پرش به محتوا

مطبوعات شهرستان ها: تفاوت میان نسخه‌ها

از ویکی ایران
دیداریویکی‌متن
Samei (بحث | مشارکت‌ها)
deletegroup
۸٬۷۱۸ ویرایش‌ها
صفحه‌ای تازه حاوی «'''مطبوعات شهرستان‌ها،''' پس از چاپ و انتشار روزنامة «كاغذ اخبار» در 1216ش/ 1253ق / 1837م كه در حقيقت مي‌توان آن را تاريخ آغاز به كار مطبوعات ايران دانست، رفته‌رفته چاپ روزنامه و روزنامه‌خواني در ايران گسترش يافت، پس از تهران كه در اين زمينه حق تقدم...» ایجاد کرد
 
Samei (بحث | مشارکت‌ها)
deletegroup
۸٬۷۱۸ ویرایش‌ها
بدون خلاصۀ ویرایش
 
(۸ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۳ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
'''مطبوعات شهرستان‌ها،''' پس از چاپ و انتشار روزنامة «كاغذ اخبار» در 1216ش/ 1253ق / 1837م كه در حقيقت مي‌توان آن را تاريخ آغاز به كار مطبوعات ايران دانست، رفته‌رفته چاپ روزنامه و روزنامه‌خواني در ايران گسترش يافت، پس از تهران كه در اين زمينه حق تقدم دارد و روزنامه‌هايي چون: «وقايع‌اتفاقيه<sup>*</sup>» كه بعداً به روزنامة «دولت علية ايران» تغيير نام داد، «روزنامة دولت ايران<sup>*</sup>»، «روزنامة ملت سنية ايران<sup>*</sup>»، «شرف<sup>*</sup>» كه در ادامة انتشار به «شرافت» تغيير نام داد، «تربيت<sup>*</sup>» و «خلاصة‌الحوادث» و... در آن‌جا چاپ مي‌شد. اولين تحركات و فعاليت‌ها جهت چاپ روزنامه در شهرستان‌ها آغاز گرديد.
'''مطبوعات شهرستان‌ها،''' پس از چاپ و انتشار روزنامه «کاغذ اخبار» در 1216ش/ 1253ق / 1837م که در حقیقت می‌توان آن را تاریخ آغاز به کار مطبوعات [[ایران]] دانست، رفته‌رفته چاپ روزنامه و روزنامه‌خوانی در ایران گسترش یافت، پس از تهران که در این زمینه حق تقدم دارد و روزنامه‌هایی چون: «[[وقایع اتفاقیه|وقایع‌اتفاقیه]]<sup>*</sup>» که بعداً به [[روزنامه دولت علیه ایران|روزنامه «دولت علیه ایران»]] تغییر نام داد، «روزنامه دولت [[ایران]]<sup>*</sup>»، «روزنامه ملت سنیه [[ایران]]<sup>*</sup>»، «[[شرف]]<sup>*</sup>» که در ادامه انتشار به «[[شرافت]]» تغییر نام داد، «تربیت<sup>*</sup>» و «خلاصه‌الحوادث» و... در آن‌جا [[چاپ و چاپخانه|چاپ]] می‌شد. اولین تحرکات و فعالیت‌ها جهت چاپ روزنامه در شهرستان‌ها آغاز گردید.


در اين‌كه نخستين نشرية شهرستاني در ايران در كدام شهر انتشار يافته، اختلاف نظر وجود دارد، برخي روزنامة «فارس» را كه شماره اول آن در 1289ق / 1872م چاپ شده نخستين روزنامة شهرستاني ايران دانسته‌اند.<sup>1</sup> اما در برخي منابع ديگر، از جمله در جديد‌ترين كتابي كه در اين‌باره چاپ گرديده، «روزنامة ملتي مملكت آذربايجان» كه به نام‌هاي ديگري چون «اخبار دارالسلطنة آذربايجان»، «روزنامة وقايع‌ شهر مملكت محروسة آذربايجان و.. هم ناميده شده و نخستين شمارة آن در 1275ق / 1859م در شهر تبريز چاپ گرديده، نخستين روزنامة شهرستاني در ايران معرفي شده است.<sup>2</sup> در دورة قاجاريه تبريز از نظر تعداد چاپ روزنامه در ميان شهرستان‌هاي ايران پس از تهران با پنجاه و يك روزنامه مقام دوم را دارا بوده است.<sup>3</sup>
در این‌که نخستین نشریه شهرستانی در ایران در کدام شهر انتشار یافته، اختلاف نظر وجود دارد، برخی روزنامه «فارس» را که شماره اول آن در 1289ق / 1872م [[چاپ و چاپخانه|چاپ]] شده نخستین روزنامه شهرستانی ایران دانسته‌اند<ref>  براون ادوارد. '''''تاریخ مطبوعات و ادبیات ایران در دوره مشروطیت.''''' جلد دوم، ترجمه و تحشیه... محمد عباسی، تهران: بی‌تا، انتشارات معرفت، ص 136</ref><ref>صلح‌‌جو، جهانگیر. '''''تاریخ مطبوعات ایران و جهان.''''' 1348، كتاب‌های سیمرغ، ص 71.</ref>. اما در برخی منابع دیگر، از جمله در جدید‌ترین کتابی که در این‌باره چاپ گردیده، «روزنامه ملتی مملکت آذربایجان» که به نام‌های دیگری چون «اخبار دارالسلطنه آذربایجان»، «روزنامه وقایع‌ شهر مملکت محروسه آذربایجان و.. هم نامیده شده و نخستین شماره آن در 1275ق / 1859م در [[تبریز|شهر تبریز]] چاپ گردیده، نخستین روزنامه شهرستانی در [[ایران]] معرفی شده است<ref>   آرین‌پور، یحیی. '''''از صبا تا نیما'''''. جلد اول، چاپ چهارم، 1372، انتشارات زوار، ص 246؛ قاسمی</ref><ref>قاسمی، سیدفرید. '''''اولین‌های مطبوعات ایران.''''' چاپ 1383، نشر آبی، ص 247.</ref>. در [[قاجاریه|دوره قاجاریه]] [[تبریز]] از نظر تعداد چاپ روزنامه در میان شهرستان‌های ایران پس از تهران با پنجاه و یک روزنامه مقام دوم را دارا بوده است<ref>براون ادوارد. '''''تاریخ مطبوعات و ادبیات ایران در دوره مشروطیت.''''' جلد دوم، ترجمه و تحشیه... محمد عباسی، تهران: بی‌تا، انتشارات معرفت، ص 161.</ref>.


