شهرهای ایران: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش |
|||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
سابقه شهرنشینی در ایران کهنتر و روشنتر از سابقه روستانشینی در ایران است. شهرهای بزرگ ایران در دوران مادها و [[هخامنشیان]]، [[سلوکیان]] و پارتها و [[ساسانیان]] از اهمیت خاصی برخوردار بودهاند. شهرهایی نظیر | سابقه شهرنشینی در [[کشور ایران|ایران]] کهنتر و روشنتر از سابقه روستانشینی در ایران است. شهرهای بزرگ ایران در دوران مادها و [[هخامنشیان]]، [[سلوکیان]] و [[پارت ها|پارتها]] و [[ساسانیان]] از اهمیت خاصی برخوردار بودهاند. شهرهایی نظیر [[تخت جمشید|تختجمشید]]، [[پاسارگاد]] و شهر شوش با سابقهای چند هزار ساله از شاهکارهای شهرسازی و معماری ایرانیان بشمار میروند. | ||
معماری و نقش عملکردی شهرهای ایران با شهرهای تمدنهای بزرگ زمان خود نظیر روم و یونان، برابری میکرد. در دوران پس از اسلام نیز شهرهای ایران رونق جدیدی گرفتند و دارای نقشهای جدیدی گردیدند تا جایی که میتوان سخن از «شهرهای اسلامی» به میان آورد که با و یژگیهای اقلیمی این مرزوبوم سازگار شده است. بررسی ویژگیهای شهری ایران قبل از اسلام و بعد از اسلام و پژوهشهای مستقل در اینباره میتواند به روشن نمودن وضعیت شهرنشینی در طول تاریخ کمک مؤثری نماید. | معماری و نقش عملکردی شهرهای ایران با شهرهای تمدنهای بزرگ زمان خود نظیر روم و یونان، برابری میکرد. در دوران پس از [[اسلام]] نیز شهرهای ایران رونق جدیدی گرفتند و دارای نقشهای جدیدی گردیدند تا جایی که میتوان سخن از «شهرهای اسلامی» به میان آورد که با و یژگیهای اقلیمی این مرزوبوم سازگار شده است. بررسی ویژگیهای شهری ایران قبل از [[اسلام]] و بعد از [[اسلام]] و پژوهشهای مستقل در اینباره میتواند به روشن نمودن وضعیت شهرنشینی در طول تاریخ کمک مؤثری نماید. | ||
=== وضعیتکنونی شهرهای ایران === | === وضعیتکنونی شهرهای ایران === | ||
مطالعه شهرهایکنونی ایران بیانگر آن است که همه خصیصههای شهری متأثر از نقش ناحیهای است که شهرها در بطن آن شکل گرفتهاند. در حقیقت نوع و شکل سکونتگاهها، سیستم و طرز بهره برداری از منابع موجود و یا منابع معیشت مردم در سطوح ناحیهای چهره و بافت شهری ایران را میسازند. البته این خصوصیات در پناه مساجد، امامزادهها و دیگر اماکن مذهبی به پدیدهای زنده و جاندار تبدیل میشوند و بافت پیچیده و کهن اغلب شهرهای ایران را تشکیل میدهند و بخشی را از بخش دیگر مشخص و متمایز میدارند. به همین دلیل شناخت تولیدات و مواد اولیه خام ناحیه و محصولات کشاورزی آن، ارزشهای فرهنگی و از همه مهمتر شالودههای اکولوژیکی ناحیه، موجب شناخت بیشتر جوامع شهری در ایران میگردند. | مطالعه شهرهایکنونی ایران بیانگر آن است که همه خصیصههای شهری متأثر از نقش ناحیهای است که شهرها در بطن آن شکل گرفتهاند. در حقیقت نوع و شکل سکونتگاهها، سیستم و طرز بهره برداری از منابع موجود و یا منابع معیشت مردم در سطوح ناحیهای چهره و بافت شهری [[کشور ایران|ایران]] را میسازند. البته این خصوصیات در پناه مساجد، امامزادهها و دیگر اماکن مذهبی به پدیدهای زنده و جاندار تبدیل میشوند و بافت پیچیده و کهن اغلب شهرهای ایران را تشکیل میدهند و بخشی را از بخش دیگر مشخص و متمایز میدارند. به همین دلیل شناخت تولیدات و مواد اولیه خام ناحیه و محصولات [[کشاورزی در ایران|کشاورزی]] آن، ارزشهای فرهنگی و از همه مهمتر شالودههای اکولوژیکی ناحیه، موجب شناخت بیشتر جوامع شهری در [[کشور ایران|ایران]] میگردند. | ||
# در شهرهای کمتر از | در شکل گیری بافت شهرهای ایران نظیر اغلب نواحی جغرافیایی دنیا همکاری و همراهی عوامل محیط طبیعی و نقش مناطق داخلی شهری از جهات مذهبی، اداری و تجاری لازم بوده است، وابستگی خصیصههای حکومتی تجاری و مذهبی در طول زمان موجب شده است که شهرهای ایران همچنان به سنتهای کهن خود وفادار بمانند و ویژگیهای فرهنگی دورههای گذشته را به خوبی در چهره و بافت خود منعکس نمایند. از این رو میبینیم که شهرهای ایران در نتیجه این وابستگیها کمتر و بندرت به گسیختگیهای شهری تن در دادهاند و احیاناً اگر عاملی درصدد تغییر بافت کهن شهری برآمده، نتوانسته است گسیختگی چشمگیری در آن به وجود آورد.