نثر فارسی: تفاوت میان نسخه‌ها

نسخهٔ کنونی تا ‏۵ ژوئن ۲۰۲۵، ساعت ۱۶:۰۹

نثر فارسی، نثر در لغت به معنای پراکنده کردن و در اصطلاح مخالف شعر است. به عبارت دیگر، سخن بی پیرایه و صریحی را که انسان توسط آن مقاصد خود را در گفتار و نوشتار ادا می‌کند، ‌نثر گویند^[۱]. سیر تکاملی نثر همواره از سادگی و صراحت به سوی پیچیدگی و تصنع بوده تا جایی که در برخی از انواع خود نظیر نثر هدف نویسنده به جای انتقال صریح و بی واسطه معنی به هنرنمایی و زورآزمایی در عرصه کاربرد الفاظ و صناعات خاص نظم تغییر یافته است^[۲].

انواع نثر

نثر کهن به چند دسته تقسیم می‌شود:

نثر محاوره، که در آن لفظ یکسره وظیفه رساندن پیام را به عهده دارد؛
نثر خطابه، که در آن گوینده / نویسنده با توجه به قدرت فهم مخاطب و با استفاده از معلومات خود در زمینه‌های مربوط، سخن خود را به فصیح‌ترین و خوش آهنگ‌ترین شکل بر زبان آورد؛
نثر مرسل، که در برابر نظم قرار می‌گیرد و در آن مفاهیم و معانی به روشنی و به دور از پیچیدگی و لفظ‌پردازی و با نظمی منطقی بیان می‌شود. نثر مرسل خود به دو نوع مرسل ساده و مرسل عالی تقسیم می‌شود؛
نثر فنی، که در آن بیش از دیگر نثرها به لفظ و آرایه‌های آن توجه شده و کلام با اطناب و درازگویی بیان می‌گردد^[۳].

نثر، ‌یعنی کلامی که بتواند در یک ردیف قرار گیرد،‌ از لحاظ تاریخی همواره مؤخر از نظم است، البته در این قیاس مراد نثر مکتوب است، زیرا نثر محاوره و نثر خطابه در هر زبانی به طور طبیعی بر نظم تقدم دارد. تجربه و ‌آثار موجود در زبان‌های گوناگون نشان می‌دهد که در میان اقوام و ملل مختلف، ‌دوره ‌کودکی نثر مصادف با دوره‌ بلوغ و رسایی شعر بوده است^[۳].

دوره‌های تاریخی نثر فارسی

نثر فارسی را از لحاظ سبک و شیوه به چند دوره تاریخی می‌توان تقسیم کرد:

دوره‌سامانی، که از حدود 300 ق/؟م آغاز می‌شود و تا 450 ق/؟م ادامه می‌یابد. نمونه‌ای از این سبک را که ساده و موجز و بی صنعت و مرسل بوده در تاریخ بلعمی می‌توان دید؛
دوره غزنوی و سلجوقی اول که از 450 تا 550 ق/ ؟م رواج داشته و ویژگی آن کاربرد بسیار واژگان عربی در نثر فارسی بوده است، ‌مانند تاریخ بیهقی^* و کلیله و دمنه^*؛
دوره سلجوقی دوم و خوارزمشاهیان که از 550ـ600ق / ؟م رواج داشته و سبک آن نثر فنی و استفاده از موازنه، سجع و تکلف در صنایع بدیعی در نثر بوده است، مانند: مقامات حمیدی^* و مرزبان نامه^*؛
دوره نثر صنعتی و تکلفات بدیعی که از 600 ق آغاز شده و تا 1200 ق/ ؟م ادامه داشته است. در این دوره، نثر فارسی به دلیل واژه‌های مشکل عربی و اصطلاحات بسیار علمی دشوار گردید. لباب الالباب^* محمد عوفی^* و تاریخ جهانگشا^* عطاملک جوینی^* نمونه‌های این نثر هستند؛
دوره بازگشت ادبی که در فاصله 1200 تا 1300ق/ ؟م شکل گرفته و دوران تقلید از نثرهای گلستان^* و تاریخ بیهقی بوده است، مانند منشآت قائم مقام؛
دوران ساده‌نویسی که 1300 ق آغاز گردید. رساله‌های ملکم و ترجمه حاجی بابای اصفهانی نمونه‌هایی از نثر این دوره هستند^[۴].