با افزايش رشد و آگاهي مردم ايران و تمايل آنان به دانستن اخبار حوادث و رويدادهاي داخل كشور و نيز تحولاتي كه در ديگر نقاط جهان اتفاق مي‌افتد و به مناسبت رويدادهاي انقلاب مشروطه چاپ روزنامه در ايران روند رو به گسترش داشت. تا جايي كه 1325ق از اين جهت بي‌سابقه بود. چرا كه در طول 73 سال، يعني از زمان انتشار نخستين روزنامه در ايران در 1253ق تا اين سال 91 نشريه در ايران به چاپ رسيد و وارد بازار مطبوعات شد.<sup>4</sup> يك سوم از اين تعداد روزنامه سهم شهرستان‌ها بود. بدين ترتيب كه 9 نشريه در اصفهان، 7 نشريه در رشت، 6 نشريه در تبريز، 4 نشريه در همدان، 2 نشريه در لاهيجان، 2 نشريه در اورميه و در پنج شهر كرمانشاه، شيراز، مشهد، بندر انزلي و شهر ري هم هر كدام يك روزنامه منتشر مي‌شد.<sup>5</sup>
با افزایش رشد و آگاهی مردم ایران و تمایل آنان به دانستن اخبار حوادث و رویدادهای داخل کشور و نیز تحولاتی که در دیگر نقاط جهان اتفاق می‌افتد و به مناسبت رویدادهای [[انقلاب مشروطه]] چاپ روزنامه در ایران روند رو به گسترش داشت. تا جایی که 1325ق از این جهت بی‌سابقه بود. چرا که در طول 73 سال، یعنی از زمان انتشار نخستین روزنامه در ایران در 1253ق تا این سال 91 نشریه در ایران به چاپ رسید و وارد بازار مطبوعات شد<ref>  سهیل نقشی، محمدجواد. '''''چاپ و مطبوعات در گیلان از مشروطه تا امروز.''''' چاپ 1381، انتشارات شهر یاران، 82.</ref>. یک سوم از این تعداد روزنامه سهم شهرستان‌ها بود. بدین ترتیب که 9 نشریه در اصفهان، 7 نشریه در رشت، 6 نشریه در تبریز، 4 نشریه در همدان، 2 نشریه در لاهیجان، 2 نشریه در اورمیه و در پنج شهر [[کرمانشاه]]، [[شیراز]]، [[مشهد]]، بندر انزلی و شهر [[ری]] هم هر کدام یک روزنامه منتشر می‌شد<ref>'''''چاپ و مطبوعات در گیلان از مشروطه تا امروز.''''' چاپ 1381، انتشارات شهر یاران.</ref>.


اين وضعيت در دوران سلطنت محمدعلي شاه تغيير يافت و مجموع روزنامه‌هاي منتشر شده در شهرستان‌ها از تعداد روزنامه‌هاي چاپ تهران فزوني گرفت. در اين دوران در تهران 9 روزنامه منتشر مي‌شد، در حالي‌كه فقط در سه شهر تبريز(10)، اصفهان(5)، رشت (3) جمعاً 18 روزنامه منتشر مي‌شد. ضمن اين‌كه در همان زمان در شهرستان‌هاي ديگري چون مشهد (3)، شيراز (2)، يزد (2) و بروجرد، كاشان، خوي، اورميه، كرمانشاه، قزوين و كرمان هم هر كدام يك روزنامه منتشر مي‌شد.<sup>6</sup> در ميان دو سال 1328 تا 1329ق / 1910 تا 1911م هم در همان شهرهاي اشاره شده به اضافة اراك انتشار روزنامه ادامه داشت.<sup>7</sup> روند گسترش چاپ روزنامه در شهرستان‌هاي ايران ادامه داشت و در مقاطع مختلف كار چاپ روزنامه در شهرستان‌ها پي گرفته شد و بر تعداد شهرستان‌هايي كه در آن‌ها روزنامه به چاپ مي‌رسيد افزوده گرديد. به غير از روزنامة ملتي آذربايجان كه به عنوان نخستين روزنامة شهرستاني از آن ياد گرديده، شيراز و اصفهان را مي‌توان از شهرهايي دانست كه نسبت به ديگر شهرستان‌هاي كشور زودتر چاپ روزنامه را آغاز نمودند. اصفهان سومين شهرستاني است كه در آن‌جا روزنامه چاپ  شد. روزنامة «فرهنگ» نخستين نشرية ادواري چاپ اصفهان است كه در 2 جمادي‌الاول 1296ق / ؟م منتشر شد.<sup>8</sup> روزنامة «زبان زنان» نيز توسط صديقه دولت‌آبادي در 1337ق / 1918م در اصفهان منتشر شد.<sup>9</sup>  
این وضعیت در دوران سلطنت [[محمد علی شاه|محمدعلی شاه]] تغییر یافت و مجموع روزنامه‌های منتشر شده در شهرستان‌ها از تعداد روزنامه‌های چاپ تهران فزونی گرفت. در این دوران در [[استان تهران|تهران]] 9 روزنامه منتشر می‌شد، در حالی‌که فقط در سه شهر [[تبریز]](10)، اصفهان(5)، رشت (3) جمعاً 18 روزنامه منتشر می‌شد. ضمن این‌که در همان زمان در شهرستان‌های دیگری چون [[مشهد]] (3)، [[شیراز]] (2)، [[یزد]] (2) و بروجرد، کاشان، خوی، اورمیه، کرمانشاه، قزوین و کرمان هم هر کدام یک روزنامه منتشر می‌شد<ref>  سهیل نقشی محمدجواد. '''''چاپ و مطبوعات در گیلان از مشروطه تا امروز.''''' چاپ 1381، انتشارات شهر یاران، ص 85.</ref>. در میان دو سال 1328 تا 1329ق / 1910 تا 1911م هم در همان شهرهای اشاره شده به اضافه اراک انتشار روزنامه ادامه داشت<ref>'''''چاپ و مطبوعات در گیلان از مشروطه تا امروز.''''' چاپ 1381، انتشارات شهر یاران. .</ref>. روند گسترش چاپ روزنامه در شهرستان‌های ایران ادامه داشت و در مقاطع مختلف کار چاپ روزنامه در شهرستان‌ها پی گرفته شد و بر تعداد شهرستان‌هایی که در آن‌ها روزنامه به چاپ می‌رسید افزوده گردید. به غیر از روزنامه ملتی آذربایجان که به عنوان نخستین روزنامه شهرستانی از آن یاد گردیده، [[شیراز]] و [[اصفهان]] را می‌توان از شهرهایی دانست که نسبت به دیگر شهرستان‌های کشور زودتر چاپ روزنامه را آغاز نمودند. اصفهان سومین شهرستانی است که در آن‌جا روزنامه چاپ  شد. روزنامه «فرهنگ» نخستین نشریه ادواری [[چاپ و چاپخانه|چاپ]] [[اصفهان]] است که در 2 جمادی‌الاول 1296ق / ؟م منتشر شد<ref>  قاسمی سیدفرید. '''''اولین‌های مطبوعات ایران.''''' چاپ 1383، نشر آبی، ص 424.</ref>. روزنامه «زبان زنان» نیز توسط صدیقه دولت‌آبادی در 1337ق / 1918م در اصفهان منتشر شد<ref>  محمدی، محمد. '''''تاریخچه مطبوعات اصفهان'''''. 1382، انتشارات نقش مانا، ص 13.</ref>.