در اغلب شهرهای، ایران، تراکم شدید و فشرده [[جمعیت ایران|جمعیت]] واحدهای مسکونی و اصناف معمولاً در اطراف یک مسجد، یک میدان بزرگ، یک مرکز خرید و فروش، یک آب انبار و یا ادارات دولتی دیده میشود. مشخصات شهرهای کمتر از یکصد هزار نفری ایران تا حدودی یکسان و یکدست مینماید. میتوان آنها را به شرح ذیل خلاصه نمود: | ||
# در شهرهای کمتر از 100/000 نفر ایران، مناطق داخلی شهرها هنوز به نقش یابی مستقل خود نرسیدهاند و همه وظایف شهری بطور پراکنده در سطوح شهر دیده میشود. از این رو اختصاص منطقهای به نقش معین مفهوم چندانی ندارد. | |||
# اگر از نقاط مرتفع به شهرهای ایران نظر افکنیم نه تنها مثل اغلب نواحی خاورمیانه چهره مسلط آنها را به شکل سلولی میبینیم، بلکه گاهی پارهای از کویها و محلات را نیز در شکل سلولی مییابیم که با سایر کویهای شهری تفاوتهای آشکاری را نشان میدهد. چنین تضادی، نشانه جدایی گزینی گروههای مختلف اجتماعی است. | # اگر از نقاط مرتفع به شهرهای ایران نظر افکنیم نه تنها مثل اغلب نواحی خاورمیانه چهره مسلط آنها را به شکل سلولی میبینیم، بلکه گاهی پارهای از کویها و محلات را نیز در شکل سلولی مییابیم که با سایر کویهای شهری تفاوتهای آشکاری را نشان میدهد. چنین تضادی، نشانه جدایی گزینی گروههای مختلف اجتماعی است. | ||
# در شهرهای کم | # در شهرهای کم [[جمعیت ایران|جمعیت]]، هماهنگی خاصی در ساختمانهای شهری مشاهده میشود و گاهی یک یا چند ساختمان مرتفع و نوساز این هماهنگی را بهم میزند. مساجد، ساختمانهای، دولتی، بانکها، خانههای سازمانی، بیمارستانها و مدارس از آن جمله است. | ||
# پیوند و وابستگی اقتصادی شهرهای کم جمعیت ایران با نواحی کشاورزی اطراف، از نقش شهر، معاوضه کالا و خرید و فروش به خوبی معلوم میگردد، از این رو سهم عمدهای از گروه فعال جامعه شهری در امور تجاری و صنایع سبک دستی فعالیت میکنند که بازار و اطراف آن هسته اصلی این قبیل فعالیتها محسوب میشوند، مواد غذایی مورد نیاز شهرهایکم جمعیت ایران نیز از نزدیکترین بخش کشاورزی تأمین میگردد. | # پیوند و وابستگی اقتصادی شهرهای کم [[جمعیت ایران]] با نواحی کشاورزی اطراف، از نقش شهر، معاوضه کالا و خرید و فروش به خوبی معلوم میگردد، از این رو سهم عمدهای از گروه فعال جامعه شهری در امور تجاری و صنایع سبک دستی فعالیت میکنند که بازار و اطراف آن هسته اصلی این قبیل فعالیتها محسوب میشوند، مواد غذایی مورد نیاز شهرهایکم جمعیت ایران نیز از نزدیکترین بخش کشاورزی تأمین میگردد. | ||
شکلگیری الگوهای سکونتی در ایران، بیش از هرچیز به میزان بهرهمندی از آب بستگی، دارد. در همه نواحی جغرافیایی این سرزمین روستاهای اولیه در پناه آب مورد نیاز قد برافراشته و موقع نسبی و شکل استقرار خود را از مسیرهای آب طلب کردهاند.<ref>جغرافیای شهری، تألیف شکوئی، حسین، اسفندماه ۱۳۵۴ ه ش، ص ۳۹۲-۳۹۳.</ref> | شکلگیری الگوهای سکونتی در ایران، بیش از هرچیز به میزان بهرهمندی از آب بستگی، دارد. در همه نواحی جغرافیایی این سرزمین روستاهای اولیه در پناه آب مورد نیاز قد برافراشته و موقع نسبی و شکل استقرار خود را از مسیرهای آب طلب کردهاند.<ref>جغرافیای شهری، تألیف شکوئی، حسین، اسفندماه ۱۳۵۴ ه ش، ص ۳۹۲-۳۹۳.</ref> | ||
پراکندگی جغرافیایی شهرها نیز بیشتر در نواحی دیده میشود که بارندگی کافی برای کشاورزی وجود دارد. بیجهت نیست که نواحی مرکزی، شرقی و جنوب شرقی ایران تعداد محدودی از جوامع شهری را پذیرا گشتهاند. از این رو شهرهایی نظیر یزد و کرمان در شرایطی دور از منابع رطوبتی و با انزوای خاص جغرافیایی همواره دور از جریانات مهم زمان بسر بردهاند. شهرهای، واحهای ایران نیز اغلب در محل تلاقی فلات مرکزی و رشته کوههای زاگرس نمودار میگردند. اگر در نواحی خشک ایران عامل رطوبت و دسترسی به آب در توسعه شهری مؤثر افتاده است در نواحی شمال ایران که دستیابی به آب مورد نیاز مسأله مهمی بشمار نمیرود، عوامل اقتصادی در وسعت یابی شهرها سهم شایستهای داشته است. | پراکندگی جغرافیایی شهرها نیز بیشتر در نواحی دیده میشود که بارندگی کافی برای [[کشاورزی در ایران|کشاورزی]] وجود دارد. بیجهت نیست که نواحی مرکزی، شرقی و جنوب شرقی ایران تعداد محدودی از جوامع شهری را پذیرا گشتهاند. از این رو شهرهایی نظیر یزد و کرمان در شرایطی دور از منابع رطوبتی و با انزوای خاص جغرافیایی همواره دور از جریانات مهم زمان بسر بردهاند. شهرهای، واحهای ایران نیز اغلب در محل تلاقی فلات مرکزی و رشته کوههای زاگرس نمودار میگردند. اگر در نواحی خشک ایران عامل رطوبت و دسترسی به آب در توسعه شهری مؤثر افتاده است در نواحی شمال ایران که دستیابی به آب مورد نیاز مسأله مهمی بشمار نمیرود، عوامل اقتصادی در وسعت یابی شهرها سهم شایستهای داشته است. | ||
در ایران گاهی به شهرهای بزرگ و پرجمعیتی برخورد میکنیم که در کنار رودهای پرآب استقرار یافتهاند، نظیر شهرهای [[اصفهان]] و [[اهواز]]. | در ایران گاهی به شهرهای بزرگ و پرجمعیتی برخورد میکنیم که در کنار رودهای پرآب استقرار یافتهاند، نظیر شهرهای [[اصفهان]] و [[اهواز]]. | ||
