و خارج از کشور بخصوص کشورهای همجوار و شیخ نشینهای [[خلیج فارس]] دارد. در شهرهای دیگر استان آذربایجان نیزکم و بیش قالیبافی رایج است و در بیشتر این شهرها و روستاهای آنها قالیهای سنتی حفظ شده و از رنگهای طبیعی و پشمهای دست ریس استفاده میشود. | ||
=== خراسان === | === خراسان === | ||
قدمت این هنر و فن در استان خراسان به قبل از حمله اعراب به ایران میرسد. | قدمت این هنر و فن در استان خراسان به قبل از حمله اعراب به ایران میرسد. [[مشهد]]، که مرکز استان خراسان و یکی از شهرهای زیارتی و توریستی است، در زمان [[صفویان|صفویه]] یکی از مراکز مهم قالیبافی خراسان بزرگ و ایران بشمار میرفت و از آن دوره قالیهای بسیار نفیسی در موزههای جهان موجود است. در طراحی و بافت این قالیها نهایت ظرافت و استادی به کار رفته است. مجموعه فرشهای موجود در موزه [[آستان قدس رضوی]] یکی از کاملترین مجموعههای فرش جهان است. به سبب آنکه [[مشهد]] یکی از شهرهای زیارتی و سیاحتی است، یکی از بازارهای بزرگ داد و ستد فرش نیز محسوب میشود. | ||
از و یژگیهای فرش خراسان این است که گره فرشها، [[ترکی]] باف و فارسی باف است و علت آن مهاجرت برخی اهالی آذربایجان به [[مشهد]] است. پشم قالیهای مشهد نیز در خود استان خراسان تهیه میشود. زیرا شمال خراسان از مراکز عمده دامداری ایران بوده و هست. پشمهای خراسانی، نرمتر از پشمهای آذربایجانی است. بیشتر گرههای خراسانی جفتی و فارسی باف است که به دلیل نرم بودن پشم به کار رفته قالیهای خراسان معمولا کم دوامتر از فرشهای تبریزی هستند. علاوه بر مشهد در شهرهای دیگر از جمله قائنات، کاشمر، توس و [[نیشابور]] نیز قالیبافی رواج دارد. قالیهای قائنات از دیرباز معروف بوده و حتی عقیده بر این است که طرح معروف «هراتی» ابتدا در روستاهای قائنات (گناباد) به وجود آمده است. | از و یژگیهای فرش خراسان این است که گره فرشها، [[ترکی]] باف و فارسی باف است و علت آن مهاجرت برخی اهالی آذربایجان به [[مشهد]] است. پشم قالیهای مشهد نیز در خود استان خراسان تهیه میشود. زیرا شمال خراسان از مراکز عمده دامداری ایران بوده و هست. پشمهای خراسانی، نرمتر از پشمهای آذربایجانی است. بیشتر گرههای خراسانی جفتی و فارسی باف است که به دلیل نرم بودن پشم به کار رفته قالیهای خراسان معمولا کم دوامتر از فرشهای تبریزی هستند. علاوه بر مشهد در شهرهای دیگر از جمله قائنات، کاشمر، توس و [[نیشابور]] نیز قالیبافی رواج دارد. قالیهای قائنات از دیرباز معروف بوده و حتی عقیده بر این است که طرح معروف «هراتی» ابتدا در روستاهای قائنات (گناباد) به وجود آمده است. | ||
=== کاشان === | === [[کاشان]] === | ||
این شهر در زمان [[صفویان|صفویه]] یکی از مراکز مهم نساجی ایران و حتی جهان بوده است. به طوری که مخمل دوزی آن شهرتی عالمگیر داشته و اکنون نیز در موزههای داخل و خارج از کشور نمونههایی از این پارچهها و قالیهایی، که در زمان صفویه بافته شدهاند، یافت میشود. همان گونه که ذکر شد قالیبافی در دوره صفویه رواج داشت چنانکه مارکوپولو، جهانگرد معروف ونیزی، در سمرنامه خود علاوه بر مخمل دوزی کاشان از قالیهای خوش نقش این شهر نیز یاد کرده است. در زیر قالی معروف «[[اردبیل]]» نام «مقصود کاشانی» به چشم میخورد و معروف است که وی از دست شاه تهماسب صفویگریخته و در مقبره شیخ صفیالدین اردبیلی متحصن شده و در همانجا این شاهکار کم نظیر را شروع کرده و به انجام رسانده است. | این شهر در زمان [[صفویان|صفویه]] یکی از مراکز مهم نساجی ایران و حتی جهان بوده است. به طوری که مخمل دوزی آن شهرتی عالمگیر داشته و اکنون نیز در موزههای داخل و خارج از کشور نمونههایی از این پارچهها و قالیهایی، که در زمان [[صفویان|صفویه]] بافته شدهاند، یافت میشود. همان گونه که ذکر شد قالیبافی در [[صفویان|دوره صفویه]] رواج داشت چنانکه مارکوپولو، جهانگرد معروف ونیزی، در سمرنامه خود علاوه بر مخمل دوزی کاشان از قالیهای خوش نقش این شهر نیز یاد کرده است. در زیر قالی معروف «[[اردبیل]]» نام «مقصود کاشانی» به چشم میخورد و معروف است که وی از دست شاه تهماسب صفویگریخته و در مقبره شیخ صفیالدین اردبیلی متحصن شده و در همانجا این شاهکار کم نظیر را شروع کرده و به انجام رسانده است. | ||
قالیبافی [[کاشان]] پس از سلسله [[صفویان|صفویه]] دچار دگرگونی شد تا اینکه با ورود ماشینهای پارچه بافی حرفه قالیبافی مجددا در این شهر رونقگرفت. در این شهر تاریخی تعداد زیادی دار قالی برپاست و افراد زیادی در این حرفه مشغول به کارند. پشمهای مورد نیاز قالیبافان کاشان بیشتر از تهران، خراسان و آذربایجان تامین میشود و خامه مصرفی آنها نیز کلا کارخانهای و دارای، رنگهای نباتی و شیمیایی است. در سالهای اخیر تعداد زیادیکارخانههای فرش ماشینی نیز در این شهر دایر شده که مصرف کنندگان زیادی نیز دارد. | قالیبافی [[کاشان]] پس از سلسله [[صفویان|صفویه]] دچار دگرگونی شد تا اینکه با ورود ماشینهای پارچه بافی حرفه قالیبافی مجددا در این شهر رونقگرفت. در این شهر تاریخی تعداد زیادی دار قالی برپاست و افراد زیادی در این حرفه مشغول به کارند. پشمهای مورد نیاز قالیبافان کاشان بیشتر از تهران، خراسان و آذربایجان تامین میشود و خامه مصرفی آنها نیز کلا کارخانهای و دارای، رنگهای نباتی و شیمیایی است. در سالهای اخیر تعداد زیادیکارخانههای فرش ماشینی نیز در این شهر دایر شده که مصرف کنندگان زیادی نیز دارد. | ||