بوشهر هم از ديگر شهرهايي است كه چاپ روزنامه در آن‌جا نسبتاً زود آغاز گرديد. «روزنامة مظفري» در 1319ق/ 1901م توسط متين‌السلطنه ثقفي در اين شهر منتشر شد.<sup>10</sup>
[[بوشهر]] هم از دیگر شهرهایی است که چاپ روزنامه در آن‌جا نسبتاً زود آغاز گردید. «روزنامه مظفری» در 1319ق/ 1901م توسط متین‌السلطنه ثقفی در این شهر منتشر شد<ref>یاحسینی، سیدقاسم. '''''صدسال مطبوعات بوشهر.''''' چاپ 1374، اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان بوشهر، ص 68.</ref>.


سابقة چاپ روزنامه در گيلان نيز بيش از يك سده مي‌باشد و پس از استقرار مشروطيت، نخستين نشريه‌اي كه در گيلان منتشر شد، روزنامة «خيرالكلام» است كه مديريت آن با افصح‌المتكلمين املشي بود و در 1325ق / 1907م در شهر رشت منتشر شد.<sup>11</sup> نسيم شمال نيز يكي از مشهورترين روزنامه‌هاي دوران خود بود در شعبان 1325 / سپتامبر 1907م توسط سيداشرف‌الدين گيلاني در شهر رشت منتشر شد.<sup>12</sup> در كرمانشاه نيز روزنامة بيستون در 1325ق / 1907م منتشر شد.<sup>13</sup> كرمان هم از شهرهايي است كه نزديك به يك سده است كه در آن‌جا روزنامه چاپ شده است. روزنامة «اعتبار» به مديريت شيخ محمدحسن طلبه و سردبيري آقا ميرزا غلامحسين در 1327ق / 1909م در اين شهر منتشر شده است.<sup>14</sup> از ديگر شهرهاي ايران كه در آن‌ها روزنامه چاپ مي‌شده، مي‌توان از اردبيل، زنجان، قزوين و مشهد نام برد. اولين روزنامة چاپ شده در شهر اردبيل «برگ سبز» نام داشت كه به مديريت ميرزا فضل‌الله شيخ‌الاسلام‌زاده و به همت سيد احمد چاپ و توزيع گرديد.<sup>15</sup> اولين نشرية چاپ شده در شهر زنجان «پروين خمسه» نام داشت و توسط عيسي قانونخواه زنجاني (ناصرالمله) منتشر شد.<sup>16</sup> نخستين نشرية قزوين هم «هدايت» است كه شمارة اول آن در 1326ق/ 1908م منتشر شده.<sup>17</sup> در مشهد روزنامة «خراسان» توسط سيدحسين اردبيلي در 1327ق / 1909م منتشر شد.<sup>18</sup>
سابقه چاپ روزنامه در [[استان گیلان|گیلان]] نیز بیش از یک سده می‌باشد و پس از استقرار [[نهضت مشروطه|مشروطیت]]، نخستین نشریه‌ای که در [[استان گیلان|گیلان]] منتشر شد، روزنامه «خیرالکلام» است که مدیریت آن با افصح‌المتکلمین املشی بود و در 1325ق / 1907م در شهر رشت منتشر شد<ref>سهیل نقشی محمدجواد. '''''چاپ و مطبوعات در گیلان از مشروطه تا امروز.''''' چاپ 1381، انتشارات شهر یاران، ص 99.</ref>. [[نسیم شمال]] نیز یکی از مشهورترین روزنامه‌های دوران خود بود در شعبان 1325 / سپتامبر 1907م توسط سیداشرف‌الدین گیلانی در شهر رشت منتشر شد<ref>سهیل نقشی محمدجواد. '''''چاپ و مطبوعات در گیلان از مشروطه تا امروز.''''' چاپ 1381، انتشارات شهر یاران، ص 104.</ref>. در [[کرمانشاه]] نیز روزنامه [[بیستون]] در 1325ق / 1907م منتشر شد<ref>صدرهاشمی، محمد. '''''تاریخ جراید و مجلات ایران.''''' جلد دوم، چاپ دوم 1364، اصفهان: انتشارات کمال، ص 41.</ref>. [[کرمان]] هم از شهرهایی است که نزدیک به یک سده است که در آن‌جا روزنامه چاپ شده است. روزنامه «اعتبار» به مدیریت شیخ محمدحسن طلبه و سردبیری آقا میرزا غلامحسین در 1327ق / 1909م در این شهر منتشر شده است<ref>رزم‌آرا، اسماعیل. '''''تاریخ مطبوعات کرمان'''''. چاپ 1367، انتشارات زوار، ص 18.</ref>. از دیگر شهرهای ایران که در آن‌ها روزنامه چاپ می‌شده، می‌توان از اردبیل، زنجان، قزوین و مشهد نام برد. اولین روزنامه چاپ شده در شهر اردبیل «برگ سبز» نام داشت که به مدیریت میرزا فضل‌الله شیخ‌الاسلام‌زاده و به همت سید احمد [[چاپ و چاپخانه|چاپ]] و توزیع گردید<ref>محمدیان‌اردی، حیدر. '''''تاریخ مطبوعات اردبیل (1287- 1357).''''' چاپ 1381، ص 14.</ref>. اولین نشریه چاپ شده در شهر زنجان «پروین خمسه» نام داشت و توسط عیسی قانونخواه زنجانی (ناصرالمله) منتشر شد<ref>قشمی، علی. '''''تاریخ مطبوعات زنجان'''''. زنجان: 1380، انتشارات نیکان کتاب، ص 16.</ref>. نخستین نشریه قزوین هم «هدایت» است که شماره اول آن در 1326ق/ 1908م منتشر شده<ref>حمیدی، محمدرضا'''''. تاریخ مطبوعات قزوین.''''' چاپ 1380، انتشارات طه، ص 53.</ref>. در [[مشهد]] روزنامه «خراسان» توسط سیدحسین اردبیلی در 1327ق / 1909م منتشر شد<ref>صدرهاشمیرمحمد. '''''تاریخ جراید و مجلات ایران.''''' جلد دوم، چاپ دوم 1364، اصفهان: انتشارات کمال، ص 243.</ref>.