زمانی نیز جوامع کم جمعیت انسانی را در پناه یکی دو قنات مییابیم که حیات و شکل گیری خود را تنها از طریق میزان بازده قناتها امکانپذیر ساختهاند. از این رو جوامع شهری و روستائی ایران، امکانات مساعد خود را در شیبهای ملایم به فاصله متناسبی از پای تپهها یافتهاند. در ناحیه کرمان، الگوی سکونتی ترکیبی از وضع آب و ارتفاع زمین بدست میدهند. به تدریج که از میزان بازده منابع آب کاسته میشود جوامع انسانی، قدرت جذب جمعیت بیشتر را از دست میدهند و حتی جمعیت اضافی خود را به حوزههای دیگر میفرستند. نقش آب در چهره و بافت شهرهای حاشیه کویر و نواحی واحهای ایران آنچنان مهم و عمیق جلوه میکند که گاهی بافت محلهای و کوچهای را به شدت تحت تأثیر خود قرار میدهد و به آن چهره خاصی میبخشد. در اینجا غالباً مساکن فشرده به هم آبانبارهای محله و کوچه را در بر میگیرند و شکل یابی خود را از آنها طلب میکنند.<ref>شکوئی، همان منبع، ص ۳۹۶.</ref>آب انبارها در شهرهای کویری غالباً عنصر اصلی تشکیل دهنده محل شهر یا روستا است. | زمانی نیز جوامع کم جمعیت انسانی را در پناه یکی دو [[قنات]] مییابیم که حیات و شکل گیری خود را تنها از طریق میزان بازده قناتها امکانپذیر ساختهاند. از این رو جوامع شهری و روستائی ایران، امکانات مساعد خود را در شیبهای ملایم به فاصله متناسبی از پای تپهها یافتهاند. در ناحیه کرمان، الگوی سکونتی ترکیبی از وضع آب و ارتفاع زمین بدست میدهند. به تدریج که از میزان بازده منابع آب کاسته میشود جوامع انسانی، قدرت جذب جمعیت بیشتر را از دست میدهند و حتی جمعیت اضافی خود را به حوزههای دیگر میفرستند. نقش آب در چهره و بافت شهرهای حاشیه کویر و نواحی واحهای ایران آنچنان مهم و عمیق جلوه میکند که گاهی بافت محلهای و کوچهای را به شدت تحت تأثیر خود قرار میدهد و به آن چهره خاصی میبخشد. در اینجا غالباً مساکن فشرده به هم آبانبارهای محله و کوچه را در بر میگیرند و شکل یابی خود را از آنها طلب میکنند.<ref>شکوئی، همان منبع، ص ۳۹۶.</ref>آب انبارها در شهرهای کویری غالباً عنصر اصلی تشکیل دهنده محل شهر یا روستا است. | ||
[[ | در شهرهای کویری نظیر [[کاشان]]، [[یزد]]، نائین و...، غالباً آب انبارها توأم با مسجد یا امامزاده، حسینیه، حمام، بازار و میدان، مجموعه مرکز شهر را ارج و زندگی میبخشد. حتی در شهرهایی مانند [[اصفهان]] که به گفته ناصرخسرو «در هر جا که ده گز چاه فروبرند، آبی سرد و خوش بیرون آید.» آب انبارها در برآوردن این نیاز چمعی مردم شهرنشین مؤثر بودهاند. آبانبارها مانند فضای خود میدان و عناصر تشکیل دهنده اصلیاش متعلق به همه مردم است و ساختمان و آبش وقف عموم مردم میباشد، آبانبارهای حاشیه کویری توسط بادگیرهایی تهویه و خنک میشود. تعداد این بادگیرها معمولاً چهار و گاهی در یزد به شش عدد میرسد. در مواردی هم که مخزن آب فاقد بادگیر باشد، روزنهای در رأس گنبد آن قرار میگیرد.<ref>شکوئی، همان منبع، ص 397.</ref> در تشکیل مورفولوژی ایران به ویژه چشماندازهای فرهنگی آن مساجد، زیارتگاهها و تکایا و بطور کلی مذهب نقش اساسی دارند. همچنین در شکل یابی عمومی شهرهای ایران عناصر طبیعی نظیر آب، کوهستانها، درهها و... دارای اهمیت جدی میباشند. براساس سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال ۱۳۷۵ و تغییرات انجام یافته، در حال حاضر در ایران ۲۸ استان و تعداد ۲۸۵ شهر و ۷۴۰ بخش، ۷۰۱شهر و ۲۲۵۶ دهستان وجود دارد<ref>استخراج از نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ۱۳۷۵ و گزارش دفتر تقسیمات کشوری وزارت کشور.</ref>. برخی از شهرهای بزرگ ایران نظیر [[مشهد]] و [[قم]] به دلیل وجود مرقد مطهر [[علی بن موسی الرضا(ع)|حضرت امام رضا(ع )]] و حضرت معصومه (ع ) شهرهای کاملاً مذهبی با ویژگیهای خاص خود زیارتگاه مسلمانان بو یژه شیعیان سراسر جهان میباشند. | ||
شهر تهران به عنوان پایتخت ایران، دارای نقش مهم سیاسی مذهبی، اداری و تجاری، است. برخی از شهرهای ایران به دلیل قدمت، تاریخ و وجود آثار باستانی و تاریخی از اشتهارِ جهانی برخوردارند. شهرهای [[اصفهان]]، [[شیراز]]، [[تبریز]] و [[همدان]] و [[یزد]] از آن جمله میباشند. برخی از شهرهای ایران به دلایل سیاسی دارای اهمیت فراوان میباشند نظیر شهر ابو موسی در [[خلیج فارس]] و شهرهای [[خرمشهر]] و [[آبادان]]، مهران، دهلران، گیلان غرب، قصر شیرین که در [[جنگ ایران و عراق|جنگ تحمیلی عراق علیه ایران]] صدمات سنگینی متحمل شدند و به عنوان سپر مقاومت ملی در برابر دشمن مقاومت نمودند. برخی از استانها و شهرهای مرزی ایران دارای اهمیت ارتباطی با کشورهای همسایه میباشند. شهرهای [[اردبیل]]، [[کرمانشاه]]، [[زاهدان]]، [[مشهد]]، [[ارومیه]]، [[آستارا]]، [[جلفا]]، [[سرخس]]، [[آبادان]]، [[ماکو]]، بندر ترکمن، میرجاوه، از این جملهاند. | |||