=== همدان === | === [[همدان]] === | ||
قالیبافی در | قالیبافی در [[استان همدان]] سابقهای بس طولانی دارد و تخصص و گرایش بیشتر قالیبافان همدانی در بافت قالیچه و کناره است. بخش «درگزین» نزدیک رُزّن مهمترین منطقه قالیبافی [[استان همدان]] به شمار میرود. تولیدات این منطقه از نظر کیفیت و کمیت نسبت به سایر مناطق استان برتر است. | ||
مراکز | قالیبافان این منطقه هنوز اصالت قالیهای خود راحفظ کرده و از رنگهای طبیعی و نباتی و نیز پشمهای دست ریس استفاده میکنند. به همین دلیل قالیچههای بافت این ناحیه از رنگ و جلای خاص و طرح و نقشه مرغوبتری نسبت به سایر جاها برخوردارند. رنگ زمینه فرشهای این منطقه آبی، سبز و سرخ استکه ناشی از مصرف نیل و روناس است. از دیگر مراکز قالیبافی [[استان همدان]] میتوان از کبود آهنگ و روستاهای اطراف آن مثل فامنین، دستگرد و خان آباد نام برد. تولیدات این مناطق بیشتر دارای زمینه شتری یا قرمز رنگ و معمولا دارای تُرنجهایی تیره رنگ در وسط است. در سایر بخشهای [[استان همدان]] از جمله مهربان، تویسرکان و خمسه نیز قالیچههای زمخت و ساده با نقش ترنج بافته میشود به دلیل آنکه قالیبافان از رنگهای شیمیایی و کلاف تافته کارخانهای استفاده میکنند، فرش این منطقه مرغوبیت فرشهای سایر نقاط این استان را ندارد. | ||
=== | === [[یزد]] و [[اصفهان]] === | ||
از جمله استانهای با سابقه در تولید قالی و قالیچه استانهای [[یزد]] و [[اصفهان]] هستند که قالیهای آنها بیشتر شبیه [[قالی بافی در کرمان|قالیهایکرمان]] است ولی از لحاظ رنگ بهتر از آنها میباشند. از آنجا اکه در بافت قالیهای یزدی - به ویژه نقش هراتی آن - از رنگهای نباتی و گاه شیمیایی استفاده میشود، رنگ آنها ثابتتر از [[قالی بافی در کرمان|قالیهای کرمان]] است. تنوع رنگ در قالیهای بافت [[اصفهان]] بسیار محدود است. در روستاهای آن هنوز از رنگهای گیاهی و معدنی استفاده میشود. در روستاهای شهر کرد و [[استان چهارمحال و بختیاری|چهار محال بختیاری]] نوعی قالی با طرحهای شکسته هندسی بافته میشود که عموما ترکی باف هستند. استانهای [[کرمان]]، [[استان مرکزی|مرکزی]] و [[تهران مصور|تهران]] در سدههای اخیر _ بویژه در صد سال اخیر _ در قالیبافی پیشرفت قابل توجهی داشتهاند و قالی را به طور حرفهای و تخصصی تولید میکنند. | |||
=== [[کرمان]] === | |||
[[قالی بافی در کرمان|قالیهای استان کرمان]]، که در اوایل قرن بیستم میلادی یکی از معروفترین مراکز قالیبافی جهان بود، طرحها و رنگهای بسیار زیبا و استثنایی دارد به ندرت رنگ و طرح دو قالی شبیه یکدیگر است. قالیبافان کرمانی درگذشته بیشتر از رنگهایگیاهی و طبیعی استفاده میکردند در حال حاضر علیرغم اینکه مصرف رنگهای نباتی کم شده است اما هنوز رنگ قالیها در برابر نور و شستشو تقریبا ثابت است. پشم مصرفی [[کرمان]] از خود منطقه و مقداری نیز از [[کرمانشاه]] و خراسان تامین میشود. در کرمان به استثنای منطقه سیرجان و حومه آن که [[ایلات و عشایر]] سکونت دارند، دارهای قالی عموما عمودی است. طرحهای معروف قالی [[کرمان]] عبارتند از: شاه عباسی، افشان، ترنجی، خوشه، برگ فرنگی،درختی، شکارگاه، قاب قرآنی، چهره بافی و...گره رایج در [[کرمان]]، فارسی باف است. | |||
=== | === [[استان مرکزی|مرکزی]] === | ||
علی رغم اینکه بیش از یک قرن از سابقه [[قالی بافی در استان مرکزی|قالیبافی در استان مرکزی]] و بویژه شهر [[اراک]] نمیگذرد. این استان یکی از چهار مرکز بزرگ قالیبافی ایران به شمار میرود. این هنر - صنعت در اراک از زمان [[قاجاریه]] شروع به رشد کرد و سریعتر از دیگر کشورها ترقی کرد. رشد سریع کارگاههای قالیبافی و رنگرزی در [[اراک]] از زمان تاسیس کارگاههای رنگرزی توسط شرکت انگلیسی «زیگلر» شروع شد و این رشد تا زمان بحران بزرگ اقتصادی در اروپا و امریکا ادامه یافت که به تعطیلی شرکتهای مزبور انجامید؛ این بحران به شدت بر صنعت بافت قالی و صدور آن _ بخصوص در [[اراک]] - تاثیر گذاشت. سرانجام با همت و سرمایهگذاری افراد بومی، این صنعت رونق گذشته خود را بازیافت. | |||