براساس تقسيم‌بندي كه صورت گرفته، تاريخ مطبوعات ايران را به پنج دوره تقسيم كرده‌اند كه در هر يك از اين ادوار پنج‌گانه چاپ روزنامه‌ها در شهرستان‌هاي ايران دستخوش فراز و نشيب‌هايي بوده است. در دورة اول كه 85-1215 را در بر مي‌گيرد، به غير از تهران، تبريز با 12 عنوان و رشت و شيراز هر كدام با يك عنوان قرار دارند.<sup>19</sup> دورة دوم كه از 1300 تا 1285ق / ؟م را در بر‌مي‌گيرد، كماكان تبريز در مقام دوم قرار دارد و شهرهايي چون يزد، محمره (خرمشهر)، اردبيل و كسما به شهرستان‌هاي داراي روزنامه اضافه شدند.<sup>20</sup>
براساس تقسیم‌بندی که صورت گرفته، تاریخ مطبوعات [[ایران]] را به پنج دوره تقسیم کرده‌اند که در هر یک از این ادوار پنج‌گانه چاپ روزنامه‌ها در شهرستان‌های [[ایران]] دستخوش فراز و نشیب‌هایی بوده است. در دوره اول که 85-1215 را در بر می‌گیرد، به غیر از تهران، تبریز با 12 عنوان و رشت و شیراز هر کدام با یک عنوان قرار دارند<ref>  برزین، مسعود. '''''تجزیه و تحلیل آماری مطبوعات ایران.''''' 1370، مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه‌ها، ص 16.</ref>.دوره دوم که از 1300 تا 1285ق / ؟م را در بر‌می‌گیرد، کماکان تبریز در مقام دوم قرار دارد و شهرهایی چون [[یزد]]، محمره ([[خرمشهر]])، [[اردبیل]] و کسما به شهرستان‌های دارای روزنامه اضافه شدند<ref>  برزین، مسعود. '''''تجزیه و تحلیل آماری مطبوعات ایران.''''' 1370، مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه‌ها. ص 17.</ref>.


دورة سوم از 1300 تا 1320ق / 1882 تا 1902م را در بردارد، در اين دوره به دلايلي بر ميزان نشريات منتشره در تهران افزوده و در مقابل از تعداد نشريات شهرستان‌ها كاسته شد.<sup>21</sup> دورة چهارم 1320 تا 1332ش پرهيجان‌ترين دورة مطبوعاتي ايران است و شهرهاي بيشتري در اين دوره به چاپ روزنامه پرداختند و در دورة پنجم كه از 1332 تا 1356ش را در بر‌مي‌گيرد، تعداد شهرهايي كه در آن‌ها روزنامه چاپ مي‌شود از 36 شهر دورة قبلي به 31 شهر كاهش مي‌يابد.<sup>22</sup>
دوره سوم از 1300 تا 1320ق / 1882 تا 1902م را در بردارد، در این دوره به دلایلی بر میزان نشریات منتشره در [[تهران مصور|تهران]] افزوده و در مقابل از تعداد نشریات شهرستان‌ها کاسته شد<ref>برزین، مسعود. '''''تجزیه و تحلیل آماری مطبوعات ایران.''''' 1370، مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه‌ها، ص 19.</ref>. دوره چهارم 1320 تا 1332ش پرهیجان‌ترین دوره مطبوعاتی ایران است و شهرهای بیشتری در این دوره به چاپ روزنامه پرداختند و در دوره پنجم که از 1332 تا 1356ش را در بر‌می‌گیرد، تعداد شهرهایی که در آن‌ها روزنامه چاپ می‌شود از 36 شهر دوره قبلی به 31 شهر کاهش می‌یابد<ref>برزین، مسعود. '''''تجزیه و تحلیل آماری مطبوعات ایران.''''' 1370، مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه‌ها، ص 23.</ref>.