اردبیل | علاوه بر شهر تهران - پایتخت و یکی از شهرهای چند میلیون نفری جهان - شهرهای [[مشهد]]، [[تبریز]]، [[اصفهان]]، [[شیراز]]، [[کرمانشاه]]، [[اهواز]]، [[قم]]، [[کرج]]، خرمآباد، [[همدان]]، رشت، قزوین، [[کرمان]]، [[ارومیه]]، [[اردبیل]]، [[زاهدان]]، [[اراک]]، [[یزد]]، [[بروجرد]]، از شهرهای پرجمعیت ایران بشمار میروند. بسیاری از شهرهای فوق به دلیل موقعیت صنعتی و اداری و زیارتی جمعیت زیادی را در مرکز و پیرامون خود جذب نمودهاند. [[اهواز]]، [[آبادان]]، [[کرمانشاه]]، [[اصفهان]]، [[شیراز]]، علاوه بر موقعیت استانی و اداری از مراکز استخراج و پالایش مهم نفت کشور میباشند. [[قم]]، [[مشهد]] و [[شیراز]] علاوه بر اهمیت زیارتی، مرکزیت استانی دارند و گروههای زیادی از جمعیت را در مشاغل گوناگون جذب مینمایند. [[مشهد]] و [[تبریز]] و [[اصفهان]] علاوه بر مرکزیت استانی و زیارتی، از مراکز مهم آموزشی و صنعتی کشور بوده و علاوه بر صنعت [[قالی بافی]] که هرسه در این زمینه اشتهار دارند، وجود صنایع ذوب آهن و فولاد و [[تراکتورسازی تبریز|تراکتورسازی]] و ماشینسازی و نیز تولید قطعات مختلف خودروهای سبک و سنگین و کارخانههای عظیم پارچه بافی و صنایع دستی و غذایی موقعیتی را بوجود آوردهاند که در آیندهای بسیار نزدیک جمعیت آنها از مرز کنونی خواهدگذشت و ردیف شهرهای پرجمعیت جهان قرار خواهند گرفت. [[شیراز]] و [[اهواز]] و [[کرمانشاه]] علاوه بر مرکزیت استانی و اداری دارای مرکز آموزش عالی و مراکز آموزش نظامی، مراکز تولید و پالایش نفت و نیز کارخانههای مختلف تولیدی و صنایع غذایی میباشند که هر یک از عوامل فوق گروههای، جمعیتی زیادی را جذب و در گسترش شهر نشینی جمعیت نقش عمدهای دارند. | ||
[[آبادان]]، که بر اثر جنگ تحمیلی به شهر ویرانهای تبدیل شده بود مجدداً رونق یافته و یکی از بزرگترین پالایشگاههای جهان را در خود جای داده است. علاوه بر موقعیت مرزی و ارتباط دریایی و زمینی دارای مراکز تربیت متخصصان صنایع نفت است و رفته رفته به یکی از شهرهای پرجمعیت جنوب غربی ایران تبدیل میگردد. [[قم]]، [[همدان]]، [[کرج]] و رشت، دارای جاذبههای مختلفی از جهت جذب جمعیت میباشند. [[قم]] دومین مرکز زیارتی ایران از حیث پذیرش زوار میباشد. پذیرایی از زوار و تأمین نیازهای سکونتی و غذایی و سوغاتی و حمل و نقل آنانگروه بسیار زیادی از جمعیت را به اشتغالات گوناگون وا میدارد. وجود مراکز علوم دینی و آموزش عالی هر سال تعدادکثیری طلبه و دانشجو را جذب نموده و از دیگر سو موقعیت مهم ارتباطی به جهات مختلف کشور به این شهر اهمیت ویژهای بخشیده و از سوی دیگر نزدیکی آن به [[استان تهران|تهران]] و استقرار صنایع مختلف ساختمانی و بافندگی و غذائی، هریک به طریقی در افزایش جمعیت این مرکز نقش دارند. | |||
[[همدان]] و رشت از مراکز مهم استانی کشور محسوب و علاوه بر موقعیت ارتباطی به دیگر نقاط کشور از مراکز مهم [[کشاورزی در ایران|کشاورزی ایران]] محسوب و دارای مرکز آموزش عالی و آموزش نظامیان میباشند. صنابع مختلف نظیر: پارچهبافی، گونیبافی، لوازم الکتریکی، غذائی، سفالگری، چینیسازی، پلاستیک، آردسازی، نوشابهسازی، شیرینی سازی، شیشهسازی، صنایع چوبی، سنگبری و آجرسازی، از مشاغل دیگری هستند که گروههای کثیری را به خود مشغول کردهاند. | |||
کرج تا چندی قبل موقعیت ییلاقی مردم [[استان تهران|تهران]] را داشت ولی اکنون به خاطر اقلیم معتدل و مجاورت با تهران و اهمیت ارتباطی به غرب و شمال کشور وضع خاصی یافته و در شمار شهرهای بزرگ قرار گرفته است و با فعال شدن متروی تهران -کرج، بر رونق این شهر نیز افزوده شده است. صنایع کارخانهای و کارگاهی و امکانات خوب کشاورزی به سبب ایجاد شرکتهای متعدد در اطراف آن باعث شده است که جمعیت آن دائم افزایش یابد. علاوه بر موارد مذکور، کرج اکنون، به منزله شهر استراحتگاهی تهران محسوب میشود و جمعیت زیادی از شاغلین پایتخت در آن سکونت دارند. | |||
[[استان قزوین|قزوین]]، دزفول و [[کرمان]] شباهت یکسانی از نقطهنظر وجود مراکز نظامی داشته و پرسنل مورد نیاز خود را از دیگر نقاط کشور جذب مینمایند. از طرفی موقعیت ارتباطی، کشاورزی، استانی، آموزش عالی این مراکز در استقرار جمعیت نقش عمدهای دارند. این شهرها در سالهای، اخیر از لحاظ جمعیتی، جمعیت اقتصادی و صنعتی پیشرفت زیادی نموده و هرچه بر توسعه صنعتی،[[کشاورزی در ایران|کشاورزی]]، آموزش عالی و ارتباطی آنها افزوده میشود، ازدیاد جمعیت آنها چشمگیرتر میشود. | |||
[[گرگان]]، و [[ارومیه]]، هردو از موقع مرزی و استراتژیک و اقتصادی برخوردار بوده و در سالهای اخیر مهاجرین بسیاری را پذیرا بودهاند. به همین دلایل گرگان اخیراً به مرکزیت [[استان گلستان]] تبدیل شده است. [[یزد]] که در مرکز [[کشور ایران|ایران]] واقع است علاوه بر مرکزیت استانی که جنوب شرقی، جنوب [[استان فارس]] و شمال شرقی کشور را به سایر نقاط مرتبط میسازد به دلیل کارخانههای متعدد بافندگی و صنعتی و نیز عدم دریافت ریزشهای جوی که در کاهش روستاها نقش اساسی دارد، یکی از مراکز پرجمعیت کشور محسوب میشود. [[خرمشهر]] که در زمان جنگ تحمیلی و خرابیهای ناشی از آن از جمعیت تهی شده بود، آرام آرام به وضعیت عادی بازگشته است و در انتظار احیای کامل موقعیت ارتباطی و بازرگانی خویش است. | |||