موضوع‌های نثر در ادبیات کهن و میانه فارسی

در طول تاریخ از نثر فارسی برای بیان موضوع‌های گوناگون استفاده شده است. این موضوع‌ها عبارتند از:

داستان های ملی و پهلوانی، که آغاز آن به سده 4 ق/م با پیدایش شاهنامه‌ها، به ویژه شاهنامه بزرگ / شاهنامه‌ مؤیدی^* اثر ابوالمؤید بلخی و شاهنامه ابومنصوری^* برمی‌گردد؛
رمان‌ها، که معمولاً موضوع آن‌ها عشق دو نفر نسبت به یکدیگر و یا ماجراهای حادثه‌ای بوده و به نثر و گاه به نظم پدید آمده‌اند. از جمله این رمان‌های سمک عیّار تدوین فرامرز بن خداد در 585 ق/ ؟م و بختیار نامه را می‌توان ذکر کرد^[۵]؛
قصص و حکایات، که بیشتر آن‌ها مبتنی بر پند و اندرز و مباحث اجتماعی و تعلیمی است. از میان آن‌ها می‌توان به کتاب کلیله و دمنه ترجمه فارسی ابوالمعالی نصرالله منشی^* (سده 6 ق/ ؟م) از روی تحریر عربی ابن مقفع، انوار سهیلی^* از کمال‌الدین حسین واعظ کاشفی (و 910 ق/م)^[۶]؛
تراجم و کتب رجال، که از سده 5 ق رواج یافته و شامل کتاب هایی در احوال شاعران، عالمان، مشایخ و بزرگان دین بوده است. کتاب‌های قصص انبیاء از اسحاق بن ابراهیم نیشابوری در اواسط سده 5 ق؛ تذکره الاولیا^* از عطار نیشابوری^* چهارمقاله^* اثر نظامی عروضی^* از آن جمله‌اند^[۷]؛
تواریخ، که از میان مشهورترین آن‌ها می‌توان به ترجمه تاریخ طبری از ابوعلی محمد بلعمی^*؛ جامع التواریخ^* تألیف رشیدالدین فضل‌الله همدانی^* تاریخ بیهقی^* از ابوالفضل بیهقی (و 470 ق/ ؟م) اشاره کرد^[۸].

نثر فارسی در دوره مشروطیت

با آغاز مشروطیت، به طور کلی، گذشته از سادگی و روانی که به شکل یا لایه بیرونی نثر باز می‌گردد، در محتوا یا لایه‌های درونی نثر فارسی نیز تحولی ژرف و تنوعی گسترده و بی سابقه ایجاد شد و در نتیجه این تحولات، انواع ادبی تازه‌ای پدید آمد که به تدریج رواج پیدا کرد و سیر تکامل خود را پیمود. اما انواع ادبی در نثر این دوره به چند دسته قابل تقسیم‌اند:

روزنامه‌نویسی و طنزنگاری، در این دوره روزنامه‌نویسی نسبت به دوره‌های پیشین رواج و رونق بسیاری گرفت. روزنامه‌های مشروطه بیشتر به موضوع های سیاسی، اجتماعی و گاه علمی می‌پرداختند. از میان مشهورترین آن‌ها می‌توان به روزنامه صوراسرافیل^* روزنامه فکاهی ـ طنزی نسیم شمال^* مجله بهار^* و مجله دانشکده^*، اشاره کرد^[۹]؛
رمان‌نویسی، در این دوره بیشتر رمان‌ها در زمینه تاریخی نوشته شدند. از جمله رمان‌نویسان مطرح عصر مشروطه می‌توان محمد باقر میرزا خسروی نویسنده شمس و طغرا، (1328 ق/ ؟م)، شیخ موسی کبودرآهنگی خالق عشق و سلطنت / فتوحات کورش کبیر (1334 ق/ ؟م)، میرزا حسن خان بدیع نویسنده داستان باستان / سرگذشت کورش (1299 ش) و عبدالحسین صنعتی‌زاده کرمانی^* خالق رمان‌های دام گستران / انتقامخواهان مزدک (1299 ش) و داستان مانی نقاش (1305 ش) را نام برد^[۱۰]؛
نمایشنامه‌نویسی ،‌تنها نمونه‌های ادبیات نمایشی در دوره مشروطه سه نمایشنامه: الف ـ سرگذشت اشرف خان حاکم عربستان، ب ـ طریقه حکومت زمان خان بروجردی و حکایت کربلا رفتن شاهقلی میرزا هستند که توسط میرزا آقا تبریزی در حدود 1287 ق/م نوشته شده و بخشی از آن‌ها در این عصر انتشار یافته‌اند؛
ترجمه، بیشتر مترجمان ایرانی دوره مشروطه به ترجمه رمان‌های تاریخی و گاه علمی الکساندر دوما (پدر) روی آوردند. اما مشهورترین ترجمه ‌فارسی این دوره سرگذشت حاجی بابای اصفهانی^* است^[۱۱].