در [[اراک]] سه نوع قالی به نامهای «ساروقی»، «مشک آباد» و «محال» بافته میشود. قالی ساروق نسبت به دو قالی دیگر از مرغوبیت بیشتری برخوردار است. قالیهای «مشک آباد» خیلی درشت باف است ( ۱۵ چینی درگره) و تار و پود آن از نخ پنبهای دست ریس و خامه آن پشمهای دباغی خریداری شده از [[تهران مصور|تهران]] و [[اصفهان]] میباشد. قالیهای «محال» علی رغم آنکه شباهتهایی به قالیهای «مشک آباد» دارند اما ریز بافتتر میباشند، پشم مصرفی آن مرغوبتر، رنگهایش زندهتر، نقشهایش متنوعتر و پُرزهایش تا حدودی بلندتر است. | |||
بافت قالیهای ساروق ریز و متراکم است و برای تار و پودهای نازک آن از نخ پنبهای ماشینی، و برای پودهای ضخیمش از نخ کلفت دست ریس استفاده میشود، زمینه این قالیها اغلبگلی رنگ است و نقش سرتاسریگل و برگ دارد و پرزهایش ۱۲ میلیمتری است. نقش قالیچههای ساروق بیشتر ترنجی و دارای حاشیههای بسیار زیباست.گره قالیچه ساروق فارسی و جنس پشم آن بسیار مرغوب میباشد و در آن بیشتر از رنگهای نباتی استفاده میشود. مراکز اصلی [[قالی بافی در استان مرکزی|قالیبافی در استان مرکزی]] عبارتند از: [[اراک]]، محلات، خوانسار و کمره که بهترین قالیهای خارج از شهر اراک به روستاهای لیلیهان - ساروق و بخش کمره اختصاص دارد. | |||
=== | === [[استان تهران|تهران]] === | ||
اهمیت تهران در صنعت قالیبافی از زمان [[قاجاریه]] آغاز شد. تعداد کارگاههای قالیبافی دراین شهر اندک ولی از نظر کیفیت و کمیت تولیدات درخور توجه است. قالیهای بافت تهران بیشتر جنبه هنری و تزئینی دارد. این شهر به دلیل برخورداری از چند کارخانه ریسندگی پشم وکارخانجات پشم شویی، ریسندگی و رنگرزی در صنعت فرش ایران جایگاه خاصی دارد. طرح قالیهای بافته شده، به افرادی بستگی دارد که از شهرهای مختلف به این شهر مهاجرت کردهاند به طوری که در یک کارگاه ممکن است از [[قالی بافی در ترکمن|قالیچههای ترکمنی]] تا قالیهای طرح [[کرمان]] و [[تبریز]] بافته شود. همان طور که قبلا ذکر شد یک گروه عمده قالیهای ایرانی عبارت است از قالیهای ایلیاتی و عشایری که انواع مختلفی دارند، سه گروه معروف آنها عبارتند از: قالی و قالیچه [[ترکمن]]، قالیهای ایل [[قشقایی]] ([[استان فارس]]) و قالیهای [[بلوچی]] و سیستانی (مربوط به [[استان سیستان و بلوچستان]]). | |||
=== [[ترکمن]] === | |||
ترکمنهای ایران در شهرهای حاشیه جنوب شرقی [[دریاچه خزر|دریای خزر]] پراکندهاند و کار قالیبافی و قالیچه بافی در بین سه ایل اصلی آنان یعنی آتابای، جعفربای و تکه -که مهاجران ترکمنستان هستند - رواج دارد. آنها قالیبافی را از دیرباز در کنار کشاورزی و دامداری فرا گرفته بودند. [[قالی بافی در ترکمن|قالیبافی در ایلات ترکمن]] کارِ زنان و دختران هنرمند ایل است که گاه با دقت و ظرافت در کار خود شاهکارهایی بینظیر خلق میکنند. | |||
بهترین قالیهای ترکمن را ایلِ «تکه» میبافند که تعداد آنها نیز محدود است و حداکثر به ۵۰۰ تخته در سال میرسد.گره [[قالی بافی در ترکمن|قالیهای ترکمن]] به طورکلی ترکی باف و یک پوده است و خامه آن دست ریس میباشد. طرحهای [[قالی بافی در ترکمن|قالیهای ترکمن]] اکثرا شکسته و هندسی است و شبیه طرحهای بخارا و سمرقند است. طرحهای معروفی که تراکمه با آن قالیهای خود را زینت میدهند عبارتند از: مادیگل، تکه گل، افغانی (توسط ایل تکه) و درناب گل، قفسه گل، آقیق - طرح متداول در ایل آتابای-و آینهگل -که مخصوص ایل جعفربای است - رنگهای مصرفی آنها در گذشته رنگهای طبیعی از قبیل قرمز دانه و روناس بودهکه شفافیت و رنگ مخصوص قرمز آن بهترین معرف کار قالیبافان ترکمن بوده است. ولی امروزه، متاسفانه، کم و بیش از رنگهای، شیمیایی استفاده میشود. | |||
=== [[قالی بافی در فارس و ایل قشقایی|فارس و ایل قشقایی]] === | |||
قالیبافی در [[استان فارس]] بیشتر در بین ایلات [[قشقایی]] خمسه و ممسنی و یا مردم روستایی این استان رواج دارد. بهترین قالیچههای فارسکار ترکان [[قشقایی]] است که در خارج از کشور هم از شهرت بسزایی برخوردار است. این قالیها و قالیچهها کار زنان و دختران ایل است که عمدتا برای مصرف خانواده و یا جهیزیه عروس بافته میشود. تار و پود این قالیها عمدتا از پشم است که در فارس تهیه میشود و از انواع مرغوب پشم به شمار میرود. قالیهای قشقایی ترکی باف و دو پوده است، نقش آنها اکثرا شکسته و هندسی (تکراری) بوده و صرفنظر از شفافیت رنگها شبیه کارهای ترکمن است. تیره ایل عرب و باصری از ایلات خمسه هم قالیچههایی با طرحهای، متنوع و فارسی باف میبافند. | |||
در | === [[استان سیستان و بلوچستان|سیستان و بلوچستان]] === | ||
قالیچههای بلوچی علی رغم نامشان بیشتر توسط کوچنشینان اطراف تربت حیدریه، کاشمر، [[سرخس]] و تربت جام در استان خراسان بافته میشود. البته در سیستان هم تا حدودی بافت قالیچه رواج دارد که به آن اشاره خواهد شد. این گروه کوچنشینان نیز بلوچهایی هستند که در زمان [[نادرشاه افشار]] به خراسان کوچانده شدهاند. قالیچههای بلوچی همانند تولیدات عشایر دیگر روی دارهای افقی بافته میشوند،گره آنها فارسی باف است و یک پود دارند و معمولا نیز به دلیل استفاده از رنگهای سرخ تیره، لاجوردی و سیاه؛ تیره مینمایند. بافت این قالیچهها در انحصار چند طایفه و قبیله از جمله: بهلولی، بایزیدی و جان میرزایی است و علیرغم فقدان مرغوبیت، مشتریان زیادی در شهرهای سیستان و خراسان دارد. بایدگفت فرشها (یا به طور کلی زیراندازهای) سیستان از نظر تاریخی به سه نوع عمده تقسیم میشود: | |||