[[اردبیل]] که در گذشته یکی از شهرهای آذربایجان به شمار میآمد، پس از یک رکود چهارصد ساله اینک دوباره موقعیت ممتازی یافته است و به مرکزیت [[استان اردبیل]] تبدیل شده است. این شهر به دلیل موقع خاص ارتباطی و همجواری با جمهوری آذربایجان از اهمیت خاصی برخوردار است و به دلیل افزایش بی وقفه جمعیت و مهاجرتهای دامنه دار، از رشد جمعیت بالایی برخوردار گردیده است. | |||
خرمآباد، مرکز [[استان لرستان]] و بروجرد که یکی از شهرستانهای [[استان لرستان]] است، مانند سایر مراکز شهری ایران پیوسته در حال گسترش میباشند. خرمآباد دارای مراکز آموزش عالی و تربیت پرسنل مورد نیاز ارتش است و نیز به دلیل موقعیت مناسب طبیعی ازکانونهای جمعیتی جنوب غرب ایران محسوب میگردد. بروجرد که دومین شهر پرجمعیت [[استان لرستان]] را تشکیل میدهد، دارای اهمیت ارتباطی، استراتژیک است. همچنین [[اراک]] و [[کاشان]] از جمله شهرهای مهم صنعتی [[استان مرکزی]] و بابل و شهرکرد از مراکز مهم زراعی و [[دامپروری در ایران|دامداری ایران]] میباشند. [[سنندج]] و [[زنجان]] نیز که از مراکز استانی محسوب میشوند، علاوه بر موقعیت ارتباطی، استراتژیکی و نظامی، از مراکز [[کشاورزی در ایران|کشاورزی]] و [[دامپروری در ایران|دامداری ایران]] به حساب میآیند.<ref>نظری، علیاصغر، جغرافیای جمعیت ایران، سازمان جغرافیایی و کارتوگرافی گیتاشناسی، تهران، ۱۳۶۸ (با اندکی دخل و تصرف).</ref> | |||
بطور کلی شهرهای ایران دارای نقشهای گوناگونی میباشند. بویژه شهرها و سکونتگاههای قدیمی ایران که گنجینههای فرهنگی با ارزشی هستند و روند تاریخ حیات اجتماعی این کشور در بطن آنان جاری است.<ref>سلطانزاده، حسین، مقدمهای بر تاریخ شهر و شهرنشینی در ایران، نشر آبی، تهران ۱۳۶۵. (با اندکی تغییر)</ref> همچنین وجود اقلیمهای متنوع، [[پوشش گیاهی]] مختلف، مناظر بدیع و چشماندازهای، بینظیر طبیعی و انسانی، وجود اقوام مختلف با آداب و رسوم منحصر به فرد خود، دارا بودن آثار باستانی و سوابق تاریخی موجب گردیده است تا اغلب شهرهای ایران از اهمیت فوقالعادهای بویژه برای جهانگردان برخوردار باشند. دلایل فوق باعث میگردد که این نظریه مطرح شود که ایران کشوری است با تنوع طبیعی و انسانی یک قاره. علاوه بر این در سالهای اخیر نیز در پارهای از شهرها نظیر «[[کیش]]»، «[[قشم]]»، «چاهبهار» و «[[سرخس]]» با تبدیل شدن به مناطق آزاد تجاری علاوه بر جاذبههای طبیعی، انسانی از جاذبههای، سرمایهگذاری نیز برخوردار گردیدهاند. | |||
== نیز نگاه کنید به == | == نیز نگاه کنید به == | ||
| خط ۶۸: | خط ۵۳: | ||
== منبع اصلی == | == منبع اصلی == | ||
کیانی هفت لنگ، کیانوش (1379). کتاب ایران: گذری بر جغرافیای ایران. تهران: موسسه فرهنگی، هنری و انتشاراتی بین المللی الهدی. | کیانی هفت لنگ، کیانوش (1379). کتاب ایران: گذری بر جغرافیای ایران. تهران: [https://alhoda.ir موسسه فرهنگی، هنری و انتشاراتی بین المللی الهدی]. | ||
== نویسنده مقاله == | == نویسنده مقاله == | ||
[https://alhoda.ir/ کیانوش کیانی هفت لنگ] | [https://alhoda.ir/ کیانوش کیانی هفت لنگ] | ||
[[رده:جغرافیا]] | [[رده:جغرافیا]] | ||
نسخهٔ کنونی تا ۱۱ فوریهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۹:۵۸
سابقه شهرنشینی در ایران کهنتر و روشنتر از سابقه روستانشینی در ایران است. شهرهای بزرگ ایران در دوران مادها و هخامنشیان، سلوکیان و پارتها و ساسانیان از اهمیت خاصی برخوردار بودهاند. شهرهایی نظیر تختجمشید، پاسارگاد و شهر شوش با سابقهای چند هزار ساله از شاهکارهای شهرسازی و معماری ایرانیان بشمار میروند.
معماری و نقش عملکردی شهرهای ایران با شهرهای تمدنهای بزرگ زمان خود نظیر روم و یونان، برابری میکرد. در دوران پس از اسلام نیز شهرهای ایران رونق جدیدی گرفتند و دارای نقشهای جدیدی گردیدند تا جایی که میتوان سخن از «شهرهای اسلامی» به میان آورد که با و یژگیهای اقلیمی این مرزوبوم سازگار شده است. بررسی ویژگیهای شهری ایران قبل از اسلام و بعد از اسلام و پژوهشهای مستقل در اینباره میتواند به روشن نمودن وضعیت شهرنشینی در طول تاریخ کمک مؤثری نماید.
وضعیتکنونی شهرهای ایران
مطالعه شهرهایکنونی ایران بیانگر آن است که همه خصیصههای شهری متأثر از نقش ناحیهای است که شهرها در بطن آن شکل گرفتهاند. در حقیقت نوع و شکل سکونتگاهها، سیستم و طرز بهره برداری از منابع موجود و یا منابع معیشت مردم در سطوح ناحیهای چهره و بافت شهری ایران را میسازند. البته این خصوصیات در پناه مساجد، امامزادهها و دیگر اماکن مذهبی به پدیدهای زنده و جاندار تبدیل میشوند و بافت پیچیده و کهن اغلب شهرهای ایران را تشکیل میدهند و بخشی را از بخش دیگر مشخص و متمایز میدارند. به همین دلیل شناخت تولیدات و مواد اولیه خام ناحیه و محصولات کشاورزی آن، ارزشهای فرهنگی و از همه مهمتر شالودههای اکولوژیکی ناحیه، موجب شناخت بیشتر جوامع شهری در ایران میگردند.