افزايش و يا كاهش تعداد عناوين روزنامه‌هاي چاپ شهرستان‌ها با رويدادهاي سياسي كشور در ارتباط بود و در دهة 1280ق / 1863م به سبب رويدادهاي انقلاب مشروطه، شاهد گسترش و افزايش چاپ روزنامه در تهران و شهرستان‌ها هستيم<sup>23</sup> و همين اتفاق در 1299 تا 1304، 1320 و 1332ش كه هر يك مقاطع حساس و سرنوشت‌سازي از تاريخ ايران بوده است نيز رخ مي‌دهد. در اين ادوار مجموعاً در 56 شهر كشور كه تهران نيز جزء آن هست نشريه‌اي به چاپ رسيده است.<sup>24</sup> پس از كودتاي 28 مرداد 1332ش، دورة جديدي در حيات مطبوعات آغاز گرديد كه به طور كلي بر تمامي مطبوعات كشور نيز تأثير‌گذار شد. در اين دوران با دستگيري تعدادي از مديران جرايد و بستن و توقيف نمودن بسياري از رونامه‌ها از تعداد آنان بسيار كاسته شد. در فاصلة ميان كودتاي 28 مرداد تا پيروزي انقلاب ايران مطبوعات دوبار ديگر با توقيف دسته جمعي مواجه شدند كه يكي در 1342ش و ديگري در 1353ش بود.<sup>25</sup>  
افزایش و یا کاهش تعداد عناوین روزنامه‌های چاپ شهرستان‌ها با رویدادهای سیاسی کشور در ارتباط بود و در دهه 1280ق / 1863م به سبب رویدادهای [[انقلاب مشروطه]]، شاهد گسترش و افزایش چاپ روزنامه در [[تهران مصور|تهران]] و شهرستان‌ها هستیم<ref>برزین، مسعود. '''''تجزیه و تحلیل آماری مطبوعات ایران.''''' 1370، مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه‌ها، ص 14.</ref> و همین اتفاق در 1299 تا 1304، 1320 و 1332ش که هر یک مقاطع حساس و سرنوشت‌سازی از تاریخ ایران بوده است نیز رخ می‌دهد. در این ادوار مجموعاً در 56 شهر کشور که تهران نیز جزء آن هست نشریه‌ای به [[چاپ و چاپخانه|چاپ]] رسیده است<ref>برزین، مسعود. '''''تجزیه و تحلیل آماری مطبوعات ایران.''''' 1370، مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه‌ها، ص 13.</ref>. پس از کودتای 28 مرداد 1332ش، دوره جدیدی در حیات مطبوعات آغاز گردید که به طور کلی بر تمامی مطبوعات کشور نیز تأثیر‌گذار شد. در این دوران با دستگیری تعدادی از مدیران جراید و بستن و توقیف نمودن بسیاری از رونامه‌ها از تعداد آنان بسیار کاسته شد. در فاصله میان کودتای 28 مرداد تا پیروزی انقلاب ایران مطبوعات دوبار دیگر با توقیف دسته جمعی مواجه شدند که یکی در 1342ش و دیگری در 1353ش بود<ref>قاسمی، سیدفرید. '''''مطبوعات ایران در قرن بیستم.''''' تهران: 1380، نشر قصه، ص 108 و 109.</ref>.


در اواخر دهة سي و اوايل دهة چهل دو شهر تهران و قم از كانون‌هاي مطبوعات ضد رژيم بودند.<sup>26</sup> از دي ماه 1356ش تا پايان عمر رژيم پهلوي در 22 بهمن 1357ش نيز دوران پر افت و خيزي براي مطبوعات ايران بود و اگر چه مطبوعات عمدة كشور كه در شهر تهران چاپ مي‌شد با اعمال نظر، تهديد و توقيف و... مواجه بودند، اما مطبوعات شهرستان‌ها هم از اين رويدادها بي‌نصيب نمي‌ماندند.
در اواخر دهه سی و اوایل دهه چهل دو شهر [[تهران مصور|تهران]] و [[قم]] از کانون‌های مطبوعات ضد رژیم بودند<ref>قاسمی، سیدفرید. '''''مطبوعات ایران در قرن بیستم.''''' تهران: 1380، نشر قصه، ص 106 و 107.</ref>. از دی ماه 1356ش تا پایان عمر [[سلسله پهلوی|رژیم پهلوی]] در 22 بهمن 1357ش نیز دوران پر افت و خیزی برای مطبوعات ایران بود و اگر چه مطبوعات عمده کشور که در شهر [[تهران مصور|تهران]] [[چاپ و چاپخانه|چاپ]] می‌شد با اعمال نظر، تهدید و توقیف و... مواجه بودند، اما مطبوعات شهرستان‌ها هم از این رویدادها بی‌نصیب نمی‌ماندند.


== نیز نگاه کنید به ==


'''مآخذ:'''
* [[وقایع اتفاقیه|وقایع‌اتفاقیه]]
* [[روزنامه دولت علیه ایران|روزنامه «دولت علیه ایران»]]
* [[قاجاریه|دوره قاجاریه]]
* [[نسیم شمال]]
* [[شرافت]]
* [[انقلاب مشروطه]]<br />


1.    براون ادوارد. '''''تاريخ مطبوعات و ادبيات ايران در دورة مشروطيت.''''' جلد دوم، ترجمة و تحشيه... محمد عباسي، تهران: بي‌تا، انتشارات معرفت، ص 136؛ صلح‌‌جو، جهانگير. '''''تاريخ مطبوعات ايران و جهان.''''' 1348، كتاب‌هاي سيمرغ، ص 71.
== '''مآخذ''' ==
<references />
== منبع اصلی ==
[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،


2.    آرين‌پور، يحيي. '''''از صبا تا نيما'''''. جلد اول، چاپ چهارم، 1372، انتشارات زوار، ص 246؛ قاسمي، سيدفريد. '''''اولين‌هاي مطبوعات ايران.''''' چاپ 1383، نشر آبي، ص 247.
== نویسنده مقاله ==
 
مسعود عرفانیان
3.    براون، ص 161.
 