* الف) نوع تاریخی یا کهن که تا آغاز قرن چهاردهم هجری (بیستم میلادی) بافته میشده است؛ | |||
* ب) نوع میانه که از حدود قرن سیزدهم هجری (نوزدهم میلادی) بافته میشده و هنوز هم بافته میشود؛ | |||
* ج) نوع جدید که هماکنون بافته میشود. | |||
نمونههای اندک باقیمانده از قالی اصیل سیستان متعلق به اواخر قرن سیزدهم هجری (قرن نوزدهم میلادی) میباشند. پژوهشهای اخیر نشان میدهد که فرشهای سیستان از فرشهای، [[بلوچی]] جدا بوده و ریشه در فرهنگ قومی سیستانیان (سکاها) دارند. | در مورد نوع کهن، جز اسناد مکتوب شواهد عینی دیگری در دست نیست. درکتب تاریخی هم در چند جای معدود به این نوع فرش اشاره شده و آن را از بهترین فرشهای ایرانی دانستهاند. مثلا از قالی طبری و ازگلیم آن در ردیف بافتههای مهم سخن رفته است. متاسفانه هیچ اطلاعی درباره جزئیات جنس و فنون و نقش و اندازه این قالیها در دست نیست. نمونههای اندک باقیمانده از قالی اصیل سیستان متعلق به اواخر قرن سیزدهم هجری (قرن نوزدهم میلادی) میباشند. پژوهشهای اخیر نشان میدهد که فرشهای سیستان از فرشهای، [[بلوچی]] جدا بوده و ریشه در فرهنگ قومی سیستانیان (سکاها) دارند. | ||
== نیز نگاه کنید به == | == نیز نگاه کنید به == | ||
* [ | * [[صنایع دستی]] | ||
* [ | * [[قالی بافی در آذربایجان]] | ||
* [ | * [[قالی بافی در خراسان]] | ||
* [ | * [[قالی بافی در کاشان]] | ||
* [ | * [[قالی بافی در یزد و اصفهان]] | ||
* [ | * [[قالی بافی در کرمان]] | ||
* [[قالی بافی در تهران]] | * [[قالی بافی در تهران]] | ||
* [[قالی بافی در ترکمن]] | * [[قالی بافی در ترکمن]] | ||
نسخهٔ کنونی تا ۱۹ ژانویهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۸:۱۶
صنعت قالیبافی ایران صنعتی کاملا مستقل است که ضمن رفع نیازهای مصرفی دارای، ارزش هنری نیز میباشد. دستاندرکاران تولید این فرآورده از مواد اولیه ارزان و فراوان، محصولات گران قیمت میسازند. این صنعت از گذشتههای دور شهرتی درخور داشته و دارد. بافت قالی ترکیبی از «هنر» و «صنعت» و بازتاب سرپنجههای هنرمندان و صنعتگران قالیباف است. به همین دلیل دارای ویژگیهایی است که از هیچ جهت به سایر فرآوردههای هنری و صنعتی شبیه نیست. و باز به همین علت است که رشد ماشینیزم، علی رغم آنکه عرصه را بر بسیاری از فرآوردههای دستی تنگ کرده، هنوز موفق به سلب هویت از قالیبافی نشده است و این صنعت کماکان توان آن را دارد تا حیرت هم عصران ماشین را برانگیزد و زبانها را به تحسین بگشاید. قالی ایران در واقع آینه تمام نمای افکار، احساسات، روحیات و خلق و خوی مردم باصفا و صمیمی و هنرمند ایران است.
از خصوصیات بارز و منحصر به فرد فرش دستباف ایرانی تقلیدی نبودن آن است حتی در مواردی که چند بافنده از روی یک نقشه قالی بافتهاند یا حتی یک بافنده بر مبنای نقشه واحدی دو یا چند فرش بافته است باز هم اثری از تقلید نیست و در عوض آنچه در قالیهای ایرانی، مشهود است حالات روحی بافنده است که از درون وی میجوشد. کاوش های باستانشناسان و مطالعات مورخین خبر از رواج صنعت قالیبافی در گذشتههای، بسیار دور میدهد و قدمت آن را به اوایل دوران هخامنشیان میرساند. اعتقاد برخی کارشناسان بر این است که قالیهای ابتدایی از روی هم انداختن ساقه گیاهانی مانند نی بوجود میآمدند، در حقیقت نوعی «حصیر» بودند. کمکم در بافت فرش و زیرانداز با استفاده از پوست حیوانات و سپس با گره زدن پشم حیوانات به بافتِ حصیر، نوعی فرش تازه به دست آمد. به این ترتیب چادرنشینان ایلاتی علاوه بر کار اصلیشان، یعنی دامداری، در اوقات فراغت به رشتن و بافتن الیاف پشم و تهیه چادر و قالی با دوام و سبک میپرداختند.
با توجه به کشفیات باستانشناسان در سالهای اخیر این عقیده رواج یافته است که قدمت قالی بافته شده به شکل کنونی آن به پانصد سال قبل از میلاد مسیح میرسد. قالیچه معروف «پازیریک» که پرفسور رودنکو، به طور اتفاقی، در منطقهای به همین نام در مرز مغولستان کشف کرد، هماکنون زینت بخش یکی از سالنهای موزه هرمیتاژ لنینگراد است. بنابر نظر وی این فرش به دوره هخامنشیان تعلق دارد. اندازههای این قالیچه ۸۳/۲۷۱ متر است و نمونه دقیقی از روی آن تهیه شده است. تصاویر مخلوقات بالدار افسانهای، یک گوزن زرد خالدار ایرانی و مردی سوار بر اسب به طور مکرر در حاشیه این قالیچه بافته شده است. وجودگوزن خالدار زرد در این قالیچه که یکی از حیوانات مخصوص نواحی ساحلی دریای خزر است، نشانگر این حقیقت است که این قالیچه بافته دست هنرمندان ایرانی است.