نثر دوره کودتا (1300 ـ 1320 ق/م)

در دو دهه اول سده حاضر، چند نوع ادبی نظیر: داستان کوتاه، رمان اجتماعی، تحقیقات ادبی و نقد ادبی در نثر فارسی به وجود آمد. جز آن‌ها، انواع ادبی دوره مشروطه نیز در نثر این دو دهه روز به روز گسترش و تکامل یافت^[۱۲]. از نمایندگان برجسته نسل اول داستان‌های کوتاه می‌توان محمدعلی جمال‌زاده^* مرتضی مشفق کاظمی^* صادق هدایت^*، ‌صادق چوبک^* محمد حجازی^* و بزرگ علوی^* را نام برد^[۱۳]. در کنار ادبیات داستانی، نقد و تحقیقات ادبی و تاریخی بسیاری نیز در این دوره به شکل کتاب و مقاله توسط استادان و ادبای بزرگ ایران به نثر و ادب فارسی تقدیم گردید. سبک‌شناسی از ملک‌الشعرا محمد تقی بهار^*؛ تصحیح گلستان سعدی توسط عبدالعظیم قریب ؛ تصحیح کلیات شمس و کتاب سخن و سخنوران به وسیله بدیع‌الزمان فروزانفر^*؛ آیین سخنوری و سیر حکمت در اروپا اثر محمدعلی فروغی^*؛ تاریخ ایران باستان از مشیرالدوله پیرنیا^*؛ تاریخ پانصد ساله خوزستان اثر احمد کسروی^*؛ مانی و دین او از حسن تقی‌زاده^* و آثار گوناگونی در زمینه اوستا^* به قلم ابراهیم پورداود^* از آن جمله‌اند^[۱۴].

نثر دوره درونگرایی (1332 ـ 1357 ش)

این دوره از لحاظ انواع ادبی بسیار غنی و متنوع بود. افزون بر انواع ادبی دوره‌های پیشین، انواع تازه‌ای نظیر فیلمنامه ادبی، داستان‌های ذهنی / جریان سیال ذهن و ادبیات کودکان و نوجوانان در نثر این دوران پدیدار شد که هریک از آن‌ها مسیر تکاملی خود را طی کردند. در نثر این دوره ادبیات داستانی به ویژه رمان نو و داستان کوتاه از جایگاه والایی برخوردار بوده است^[۱۵]. رمان مشهور سووشون (1348 ش) از سیمین دانشور، مدیر مدرسه (1337‌ش ) از جلال آل‌احمد^* مجموعه های شکار سایه (1334 ش) از ابراهیم گلستان^*؛ مجموعه داستان‌های مُهره مار (1344 ش)، شهر خدا (1349 ش) از محمود اعتمادزاده (به آذین)^* و داستان‌های شلوارهای وصله‌دار (1336 ش) از رسول پرویزی^* از رمان‌ها و داستان‌های کوتاه این دوره به شمار می‌روند^[۱۶]. علی محمد افغانی^*، ‌غلامحسین ساعدی^*، ‌ایرج پزشکزاد، هوشنگ گلشیری^* جمال میر صادقی، بهرام صادقی و محمود دولت‌آبادی نیز از چهره‌های درخشان ادبیات داستانی این عهد هستند^[۱۷].

جز آنان‌، گروهی دیگر از نویسندگان نیز در این دوره ظهور کرده و داستان و نمایشنامه فارسی را به فضای تازه‌تری کشاندند. از جمله آنان می‌توان احمد محمود، نادر ابراهیمی‌، امین فقیری‌، بهمن فرسی‌، گلی ترقی‌، عباس نعلبندیان، فریدون تنکابنی‌، اکبر رادی‌، تقی مدرسی‌، ‌شهرنوش پارسی‌پور، ابراهیم رهبر‌، ناصر تقوایی‌، عدنان غریفی و دیگران را نام برد. گفتنی است که نثر داستانی این دوره بیشتر به ایجاد فضا و تصویرپردازی اختصاص داشته و نویسندگان به جای گزینش واژه‌های فرنگی و عربی‌، از واژه‌ها و تعبیرهای فارسی در آثار خود بهره برده‌اند^[۱۸]. در کنار نویسندگان ادبیات داستانی‌، استادان بزرگ و ادبای نواندیشی هم در این دوره در عرصه نقد و تحقیقات ادبی و تاریخی به فعالیت پرداخته و آثار چشمگیری برای نثر فارسی به ارمغان آورند. پرویز ناتل خانلری^*، محمد معین^*، ذبیح‌الله صفا^*، عبدالحسین زرین کوب^*‌، ‌غلامحسین یوسفی^*، ‌محمد ابراهیم باستانی پاریزی، در زمره این نویسندگان به شمار می‌روند^[۱۹]. در میان استادان نسل بعدی این دوره نیز می‌توان به طور نمونه به تنی چند مانند محمدرضا شفیعی کدکنی، حسن سادات ناصری مصحح آتشکده آذر^*، ‌رضا براهنی، سیروس شمیسا، عبدالحسین نوایی مصحح حدیقه الشعرا^*، محمد جعفر محجوب، عبّاس زریاب خویی، جلال ستاری اشاره کرد^[۲۰].