4.    سهيل نقشي، محمدجواد. '''''چاپ و مطبوعات در گيلان از مشروطه تا امروز.''''' چاپ 1381، انتشارات شهر ياران، 82.
 
5.    همانجا.
 
6.    سهيل نقشي، ص 85.
 
7.    همانجا.
 
8.    قاسمي، ص 424.
 
9.    محمدي، محمد. '''''تاريخچة مطبوعات اصفهان'''''. 1382، انتشارات نقش مانا، ص 13.
 
10.  ياحسيني، سيدقاسم. '''''صدسال مطبوعات بوشهر.''''' چاپ 1374، ادارة كل فرهنگ و ارشاد اسلامي استان بوشهر، ص 68.
 
11.  سهيل نقشي، ص 99.


12.  سهيل نقشي، ص 104.
[[رده:رسانه ها و ارتباطات]]
 
[[رده:مطبوعات]]
13.  صدرهاشمي، محمد. '''''تاريخ جرايد و مجلات ايران.''''' جلد دوم، چاپ دوم 1364، اصفهان: انتشارات كمال، ص 41.
 
14.  رزم‌آرا، اسماعيل. '''''تاريخ مطبوعات كرمان'''''. چاپ 1367، انتشارات زوار، ص 18.
 
15.  محمديان‌اردي، حيدر. '''''تاريخ مطبوعات اردبيل (1287- 1357).''''' چاپ 1381، ص 14.
 
16.  قشمي، علي. '''''تاريخ مطبوعات زنجان'''''. زنجان: 1380، انتشارات نيكان كتاب، ص 16.
 
17.  حميدي، محمدرضا'''''. تاريخ مطبوعات قزوين.''''' چاپ 1380، انتشارات طه، ص 53.
 
18.  صدرهاشمي، ص 243.
 
19.  برزين، مسعود. '''''تجزيه و تحليل آماري مطبوعات ايران.''''' 1370، مركز مطالعات و تحقيقات رسانه‌ها، ص 16.
 
20.  همان. ص 17.
 
21.  همان، ص 19.
 
22.  همان، ص 23.
 
23.  همان، ص 14.
 
24.  همان، ص 13.
 
25.  قاسمي، سيدفريد. '''''مطبوعات ايران در قرن بيستم.''''' تهران: 1380، نشر قصه، ص 108 و 109.
 
26.  همان، ص 106 و 107.
 
نيزنك: الهي، حسين. '''''روزنامه و روزنامه‌نگاري در خراسان 1332- 1320.''''' چاپ 1380، دانشگاه فردوسي مشهد.
 
مسعود عرفانیان

نسخهٔ کنونی تا ‏۱۶ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۸:۰۶

مطبوعات شهرستان‌ها، پس از چاپ و انتشار روزنامه «کاغذ اخبار» در 1216ش/ 1253ق / 1837م که در حقیقت می‌توان آن را تاریخ آغاز به کار مطبوعات ایران دانست، رفته‌رفته چاپ روزنامه و روزنامه‌خوانی در ایران گسترش یافت، پس از تهران که در این زمینه حق تقدم دارد و روزنامه‌هایی چون: «وقایع‌اتفاقیه*» که بعداً به روزنامه «دولت علیه ایران» تغییر نام داد، «روزنامه دولت ایران*»، «روزنامه ملت سنیه ایران*»، «شرف*» که در ادامه انتشار به «شرافت» تغییر نام داد، «تربیت*» و «خلاصه‌الحوادث» و... در آن‌جا چاپ می‌شد. اولین تحرکات و فعالیت‌ها جهت چاپ روزنامه در شهرستان‌ها آغاز گردید.

در این‌که نخستین نشریه شهرستانی در ایران در کدام شهر انتشار یافته، اختلاف نظر وجود دارد، برخی روزنامه «فارس» را که شماره اول آن در 1289ق / 1872م چاپ شده نخستین روزنامه شهرستانی ایران دانسته‌اند[۱][۲]. اما در برخی منابع دیگر، از جمله در جدید‌ترین کتابی که در این‌باره چاپ گردیده، «روزنامه ملتی مملکت آذربایجان» که به نام‌های دیگری چون «اخبار دارالسلطنه آذربایجان»، «روزنامه وقایع‌ شهر مملکت محروسه آذربایجان و.. هم نامیده شده و نخستین شماره آن در 1275ق / 1859م در شهر تبریز چاپ گردیده، نخستین روزنامه شهرستانی در ایران معرفی شده است[۳][۴]. در دوره قاجاریه تبریز از نظر تعداد چاپ روزنامه در میان شهرستان‌های ایران پس از تهران با پنجاه و یک روزنامه مقام دوم را دارا بوده است[۵].

با افزایش رشد و آگاهی مردم ایران و تمایل آنان به دانستن اخبار حوادث و رویدادهای داخل کشور و نیز تحولاتی که در دیگر نقاط جهان اتفاق می‌افتد و به مناسبت رویدادهای انقلاب مشروطه چاپ روزنامه در ایران روند رو به گسترش داشت. تا جایی که 1325ق از این جهت بی‌سابقه بود. چرا که در طول 73 سال، یعنی از زمان انتشار نخستین روزنامه در ایران در 1253ق تا این سال 91 نشریه در ایران به چاپ رسید و وارد بازار مطبوعات شد[۶]. یک سوم از این تعداد روزنامه سهم شهرستان‌ها بود. بدین ترتیب که 9 نشریه در اصفهان، 7 نشریه در رشت، 6 نشریه در تبریز، 4 نشریه در همدان، 2 نشریه در لاهیجان، 2 نشریه در اورمیه و در پنج شهر کرمانشاه، شیراز، مشهد، بندر انزلی و شهر ری هم هر کدام یک روزنامه منتشر می‌شد[۷].