صنعت قالیبافی در طول تاریخ راه ترقی پیمود و به درجهای از کمال رسید که هنرمندان قالیباف ایرانی شاهکارهای بینظیری خلق کردند. معروف است که ایوان مدائن با فرش زرباف و جواهر نشانی معروف به فرش چهار فصل بهارستان، مفروش گردیده بود. به گفته ابو جعفر محمد طبری صاحب تاریخ معروف طبری، یک قالی بسیار عالی ایرانی به طول ۴۵۰ قدم و عرض ۹۰ قدم موسوم به «بهار خسرو» -که به اعتقاد پرفسور لَرد مارتینکانوی انگلیسی مربوط به دوره ساسانی بوده و برای خسرو اول بافته شده بود - در قصر تیسفون (طاق کسری) وجود داشته است. در حال حاضر هم بسیاری از فرشهای معروف و تاریخی ایران، در موزههای معروف ایران و دیگر کشورهای جهان نگهداری میشوند، از جمله شاهکارهای هنری دنیا به حساب میآیند. فرش اردبیل که در موزه ویکتوریا و آلبرت لندن موجود است از لحاظ طرح و بافت یکی از معروفترین و با ارزشترین فرشهای جهان به شمار میرود. تار و پود این فرش از ابریشم است و در سال ۱۵۳۹ میلادی بافته شده است. فرش موسوم به شکارگاه(Hunting Ground)در موزه هنر و صنعت اتریش نگهداری میشود. همچنین فرش معروفی که در موزه پرزیدنتس ورشو نگهداری میشود در سال ۱۶۰۱ میلادی به سفارش ذیگموند واذا پادشاه لهستان در کاشان بافته شده است.
صنعت قالیبافی از هنگام ورود اسلام به ایران، بر خلاف فراز و نشیب این برهه از تاریخ، در مناطق مختلف کشور کماکان رواج داشته است. به طوری که طبق نوشتههای تاریخی، در قرن سوم هجری از بزرگترین مراکز بافت قالی و زیلو به شمار میآمده است. همچنین در نقاط دیگر کشور از جمله سیستان، خراسان و بخارا نیز این صنعت رواج داشته است و قالیهای این مناطق مورد استقبال قرارگرفتهاند. این روند همچنان ادامه داشت تا اینکه هنر- صنعت قالیبافی در آغاز دوره صفویان به اوج عظمت و درخشش خود رسید. چندین کارگاه بزرگ قالیبافی در تبریز، قزوین و سایر شهرهای ایران ایجاد شد و شاه تهماسب صفوی -که خود مردی هنرمند بود _ از این اقدامات حمایت کرد و حتی معروف است که چندین طرح اصیل را که امروزه نیز بنای کار تعداد زیادی از طراحان قالی است به وجود آورد.
در این دوره تجارت قالی به صورت شغلی رایج درآمد و صادرات آن به کشورهای همجوار و سپس اروپا شروع شد. در نوشتههای جهانگردانی مانند تاورنیه، شاردن و سایر کسانی که در زمان صفویه به ایران _ به ویژه اصفهان - سفر کردهاند به دفعات به کارگاههای مستقل قالیبافی و رنگرزی و فعالیت مداوم آنها اشاره کردهاند که حاکی از این واقعیت است که قالیبافی در آن دوره تفننی نبوده و کاری کاملا تولیدی به شمار میرفته است. از این دوره قالیهای متعدد و زیبایی در دست است که هر یک از شاهکارهای صنعتگران و هنرمندان ایران به شمار میرود. این قالیها عموما از ابریشم بافته شدهاند و در طرح و نقشه آنها نهایت استادی و ظرافت به کار رفته است. متاسفانه در اواخر دوره صفویه این «هنر - صنعت» ارزشمند رو به ضعفگذاشت و با تسلط افاغنه بر ایران، قالیبافان کاملا پراکنده شدند.
اما در دوران قاجاریه، صادرات قالی دوباره رونق پیدا کرد. در اوایل قرن سیزدهم هجری، تجارت فرش ایران و صدور آن به کشورهای اروپایی رونق یافت و به همین علت برای جلب مشتری بیشتر، تغییراتی در رنگ، نقشه و ابعاد قالی ایرانی به وجود آمد. در این زمان برخی بازرگانان خارجی مستقیما اقدام به تهیه فرش ایرانی و صدور آن به اروپا و امریکا مینمودند که این کار انها به برخی دخالتهای بی جا انجامید و به همین دلیل دولت وقت برای جلوگیری از این امر و به منظور حفظ اصالت فرش ایرانی و ارتقاء این صنعت و نیز افزایش صادرات آن سازمانی به نام «شرکت سهامی فرش ایران» دایر کرد که از سال ۱۳۱۴ تاکنون مشغول به کار است. علاوه بر این شرکت دولتی، شرکتهای بزرگ خصوصی دیگری نیز در این کار سرمایهگذاریکردهاند. این صنعت هماکنون در شهرها و روستاهای سراسر کشور ایجاد اشتغال کرده است.
مرغوبیت و ارزش هنری قالی به چند عامل مهم از جمله رنگ آمیزی و هماهنگی رنگهای، ان، نقشه و نظم موزون نقشهها و زمینه و بافت قالی بستگی دارد. از میان معروفترین نقشهای، قالی ایرانی میتوان به نقشهای اسلیمی، طرح خرطوم فیلی، ترنجی، شاه عباسی، بته جقهای و طرح گلها و شکوفهها اشاره کرد. به این سبب،کارشناسان خارجی فرشهای ایرانی را به بوستانی پر ازگل و گیاه و حیوانات و پرندگان مختلف تشبیه میکنند. به طورکلی دو نوع فرش شهری و ایلیاتی (عشایری) در ایران تهیه میشود. فرشهای شهری اغلب در شهرهایی نظیر کاشان، کرمان، مشهد، تبریز، اراک، همدان، اصفهان، یزد و تهران بافته میشوند و بافت فرش های ایلیاتی مانند ترکمنی، بلوچی، قشقایی، بختیاری و سیستانی در میان ایلات و عشایر کشور، که در نقاط مختلف پراکندهاند، رایج است. البته اصول قالیبافی در تمام نقاط کشور یکسان است ولی آنچه تفاوت دارد طرز رنگ آمیزی، انتخاب نقشه، طرحهای ظاهری و نیز استحکام آن است. اکنون به طور خلاصه به ویژگی و محل بافت قالیهای مناطق مختلف کشور میپردازیم.