در شکل گیری بافت شهرهای ایران نظیر اغلب نواحی جغرافیایی دنیا همکاری و همراهی عوامل محیط طبیعی و نقش مناطق داخلی شهری از جهات مذهبی، اداری و تجاری لازم بوده است، وابستگی خصیصههای حکومتی تجاری و مذهبی در طول زمان موجب شده است که شهرهای ایران همچنان به سنتهای کهن خود وفادار بمانند و ویژگیهای فرهنگی دورههای گذشته را به خوبی در چهره و بافت خود منعکس نمایند. از این رو میبینیم که شهرهای ایران در نتیجه این وابستگیها کمتر و بندرت به گسیختگیهای شهری تن در دادهاند و احیاناً اگر عاملی درصدد تغییر بافت کهن شهری برآمده، نتوانسته است گسیختگی چشمگیری در آن به وجود آورد.در اغلب شهرهای، ایران، تراکم شدید و فشرده جمعیت واحدهای مسکونی و اصناف معمولاً در اطراف یک مسجد، یک میدان بزرگ، یک مرکز خرید و فروش، یک آب انبار و یا ادارات دولتی دیده میشود. مشخصات شهرهای کمتر از یکصد هزار نفری ایران تا حدودی یکسان و یکدست مینماید. میتوان آنها را به شرح ذیل خلاصه نمود:
- در شهرهای کمتر از 100/000 نفر ایران، مناطق داخلی شهرها هنوز به نقش یابی مستقل خود نرسیدهاند و همه وظایف شهری بطور پراکنده در سطوح شهر دیده میشود. از این رو اختصاص منطقهای به نقش معین مفهوم چندانی ندارد.
- اگر از نقاط مرتفع به شهرهای ایران نظر افکنیم نه تنها مثل اغلب نواحی خاورمیانه چهره مسلط آنها را به شکل سلولی میبینیم، بلکه گاهی پارهای از کویها و محلات را نیز در شکل سلولی مییابیم که با سایر کویهای شهری تفاوتهای آشکاری را نشان میدهد. چنین تضادی، نشانه جدایی گزینی گروههای مختلف اجتماعی است.
- در شهرهای کم جمعیت، هماهنگی خاصی در ساختمانهای شهری مشاهده میشود و گاهی یک یا چند ساختمان مرتفع و نوساز این هماهنگی را بهم میزند. مساجد، ساختمانهای، دولتی، بانکها، خانههای سازمانی، بیمارستانها و مدارس از آن جمله است.
- پیوند و وابستگی اقتصادی شهرهای کم جمعیت ایران با نواحی کشاورزی اطراف، از نقش شهر، معاوضه کالا و خرید و فروش به خوبی معلوم میگردد، از این رو سهم عمدهای از گروه فعال جامعه شهری در امور تجاری و صنایع سبک دستی فعالیت میکنند که بازار و اطراف آن هسته اصلی این قبیل فعالیتها محسوب میشوند، مواد غذایی مورد نیاز شهرهایکم جمعیت ایران نیز از نزدیکترین بخش کشاورزی تأمین میگردد.
شکلگیری الگوهای سکونتی در ایران، بیش از هرچیز به میزان بهرهمندی از آب بستگی، دارد. در همه نواحی جغرافیایی این سرزمین روستاهای اولیه در پناه آب مورد نیاز قد برافراشته و موقع نسبی و شکل استقرار خود را از مسیرهای آب طلب کردهاند.[۱]
پراکندگی جغرافیایی شهرها نیز بیشتر در نواحی دیده میشود که بارندگی کافی برای کشاورزی وجود دارد. بیجهت نیست که نواحی مرکزی، شرقی و جنوب شرقی ایران تعداد محدودی از جوامع شهری را پذیرا گشتهاند. از این رو شهرهایی نظیر یزد و کرمان در شرایطی دور از منابع رطوبتی و با انزوای خاص جغرافیایی همواره دور از جریانات مهم زمان بسر بردهاند. شهرهای، واحهای ایران نیز اغلب در محل تلاقی فلات مرکزی و رشته کوههای زاگرس نمودار میگردند. اگر در نواحی خشک ایران عامل رطوبت و دسترسی به آب در توسعه شهری مؤثر افتاده است در نواحی شمال ایران که دستیابی به آب مورد نیاز مسأله مهمی بشمار نمیرود، عوامل اقتصادی در وسعت یابی شهرها سهم شایستهای داشته است.
در ایران گاهی به شهرهای بزرگ و پرجمعیتی برخورد میکنیم که در کنار رودهای پرآب استقرار یافتهاند، نظیر شهرهای اصفهان و اهواز.
زمانی نیز جوامع کم جمعیت انسانی را در پناه یکی دو قنات مییابیم که حیات و شکل گیری خود را تنها از طریق میزان بازده قناتها امکانپذیر ساختهاند. از این رو جوامع شهری و روستائی ایران، امکانات مساعد خود را در شیبهای ملایم به فاصله متناسبی از پای تپهها یافتهاند. در ناحیه کرمان، الگوی سکونتی ترکیبی از وضع آب و ارتفاع زمین بدست میدهند. به تدریج که از میزان بازده منابع آب کاسته میشود جوامع انسانی، قدرت جذب جمعیت بیشتر را از دست میدهند و حتی جمعیت اضافی خود را به حوزههای دیگر میفرستند. نقش آب در چهره و بافت شهرهای حاشیه کویر و نواحی واحهای ایران آنچنان مهم و عمیق جلوه میکند که گاهی بافت محلهای و کوچهای را به شدت تحت تأثیر خود قرار میدهد و به آن چهره خاصی میبخشد. در اینجا غالباً مساکن فشرده به هم آبانبارهای محله و کوچه را در بر میگیرند و شکل یابی خود را از آنها طلب میکنند.[۲]آب انبارها در شهرهای کویری غالباً عنصر اصلی تشکیل دهنده محل شهر یا روستا است.