این وضعیت در دوران سلطنت محمدعلی شاه تغییر یافت و مجموع روزنامه‌های منتشر شده در شهرستان‌ها از تعداد روزنامه‌های چاپ تهران فزونی گرفت. در این دوران در تهران 9 روزنامه منتشر می‌شد، در حالی‌که فقط در سه شهر تبریز(10)، اصفهان(5)، رشت (3) جمعاً 18 روزنامه منتشر می‌شد. ضمن این‌که در همان زمان در شهرستان‌های دیگری چون مشهد (3)، شیراز (2)، یزد (2) و بروجرد، کاشان، خوی، اورمیه، کرمانشاه، قزوین و کرمان هم هر کدام یک روزنامه منتشر می‌شد[۸]. در میان دو سال 1328 تا 1329ق / 1910 تا 1911م هم در همان شهرهای اشاره شده به اضافه اراک انتشار روزنامه ادامه داشت[۹]. روند گسترش چاپ روزنامه در شهرستان‌های ایران ادامه داشت و در مقاطع مختلف کار چاپ روزنامه در شهرستان‌ها پی گرفته شد و بر تعداد شهرستان‌هایی که در آن‌ها روزنامه به چاپ می‌رسید افزوده گردید. به غیر از روزنامه ملتی آذربایجان که به عنوان نخستین روزنامه شهرستانی از آن یاد گردیده، شیراز و اصفهان را می‌توان از شهرهایی دانست که نسبت به دیگر شهرستان‌های کشور زودتر چاپ روزنامه را آغاز نمودند. اصفهان سومین شهرستانی است که در آن‌جا روزنامه چاپ  شد. روزنامه «فرهنگ» نخستین نشریه ادواری چاپ اصفهان است که در 2 جمادی‌الاول 1296ق / ؟م منتشر شد[۱۰]. روزنامه «زبان زنان» نیز توسط صدیقه دولت‌آبادی در 1337ق / 1918م در اصفهان منتشر شد[۱۱].

بوشهر هم از دیگر شهرهایی است که چاپ روزنامه در آن‌جا نسبتاً زود آغاز گردید. «روزنامه مظفری» در 1319ق/ 1901م توسط متین‌السلطنه ثقفی در این شهر منتشر شد[۱۲].

سابقه چاپ روزنامه در گیلان نیز بیش از یک سده می‌باشد و پس از استقرار مشروطیت، نخستین نشریه‌ای که در گیلان منتشر شد، روزنامه «خیرالکلام» است که مدیریت آن با افصح‌المتکلمین املشی بود و در 1325ق / 1907م در شهر رشت منتشر شد[۱۳]. نسیم شمال نیز یکی از مشهورترین روزنامه‌های دوران خود بود در شعبان 1325 / سپتامبر 1907م توسط سیداشرف‌الدین گیلانی در شهر رشت منتشر شد[۱۴]. در کرمانشاه نیز روزنامه بیستون در 1325ق / 1907م منتشر شد[۱۵]. کرمان هم از شهرهایی است که نزدیک به یک سده است که در آن‌جا روزنامه چاپ شده است. روزنامه «اعتبار» به مدیریت شیخ محمدحسن طلبه و سردبیری آقا میرزا غلامحسین در 1327ق / 1909م در این شهر منتشر شده است[۱۶]. از دیگر شهرهای ایران که در آن‌ها روزنامه چاپ می‌شده، می‌توان از اردبیل، زنجان، قزوین و مشهد نام برد. اولین روزنامه چاپ شده در شهر اردبیل «برگ سبز» نام داشت که به مدیریت میرزا فضل‌الله شیخ‌الاسلام‌زاده و به همت سید احمد چاپ و توزیع گردید[۱۷]. اولین نشریه چاپ شده در شهر زنجان «پروین خمسه» نام داشت و توسط عیسی قانونخواه زنجانی (ناصرالمله) منتشر شد[۱۸]. نخستین نشریه قزوین هم «هدایت» است که شماره اول آن در 1326ق/ 1908م منتشر شده[۱۹]. در مشهد روزنامه «خراسان» توسط سیدحسین اردبیلی در 1327ق / 1909م منتشر شد[۲۰].

براساس تقسیم‌بندی که صورت گرفته، تاریخ مطبوعات ایران را به پنج دوره تقسیم کرده‌اند که در هر یک از این ادوار پنج‌گانه چاپ روزنامه‌ها در شهرستان‌های ایران دستخوش فراز و نشیب‌هایی بوده است. در دوره اول که 85-1215 را در بر می‌گیرد، به غیر از تهران، تبریز با 12 عنوان و رشت و شیراز هر کدام با یک عنوان قرار دارند[۲۱].دوره دوم که از 1300 تا 1285ق / ؟م را در بر‌می‌گیرد، کماکان تبریز در مقام دوم قرار دارد و شهرهایی چون یزد، محمره (خرمشهر)، اردبیل و کسما به شهرستان‌های دارای روزنامه اضافه شدند[۲۲].

دوره سوم از 1300 تا 1320ق / 1882 تا 1902م را در بردارد، در این دوره به دلایلی بر میزان نشریات منتشره در تهران افزوده و در مقابل از تعداد نشریات شهرستان‌ها کاسته شد[۲۳]. دوره چهارم 1320 تا 1332ش پرهیجان‌ترین دوره مطبوعاتی ایران است و شهرهای بیشتری در این دوره به چاپ روزنامه پرداختند و در دوره پنجم که از 1332 تا 1356ش را در بر‌می‌گیرد، تعداد شهرهایی که در آن‌ها روزنامه چاپ می‌شود از 36 شهر دوره قبلی به 31 شهر کاهش می‌یابد[۲۴].

افزایش و یا کاهش تعداد عناوین روزنامه‌های چاپ شهرستان‌ها با رویدادهای سیاسی کشور در ارتباط بود و در دهه 1280ق / 1863م به سبب رویدادهای انقلاب مشروطه، شاهد گسترش و افزایش چاپ روزنامه در تهران و شهرستان‌ها هستیم[۲۵] و همین اتفاق در 1299 تا 1304، 1320 و 1332ش که هر یک مقاطع حساس و سرنوشت‌سازی از تاریخ ایران بوده است نیز رخ می‌دهد. در این ادوار مجموعاً در 56 شهر کشور که تهران نیز جزء آن هست نشریه‌ای به چاپ رسیده است[۲۶]. پس از کودتای 28 مرداد 1332ش، دوره جدیدی در حیات مطبوعات آغاز گردید که به طور کلی بر تمامی مطبوعات کشور نیز تأثیر‌گذار شد. در این دوران با دستگیری تعدادی از مدیران جراید و بستن و توقیف نمودن بسیاری از رونامه‌ها از تعداد آنان بسیار کاسته شد. در فاصله میان کودتای 28 مرداد تا پیروزی انقلاب ایران مطبوعات دوبار دیگر با توقیف دسته جمعی مواجه شدند که یکی در 1342ش و دیگری در 1353ش بود[۲۷].