آذربایجان
استان آذربایجان و بخصوص شهر تاریخی تبریز یکی از مراکز مهم قالیبافی در ایران است که تلاش و کوشش هنرمندان و بازرگانان این خطه از کشورمان نقش بسزایی در احیاء و بقاء هنر قالیبافی داشته است. در این استان تعداد زیادی در این صنعت -هنر اشتغال دارند و دارهای قالی در سراسر استان و بویژه در شهر تبریز و حومه آن متمرکز است.
از و یژگیهای قالیهای آذربایجان این است که گره آنها ترکی باف و دو پوده است و خامه بیشتر آنها از پشم محلی و دست ریس تامین میشود. پشم این مناطق از پشم سایر نواحی ایران زبرتر است اما خامه مصرفی در کارگاههای بزرگ از کارخانههای پشم ریسی تهران و تبریز تهیه میشود. تعداد گرههای زده شده در کارگاههای تبریز بستگی به مرغوبیت و نوع قالی دارد ولی، معمولا بین ۵ تا ۱۰ گره در هر سانتیمتر متغیر است. در تبریز تعدادکمی قالی و قالیچه ابریشمی، نیز به صورت کارهای صرفا تزئینی و سفارش خصوصی بافته میشود.
قالیبافان آذربایجانی از ماهرترین و مسلطترین قالیبافان ایران هستند. بیشتر طرحهای قالی تبریز کاملا سنتی هستند. قالیهای تبریز- به جز تعداد معدودی قالیهای نفیس- دارای رنگهای، تند میباشند که علاقهمندانی در داخل و خارج از کشور بخصوص کشورهای همجوار و شیخ نشینهای خلیج فارس دارد. در شهرهای دیگر استان آذربایجان نیزکم و بیش قالیبافی رایج است و در بیشتر این شهرها و روستاهای آنها قالیهای سنتی حفظ شده و از رنگهای طبیعی و پشمهای دست ریس استفاده میشود.
خراسان
قدمت این هنر و فن در استان خراسان به قبل از حمله اعراب به ایران میرسد. مشهد، که مرکز استان خراسان و یکی از شهرهای زیارتی و توریستی است، در زمان صفویه یکی از مراکز مهم قالیبافی خراسان بزرگ و ایران بشمار میرفت و از آن دوره قالیهای بسیار نفیسی در موزههای جهان موجود است. در طراحی و بافت این قالیها نهایت ظرافت و استادی به کار رفته است. مجموعه فرشهای موجود در موزه آستان قدس رضوی یکی از کاملترین مجموعههای فرش جهان است. به سبب آنکه مشهد یکی از شهرهای زیارتی و سیاحتی است، یکی از بازارهای بزرگ داد و ستد فرش نیز محسوب میشود.
از و یژگیهای فرش خراسان این است که گره فرشها، ترکی باف و فارسی باف است و علت آن مهاجرت برخی اهالی آذربایجان به مشهد است. پشم قالیهای مشهد نیز در خود استان خراسان تهیه میشود. زیرا شمال خراسان از مراکز عمده دامداری ایران بوده و هست. پشمهای خراسانی، نرمتر از پشمهای آذربایجانی است. بیشتر گرههای خراسانی جفتی و فارسی باف است که به دلیل نرم بودن پشم به کار رفته قالیهای خراسان معمولا کم دوامتر از فرشهای تبریزی هستند. علاوه بر مشهد در شهرهای دیگر از جمله قائنات، کاشمر، توس و نیشابور نیز قالیبافی رواج دارد. قالیهای قائنات از دیرباز معروف بوده و حتی عقیده بر این است که طرح معروف «هراتی» ابتدا در روستاهای قائنات (گناباد) به وجود آمده است.
کاشان
این شهر در زمان صفویه یکی از مراکز مهم نساجی ایران و حتی جهان بوده است. به طوری که مخمل دوزی آن شهرتی عالمگیر داشته و اکنون نیز در موزههای داخل و خارج از کشور نمونههایی از این پارچهها و قالیهایی، که در زمان صفویه بافته شدهاند، یافت میشود. همان گونه که ذکر شد قالیبافی در دوره صفویه رواج داشت چنانکه مارکوپولو، جهانگرد معروف ونیزی، در سمرنامه خود علاوه بر مخمل دوزی کاشان از قالیهای خوش نقش این شهر نیز یاد کرده است. در زیر قالی معروف «اردبیل» نام «مقصود کاشانی» به چشم میخورد و معروف است که وی از دست شاه تهماسب صفویگریخته و در مقبره شیخ صفیالدین اردبیلی متحصن شده و در همانجا این شاهکار کم نظیر را شروع کرده و به انجام رسانده است.
قالیبافی کاشان پس از سلسله صفویه دچار دگرگونی شد تا اینکه با ورود ماشینهای پارچه بافی حرفه قالیبافی مجددا در این شهر رونقگرفت. در این شهر تاریخی تعداد زیادی دار قالی برپاست و افراد زیادی در این حرفه مشغول به کارند. پشمهای مورد نیاز قالیبافان کاشان بیشتر از تهران، خراسان و آذربایجان تامین میشود و خامه مصرفی آنها نیز کلا کارخانهای و دارای، رنگهای نباتی و شیمیایی است. در سالهای اخیر تعداد زیادیکارخانههای فرش ماشینی نیز در این شهر دایر شده که مصرف کنندگان زیادی نیز دارد.
همدان
قالیبافی در استان همدان سابقهای بس طولانی دارد و تخصص و گرایش بیشتر قالیبافان همدانی در بافت قالیچه و کناره است. بخش «درگزین» نزدیک رُزّن مهمترین منطقه قالیبافی استان همدان به شمار میرود. تولیدات این منطقه از نظر کیفیت و کمیت نسبت به سایر مناطق استان برتر است.