در شهرهای کویری نظیر کاشان، یزد، نائین و...، غالباً آب انبارها توأم با مسجد یا امامزاده، حسینیه، حمام، بازار و میدان، مجموعه مرکز شهر را ارج و زندگی میبخشد. حتی در شهرهایی مانند اصفهان که به گفته ناصرخسرو «در هر جا که ده گز چاه فروبرند، آبی سرد و خوش بیرون آید.» آب انبارها در برآوردن این نیاز چمعی مردم شهرنشین مؤثر بودهاند. آبانبارها مانند فضای خود میدان و عناصر تشکیل دهنده اصلیاش متعلق به همه مردم است و ساختمان و آبش وقف عموم مردم میباشد، آبانبارهای حاشیه کویری توسط بادگیرهایی تهویه و خنک میشود. تعداد این بادگیرها معمولاً چهار و گاهی در یزد به شش عدد میرسد. در مواردی هم که مخزن آب فاقد بادگیر باشد، روزنهای در رأس گنبد آن قرار میگیرد.[۳] در تشکیل مورفولوژی ایران به ویژه چشماندازهای فرهنگی آن مساجد، زیارتگاهها و تکایا و بطور کلی مذهب نقش اساسی دارند. همچنین در شکل یابی عمومی شهرهای ایران عناصر طبیعی نظیر آب، کوهستانها، درهها و... دارای اهمیت جدی میباشند. براساس سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال ۱۳۷۵ و تغییرات انجام یافته، در حال حاضر در ایران ۲۸ استان و تعداد ۲۸۵ شهر و ۷۴۰ بخش، ۷۰۱شهر و ۲۲۵۶ دهستان وجود دارد[۴]. برخی از شهرهای بزرگ ایران نظیر مشهد و قم به دلیل وجود مرقد مطهر حضرت امام رضا(ع ) و حضرت معصومه (ع ) شهرهای کاملاً مذهبی با ویژگیهای خاص خود زیارتگاه مسلمانان بو یژه شیعیان سراسر جهان میباشند.
شهر تهران به عنوان پایتخت ایران، دارای نقش مهم سیاسی مذهبی، اداری و تجاری، است. برخی از شهرهای ایران به دلیل قدمت، تاریخ و وجود آثار باستانی و تاریخی از اشتهارِ جهانی برخوردارند. شهرهای اصفهان، شیراز، تبریز و همدان و یزد از آن جمله میباشند. برخی از شهرهای ایران به دلایل سیاسی دارای اهمیت فراوان میباشند نظیر شهر ابو موسی در خلیج فارس و شهرهای خرمشهر و آبادان، مهران، دهلران، گیلان غرب، قصر شیرین که در جنگ تحمیلی عراق علیه ایران صدمات سنگینی متحمل شدند و به عنوان سپر مقاومت ملی در برابر دشمن مقاومت نمودند. برخی از استانها و شهرهای مرزی ایران دارای اهمیت ارتباطی با کشورهای همسایه میباشند. شهرهای اردبیل، کرمانشاه، زاهدان، مشهد، ارومیه، آستارا، جلفا، سرخس، آبادان، ماکو، بندر ترکمن، میرجاوه، از این جملهاند.
علاوه بر شهر تهران - پایتخت و یکی از شهرهای چند میلیون نفری جهان - شهرهای مشهد، تبریز، اصفهان، شیراز، کرمانشاه، اهواز، قم، کرج، خرمآباد، همدان، رشت، قزوین، کرمان، ارومیه، اردبیل، زاهدان، اراک، یزد، بروجرد، از شهرهای پرجمعیت ایران بشمار میروند. بسیاری از شهرهای فوق به دلیل موقعیت صنعتی و اداری و زیارتی جمعیت زیادی را در مرکز و پیرامون خود جذب نمودهاند. اهواز، آبادان، کرمانشاه، اصفهان، شیراز، علاوه بر موقعیت استانی و اداری از مراکز استخراج و پالایش مهم نفت کشور میباشند. قم، مشهد و شیراز علاوه بر اهمیت زیارتی، مرکزیت استانی دارند و گروههای زیادی از جمعیت را در مشاغل گوناگون جذب مینمایند. مشهد و تبریز و اصفهان علاوه بر مرکزیت استانی و زیارتی، از مراکز مهم آموزشی و صنعتی کشور بوده و علاوه بر صنعت قالی بافی که هرسه در این زمینه اشتهار دارند، وجود صنایع ذوب آهن و فولاد و تراکتورسازی و ماشینسازی و نیز تولید قطعات مختلف خودروهای سبک و سنگین و کارخانههای عظیم پارچه بافی و صنایع دستی و غذایی موقعیتی را بوجود آوردهاند که در آیندهای بسیار نزدیک جمعیت آنها از مرز کنونی خواهدگذشت و ردیف شهرهای پرجمعیت جهان قرار خواهند گرفت. شیراز و اهواز و کرمانشاه علاوه بر مرکزیت استانی و اداری دارای مرکز آموزش عالی و مراکز آموزش نظامی، مراکز تولید و پالایش نفت و نیز کارخانههای مختلف تولیدی و صنایع غذایی میباشند که هر یک از عوامل فوق گروههای، جمعیتی زیادی را جذب و در گسترش شهر نشینی جمعیت نقش عمدهای دارند.
آبادان، که بر اثر جنگ تحمیلی به شهر ویرانهای تبدیل شده بود مجدداً رونق یافته و یکی از بزرگترین پالایشگاههای جهان را در خود جای داده است. علاوه بر موقعیت مرزی و ارتباط دریایی و زمینی دارای مراکز تربیت متخصصان صنایع نفت است و رفته رفته به یکی از شهرهای پرجمعیت جنوب غربی ایران تبدیل میگردد. قم، همدان، کرج و رشت، دارای جاذبههای مختلفی از جهت جذب جمعیت میباشند. قم دومین مرکز زیارتی ایران از حیث پذیرش زوار میباشد. پذیرایی از زوار و تأمین نیازهای سکونتی و غذایی و سوغاتی و حمل و نقل آنانگروه بسیار زیادی از جمعیت را به اشتغالات گوناگون وا میدارد. وجود مراکز علوم دینی و آموزش عالی هر سال تعدادکثیری طلبه و دانشجو را جذب نموده و از دیگر سو موقعیت مهم ارتباطی به جهات مختلف کشور به این شهر اهمیت ویژهای بخشیده و از سوی دیگر نزدیکی آن به تهران و استقرار صنایع مختلف ساختمانی و بافندگی و غذائی، هریک به طریقی در افزایش جمعیت این مرکز نقش دارند.
همدان و رشت از مراکز مهم استانی کشور محسوب و علاوه بر موقعیت ارتباطی به دیگر نقاط کشور از مراکز مهم کشاورزی ایران محسوب و دارای مرکز آموزش عالی و آموزش نظامیان میباشند. صنابع مختلف نظیر: پارچهبافی، گونیبافی، لوازم الکتریکی، غذائی، سفالگری، چینیسازی، پلاستیک، آردسازی، نوشابهسازی، شیرینی سازی، شیشهسازی، صنایع چوبی، سنگبری و آجرسازی، از مشاغل دیگری هستند که گروههای کثیری را به خود مشغول کردهاند.