در اواخر دهه سی و اوایل دهه چهل دو شهر تهران و قم از کانون‌های مطبوعات ضد رژیم بودند[۲۸]. از دی ماه 1356ش تا پایان عمر رژیم پهلوی در 22 بهمن 1357ش نیز دوران پر افت و خیزی برای مطبوعات ایران بود و اگر چه مطبوعات عمده کشور که در شهر تهران چاپ می‌شد با اعمال نظر، تهدید و توقیف و... مواجه بودند، اما مطبوعات شهرستان‌ها هم از این رویدادها بی‌نصیب نمی‌ماندند.

نیز نگاه کنید به

مآخذ

  1. ↑   براون ادوارد. تاریخ مطبوعات و ادبیات ایران در دوره مشروطیت. جلد دوم، ترجمه و تحشیه... محمد عباسی، تهران: بی‌تا، انتشارات معرفت، ص 136
  2. ↑ صلح‌‌جو، جهانگیر. تاریخ مطبوعات ایران و جهان. 1348، كتاب‌های سیمرغ، ص 71.
  3. ↑    آرین‌پور، یحیی. از صبا تا نیما. جلد اول، چاپ چهارم، 1372، انتشارات زوار، ص 246؛ قاسمی
  4. ↑ قاسمی، سیدفرید. اولین‌های مطبوعات ایران. چاپ 1383، نشر آبی، ص 247.
  5. ↑ براون ادوارد. تاریخ مطبوعات و ادبیات ایران در دوره مشروطیت. جلد دوم، ترجمه و تحشیه... محمد عباسی، تهران: بی‌تا، انتشارات معرفت، ص 161.
  6. ↑   سهیل نقشی، محمدجواد. چاپ و مطبوعات در گیلان از مشروطه تا امروز. چاپ 1381، انتشارات شهر یاران، 82.
  7. ↑ چاپ و مطبوعات در گیلان از مشروطه تا امروز. چاپ 1381، انتشارات شهر یاران.
  8. ↑   سهیل نقشی محمدجواد. چاپ و مطبوعات در گیلان از مشروطه تا امروز. چاپ 1381، انتشارات شهر یاران، ص 85.
  9. ↑ چاپ و مطبوعات در گیلان از مشروطه تا امروز. چاپ 1381، انتشارات شهر یاران. .
  10. ↑   قاسمی سیدفرید. اولین‌های مطبوعات ایران. چاپ 1383، نشر آبی، ص 424.
  11. ↑   محمدی، محمد. تاریخچه مطبوعات اصفهان. 1382، انتشارات نقش مانا، ص 13.
  12. ↑ یاحسینی، سیدقاسم. صدسال مطبوعات بوشهر. چاپ 1374، اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان بوشهر، ص 68.
  13. ↑ سهیل نقشی محمدجواد. چاپ و مطبوعات در گیلان از مشروطه تا امروز. چاپ 1381، انتشارات شهر یاران، ص 99.
  14. ↑ سهیل نقشی محمدجواد. چاپ و مطبوعات در گیلان از مشروطه تا امروز. چاپ 1381، انتشارات شهر یاران، ص 104.
  15. ↑ صدرهاشمی، محمد. تاریخ جراید و مجلات ایران. جلد دوم، چاپ دوم 1364، اصفهان: انتشارات کمال، ص 41.
  16. ↑ رزم‌آرا، اسماعیل. تاریخ مطبوعات کرمان. چاپ 1367، انتشارات زوار، ص 18.
  17. ↑ محمدیان‌اردی، حیدر. تاریخ مطبوعات اردبیل (1287- 1357). چاپ 1381، ص 14.
  18. ↑ قشمی، علی. تاریخ مطبوعات زنجان. زنجان: 1380، انتشارات نیکان کتاب، ص 16.
  19. ↑ حمیدی، محمدرضا. تاریخ مطبوعات قزوین. چاپ 1380، انتشارات طه، ص 53.
  20. ↑ صدرهاشمیرمحمد. تاریخ جراید و مجلات ایران. جلد دوم، چاپ دوم 1364، اصفهان: انتشارات کمال، ص 243.
  21. ↑   برزین، مسعود. تجزیه و تحلیل آماری مطبوعات ایران. 1370، مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه‌ها، ص 16.
  22. ↑   برزین، مسعود. تجزیه و تحلیل آماری مطبوعات ایران. 1370، مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه‌ها. ص 17.
  23. ↑ برزین، مسعود. تجزیه و تحلیل آماری مطبوعات ایران. 1370، مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه‌ها، ص 19.
  24. ↑ برزین، مسعود. تجزیه و تحلیل آماری مطبوعات ایران. 1370، مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه‌ها، ص 23.
  25. ↑ برزین، مسعود. تجزیه و تحلیل آماری مطبوعات ایران. 1370، مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه‌ها، ص 14.
  26. ↑ برزین، مسعود. تجزیه و تحلیل آماری مطبوعات ایران. 1370، مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه‌ها، ص 13.
  27. ↑ قاسمی، سیدفرید. مطبوعات ایران در قرن بیستم. تهران: 1380، نشر قصه، ص 108 و 109.
  28. ↑ قاسمی، سیدفرید. مطبوعات ایران در قرن بیستم. تهران: 1380، نشر قصه، ص 106 و 107.

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

مسعود عرفانیان

برگرفته از «https://iranology-e.ir/index.php?title=مطبوعات_شهرستان_ها&oldid=9006»