قالیبافان این منطقه هنوز اصالت قالیهای خود راحفظ کرده و از رنگهای طبیعی و نباتی و نیز پشمهای دست ریس استفاده میکنند. به همین دلیل قالیچههای بافت این ناحیه از رنگ و جلای خاص و طرح و نقشه مرغوبتری نسبت به سایر جاها برخوردارند. رنگ زمینه فرشهای این منطقه آبی، سبز و سرخ استکه ناشی از مصرف نیل و روناس است. از دیگر مراکز قالیبافی استان همدان میتوان از کبود آهنگ و روستاهای اطراف آن مثل فامنین، دستگرد و خان آباد نام برد. تولیدات این مناطق بیشتر دارای زمینه شتری یا قرمز رنگ و معمولا دارای تُرنجهایی تیره رنگ در وسط است. در سایر بخشهای استان همدان از جمله مهربان، تویسرکان و خمسه نیز قالیچههای زمخت و ساده با نقش ترنج بافته میشود به دلیل آنکه قالیبافان از رنگهای شیمیایی و کلاف تافته کارخانهای استفاده میکنند، فرش این منطقه مرغوبیت فرشهای سایر نقاط این استان را ندارد.
یزد و اصفهان
از جمله استانهای با سابقه در تولید قالی و قالیچه استانهای یزد و اصفهان هستند که قالیهای آنها بیشتر شبیه قالیهایکرمان است ولی از لحاظ رنگ بهتر از آنها میباشند. از آنجا اکه در بافت قالیهای یزدی - به ویژه نقش هراتی آن - از رنگهای نباتی و گاه شیمیایی استفاده میشود، رنگ آنها ثابتتر از قالیهای کرمان است. تنوع رنگ در قالیهای بافت اصفهان بسیار محدود است. در روستاهای آن هنوز از رنگهای گیاهی و معدنی استفاده میشود. در روستاهای شهر کرد و چهار محال بختیاری نوعی قالی با طرحهای شکسته هندسی بافته میشود که عموما ترکی باف هستند. استانهای کرمان، مرکزی و تهران در سدههای اخیر _ بویژه در صد سال اخیر _ در قالیبافی پیشرفت قابل توجهی داشتهاند و قالی را به طور حرفهای و تخصصی تولید میکنند.
کرمان
قالیهای استان کرمان، که در اوایل قرن بیستم میلادی یکی از معروفترین مراکز قالیبافی جهان بود، طرحها و رنگهای بسیار زیبا و استثنایی دارد به ندرت رنگ و طرح دو قالی شبیه یکدیگر است. قالیبافان کرمانی درگذشته بیشتر از رنگهایگیاهی و طبیعی استفاده میکردند در حال حاضر علیرغم اینکه مصرف رنگهای نباتی کم شده است اما هنوز رنگ قالیها در برابر نور و شستشو تقریبا ثابت است. پشم مصرفی کرمان از خود منطقه و مقداری نیز از کرمانشاه و خراسان تامین میشود. در کرمان به استثنای منطقه سیرجان و حومه آن که ایلات و عشایر سکونت دارند، دارهای قالی عموما عمودی است. طرحهای معروف قالی کرمان عبارتند از: شاه عباسی، افشان، ترنجی، خوشه، برگ فرنگی،درختی، شکارگاه، قاب قرآنی، چهره بافی و...گره رایج در کرمان، فارسی باف است.
مرکزی
علی رغم اینکه بیش از یک قرن از سابقه قالیبافی در استان مرکزی و بویژه شهر اراک نمیگذرد. این استان یکی از چهار مرکز بزرگ قالیبافی ایران به شمار میرود. این هنر - صنعت در اراک از زمان قاجاریه شروع به رشد کرد و سریعتر از دیگر کشورها ترقی کرد. رشد سریع کارگاههای قالیبافی و رنگرزی در اراک از زمان تاسیس کارگاههای رنگرزی توسط شرکت انگلیسی «زیگلر» شروع شد و این رشد تا زمان بحران بزرگ اقتصادی در اروپا و امریکا ادامه یافت که به تعطیلی شرکتهای مزبور انجامید؛ این بحران به شدت بر صنعت بافت قالی و صدور آن _ بخصوص در اراک - تاثیر گذاشت. سرانجام با همت و سرمایهگذاری افراد بومی، این صنعت رونق گذشته خود را بازیافت.
در اراک سه نوع قالی به نامهای «ساروقی»، «مشک آباد» و «محال» بافته میشود. قالی ساروق نسبت به دو قالی دیگر از مرغوبیت بیشتری برخوردار است. قالیهای «مشک آباد» خیلی درشت باف است ( ۱۵ چینی درگره) و تار و پود آن از نخ پنبهای دست ریس و خامه آن پشمهای دباغی خریداری شده از تهران و اصفهان میباشد. قالیهای «محال» علی رغم آنکه شباهتهایی به قالیهای «مشک آباد» دارند اما ریز بافتتر میباشند، پشم مصرفی آن مرغوبتر، رنگهایش زندهتر، نقشهایش متنوعتر و پُرزهایش تا حدودی بلندتر است.
بافت قالیهای ساروق ریز و متراکم است و برای تار و پودهای نازک آن از نخ پنبهای ماشینی، و برای پودهای ضخیمش از نخ کلفت دست ریس استفاده میشود، زمینه این قالیها اغلبگلی رنگ است و نقش سرتاسریگل و برگ دارد و پرزهایش ۱۲ میلیمتری است. نقش قالیچههای ساروق بیشتر ترنجی و دارای حاشیههای بسیار زیباست.گره قالیچه ساروق فارسی و جنس پشم آن بسیار مرغوب میباشد و در آن بیشتر از رنگهای نباتی استفاده میشود. مراکز اصلی قالیبافی در استان مرکزی عبارتند از: اراک، محلات، خوانسار و کمره که بهترین قالیهای خارج از شهر اراک به روستاهای لیلیهان - ساروق و بخش کمره اختصاص دارد.