کرج تا چندی قبل موقعیت ییلاقی مردم تهران را داشت ولی اکنون به خاطر اقلیم معتدل و مجاورت با تهران و اهمیت ارتباطی به غرب و شمال کشور وضع خاصی یافته و در شمار شهرهای بزرگ قرار گرفته است و با فعال شدن متروی تهران -کرج، بر رونق این شهر نیز افزوده شده است. صنایع کارخانهای و کارگاهی و امکانات خوب کشاورزی به سبب ایجاد شرکتهای متعدد در اطراف آن باعث شده است که جمعیت آن دائم افزایش یابد. علاوه بر موارد مذکور، کرج اکنون، به منزله شهر استراحتگاهی تهران محسوب میشود و جمعیت زیادی از شاغلین پایتخت در آن سکونت دارند.
قزوین، دزفول و کرمان شباهت یکسانی از نقطهنظر وجود مراکز نظامی داشته و پرسنل مورد نیاز خود را از دیگر نقاط کشور جذب مینمایند. از طرفی موقعیت ارتباطی، کشاورزی، استانی، آموزش عالی این مراکز در استقرار جمعیت نقش عمدهای دارند. این شهرها در سالهای، اخیر از لحاظ جمعیتی، جمعیت اقتصادی و صنعتی پیشرفت زیادی نموده و هرچه بر توسعه صنعتی،کشاورزی، آموزش عالی و ارتباطی آنها افزوده میشود، ازدیاد جمعیت آنها چشمگیرتر میشود.
گرگان، و ارومیه، هردو از موقع مرزی و استراتژیک و اقتصادی برخوردار بوده و در سالهای اخیر مهاجرین بسیاری را پذیرا بودهاند. به همین دلایل گرگان اخیراً به مرکزیت استان گلستان تبدیل شده است. یزد که در مرکز ایران واقع است علاوه بر مرکزیت استانی که جنوب شرقی، جنوب استان فارس و شمال شرقی کشور را به سایر نقاط مرتبط میسازد به دلیل کارخانههای متعدد بافندگی و صنعتی و نیز عدم دریافت ریزشهای جوی که در کاهش روستاها نقش اساسی دارد، یکی از مراکز پرجمعیت کشور محسوب میشود. خرمشهر که در زمان جنگ تحمیلی و خرابیهای ناشی از آن از جمعیت تهی شده بود، آرام آرام به وضعیت عادی بازگشته است و در انتظار احیای کامل موقعیت ارتباطی و بازرگانی خویش است.
اردبیل که در گذشته یکی از شهرهای آذربایجان به شمار میآمد، پس از یک رکود چهارصد ساله اینک دوباره موقعیت ممتازی یافته است و به مرکزیت استان اردبیل تبدیل شده است. این شهر به دلیل موقع خاص ارتباطی و همجواری با جمهوری آذربایجان از اهمیت خاصی برخوردار است و به دلیل افزایش بی وقفه جمعیت و مهاجرتهای دامنه دار، از رشد جمعیت بالایی برخوردار گردیده است.
خرمآباد، مرکز استان لرستان و بروجرد که یکی از شهرستانهای استان لرستان است، مانند سایر مراکز شهری ایران پیوسته در حال گسترش میباشند. خرمآباد دارای مراکز آموزش عالی و تربیت پرسنل مورد نیاز ارتش است و نیز به دلیل موقعیت مناسب طبیعی ازکانونهای جمعیتی جنوب غرب ایران محسوب میگردد. بروجرد که دومین شهر پرجمعیت استان لرستان را تشکیل میدهد، دارای اهمیت ارتباطی، استراتژیک است. همچنین اراک و کاشان از جمله شهرهای مهم صنعتی استان مرکزی و بابل و شهرکرد از مراکز مهم زراعی و دامداری ایران میباشند. سنندج و زنجان نیز که از مراکز استانی محسوب میشوند، علاوه بر موقعیت ارتباطی، استراتژیکی و نظامی، از مراکز کشاورزی و دامداری ایران به حساب میآیند.[۵]
بطور کلی شهرهای ایران دارای نقشهای گوناگونی میباشند. بویژه شهرها و سکونتگاههای قدیمی ایران که گنجینههای فرهنگی با ارزشی هستند و روند تاریخ حیات اجتماعی این کشور در بطن آنان جاری است.[۶] همچنین وجود اقلیمهای متنوع، پوشش گیاهی مختلف، مناظر بدیع و چشماندازهای، بینظیر طبیعی و انسانی، وجود اقوام مختلف با آداب و رسوم منحصر به فرد خود، دارا بودن آثار باستانی و سوابق تاریخی موجب گردیده است تا اغلب شهرهای ایران از اهمیت فوقالعادهای بویژه برای جهانگردان برخوردار باشند. دلایل فوق باعث میگردد که این نظریه مطرح شود که ایران کشوری است با تنوع طبیعی و انسانی یک قاره. علاوه بر این در سالهای اخیر نیز در پارهای از شهرها نظیر «کیش»، «قشم»، «چاهبهار» و «سرخس» با تبدیل شدن به مناطق آزاد تجاری علاوه بر جاذبههای طبیعی، انسانی از جاذبههای، سرمایهگذاری نیز برخوردار گردیدهاند.
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ جغرافیای شهری، تألیف شکوئی، حسین، اسفندماه ۱۳۵۴ ه ش، ص ۳۹۲-۳۹۳.
- ↑ شکوئی، همان منبع، ص ۳۹۶.
- ↑ شکوئی، همان منبع، ص 397.
- ↑ استخراج از نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ۱۳۷۵ و گزارش دفتر تقسیمات کشوری وزارت کشور.
- ↑ نظری، علیاصغر، جغرافیای جمعیت ایران، سازمان جغرافیایی و کارتوگرافی گیتاشناسی، تهران، ۱۳۶۸ (با اندکی دخل و تصرف).
- ↑ سلطانزاده، حسین، مقدمهای بر تاریخ شهر و شهرنشینی در ایران، نشر آبی، تهران ۱۳۶۵. (با اندکی تغییر)
منبع اصلی
کیانی هفت لنگ، کیانوش (1379). کتاب ایران: گذری بر جغرافیای ایران. تهران: موسسه فرهنگی، هنری و انتشاراتی بین المللی الهدی.