تهران
اهمیت تهران در صنعت قالیبافی از زمان قاجاریه آغاز شد. تعداد کارگاههای قالیبافی دراین شهر اندک ولی از نظر کیفیت و کمیت تولیدات درخور توجه است. قالیهای بافت تهران بیشتر جنبه هنری و تزئینی دارد. این شهر به دلیل برخورداری از چند کارخانه ریسندگی پشم وکارخانجات پشم شویی، ریسندگی و رنگرزی در صنعت فرش ایران جایگاه خاصی دارد. طرح قالیهای بافته شده، به افرادی بستگی دارد که از شهرهای مختلف به این شهر مهاجرت کردهاند به طوری که در یک کارگاه ممکن است از قالیچههای ترکمنی تا قالیهای طرح کرمان و تبریز بافته شود. همان طور که قبلا ذکر شد یک گروه عمده قالیهای ایرانی عبارت است از قالیهای ایلیاتی و عشایری که انواع مختلفی دارند، سه گروه معروف آنها عبارتند از: قالی و قالیچه ترکمن، قالیهای ایل قشقایی (استان فارس) و قالیهای بلوچی و سیستانی (مربوط به استان سیستان و بلوچستان).
ترکمن
ترکمنهای ایران در شهرهای حاشیه جنوب شرقی دریای خزر پراکندهاند و کار قالیبافی و قالیچه بافی در بین سه ایل اصلی آنان یعنی آتابای، جعفربای و تکه -که مهاجران ترکمنستان هستند - رواج دارد. آنها قالیبافی را از دیرباز در کنار کشاورزی و دامداری فرا گرفته بودند. قالیبافی در ایلات ترکمن کارِ زنان و دختران هنرمند ایل است که گاه با دقت و ظرافت در کار خود شاهکارهایی بینظیر خلق میکنند.
بهترین قالیهای ترکمن را ایلِ «تکه» میبافند که تعداد آنها نیز محدود است و حداکثر به ۵۰۰ تخته در سال میرسد.گره قالیهای ترکمن به طورکلی ترکی باف و یک پوده است و خامه آن دست ریس میباشد. طرحهای قالیهای ترکمن اکثرا شکسته و هندسی است و شبیه طرحهای بخارا و سمرقند است. طرحهای معروفی که تراکمه با آن قالیهای خود را زینت میدهند عبارتند از: مادیگل، تکه گل، افغانی (توسط ایل تکه) و درناب گل، قفسه گل، آقیق - طرح متداول در ایل آتابای-و آینهگل -که مخصوص ایل جعفربای است - رنگهای مصرفی آنها در گذشته رنگهای طبیعی از قبیل قرمز دانه و روناس بودهکه شفافیت و رنگ مخصوص قرمز آن بهترین معرف کار قالیبافان ترکمن بوده است. ولی امروزه، متاسفانه، کم و بیش از رنگهای، شیمیایی استفاده میشود.
فارس و ایل قشقایی
قالیبافی در استان فارس بیشتر در بین ایلات قشقایی خمسه و ممسنی و یا مردم روستایی این استان رواج دارد. بهترین قالیچههای فارسکار ترکان قشقایی است که در خارج از کشور هم از شهرت بسزایی برخوردار است. این قالیها و قالیچهها کار زنان و دختران ایل است که عمدتا برای مصرف خانواده و یا جهیزیه عروس بافته میشود. تار و پود این قالیها عمدتا از پشم است که در فارس تهیه میشود و از انواع مرغوب پشم به شمار میرود. قالیهای قشقایی ترکی باف و دو پوده است، نقش آنها اکثرا شکسته و هندسی (تکراری) بوده و صرفنظر از شفافیت رنگها شبیه کارهای ترکمن است. تیره ایل عرب و باصری از ایلات خمسه هم قالیچههایی با طرحهای، متنوع و فارسی باف میبافند.
سیستان و بلوچستان
قالیچههای بلوچی علی رغم نامشان بیشتر توسط کوچنشینان اطراف تربت حیدریه، کاشمر، سرخس و تربت جام در استان خراسان بافته میشود. البته در سیستان هم تا حدودی بافت قالیچه رواج دارد که به آن اشاره خواهد شد. این گروه کوچنشینان نیز بلوچهایی هستند که در زمان نادرشاه افشار به خراسان کوچانده شدهاند. قالیچههای بلوچی همانند تولیدات عشایر دیگر روی دارهای افقی بافته میشوند،گره آنها فارسی باف است و یک پود دارند و معمولا نیز به دلیل استفاده از رنگهای سرخ تیره، لاجوردی و سیاه؛ تیره مینمایند. بافت این قالیچهها در انحصار چند طایفه و قبیله از جمله: بهلولی، بایزیدی و جان میرزایی است و علیرغم فقدان مرغوبیت، مشتریان زیادی در شهرهای سیستان و خراسان دارد. بایدگفت فرشها (یا به طور کلی زیراندازهای) سیستان از نظر تاریخی به سه نوع عمده تقسیم میشود:
- الف) نوع تاریخی یا کهن که تا آغاز قرن چهاردهم هجری (بیستم میلادی) بافته میشده است؛
- ب) نوع میانه که از حدود قرن سیزدهم هجری (نوزدهم میلادی) بافته میشده و هنوز هم بافته میشود؛
- ج) نوع جدید که هماکنون بافته میشود.
در مورد نوع کهن، جز اسناد مکتوب شواهد عینی دیگری در دست نیست. درکتب تاریخی هم در چند جای معدود به این نوع فرش اشاره شده و آن را از بهترین فرشهای ایرانی دانستهاند. مثلا از قالی طبری و ازگلیم آن در ردیف بافتههای مهم سخن رفته است. متاسفانه هیچ اطلاعی درباره جزئیات جنس و فنون و نقش و اندازه این قالیها در دست نیست. نمونههای اندک باقیمانده از قالی اصیل سیستان متعلق به اواخر قرن سیزدهم هجری (قرن نوزدهم میلادی) میباشند. پژوهشهای اخیر نشان میدهد که فرشهای سیستان از فرشهای، بلوچی جدا بوده و ریشه در فرهنگ قومی سیستانیان (سکاها) دارند.
نیز نگاه کنید به
- صنایع دستی
- قالی بافی در آذربایجان
- قالی بافی در خراسان
- قالی بافی در کاشان
- قالی بافی در یزد و اصفهان
- قالی بافی در کرمان
- قالی بافی در تهران
- قالی بافی در ترکمن
- قالی بافی در فارس و ایل قشقایی
- قالی بافی در سیستان و بلوچستان
- قالی بافی در استان مرکزی
منبع اصلی
مریدی، سیاوش (1380). کتاب ایران: اقتصاد. تهران: موسسه فرهنگی، هنری و انتشاراتی بین المللی الهدی.