نویسندگان دوره انقلاب اسلامی‌

‌در این دوره نیز بسیاری از نویسندگان با قلم خود آثاری در زمینه‌های داستان نویسی‌، مقاله نویسی و روزنامه‌نگاری پدید آورده‌اند که منیر روانی پور نویسنده دو رمان اهل غرق (1368‌ش) و دل فولاد (1369‌ش)، شهرنوش پارسی‌پور خالق طوبی و معنای شب (1368 ش)، محمود کیانوش نویسنده غواص و ماهی (1368 ش)، ‌غزاله علیزاده نویسنده دو منظره (1363 ش) و خانه ادریسی‌ها (1371 ش)، ‌پوران فرخزاد نویسنده جز در پس آینه (1370 ش)، ‌ناصر ایرانی خالق زنده باد مرگ (1362 ش)، ‌جعفر مدرس صادقی نویسنده نمایش و بالون مهتا (1368 ش)، ‌جمال میرصادقی نویسنده کلاغ‌ها و آدم‌ها و آتش در آتش، محمد بهمن بیگی خالق بخارای من ایل من (1368 ش)، خاطره حجازی نویسنده در شب ایلاتی عشق (1371 ش)، ‌شهریار مندنی‌پور نویسنده سایه‌های غار (1368 ش) و هشتمین روز زمین (1371 ش)، پرویز دوایی خالق بازگشت یکه سوار (1360 ش) و سبزپری (1372 ش)، فتانه حاج سید جوادی نویسنده بامداد خمار، رضا رهگذر نویسنده خداحافظ برادر (1361 ش) و احمد احرار خالق افسانه شجاعان (1364 ش) و بهار و خون (1365 ش) از آن جمله‌اند^[۲۱].

نیز نگاه کنید به

مآخذ

↑ داد، ‌سیما. فرهنگ اصطلاحات ادبی. ویرایش جدید،‌ تهران: مروارید، چ 1، 1378، ص 458.
↑ داد، ‌سیما. فرهنگ اصطلاحات ادبی. ویرایش جدید،‌ تهران: مروارید، 1378، ج. 1،ص 459.
↑ ^۳٫۰ ^۳٫۱ عباسپور. «نثر»، ‌دانشنامه ادب فارسی (2)، ‌فرهنگنامه ادبی فارسی. به سرپرستی حسن انوشه، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1376، ج.1،ص 1337، 1338.
↑ بهار(ملک‌الشعرا)، محمدتقی. سبک شناسی. ‌تهران: کتابهای پرستو، 1356 ش، ج 2، ص 5.
↑ صفا، ذبیح‌الله. نثر فارسی از آغاز تا عهد نظام‌الملک طوسی. تهران: ابن سینا، 1347 ش، ص7، 8، 9، 15، 16.
↑ صفا، ذبیح‌الله. نثر فارسی از آغاز تا عهد نظام‌الملک طوسی. تهران: ابن سینا، 1347 ش، ص 18 ، 19 ، 20، 26، 29.
↑ صفا، ذبیح‌الله. نثر فارسی از آغاز تا عهد نظام‌الملک طوسی. تهران: ابن سینا، 1347 ش، ص 31، 33، 37، 39، 41، 45، 47 (به اختصار).
↑ صفا، ذبیح‌الله. نثر فارسی از آغاز تا عهد نظام‌الملک طوسی. تهران: ابن سینا، 1347 ش، ص 48، 49، 50 ، 51 ، 53، 54، 58، 59، 60، 61، 70، 78، 84، 93، 98، 107 (به اختصار).
↑ رحیمیان ،‌هرمز. ادوار نثر فارسی از مشروطیت تا سقوط سلطنت. تهران: سمت ،‌چ 1، 1380 ش، ص 17ـ 18، 37، 38، 40.
↑ قبادی ،‌حسینعلی . بنیادهای نثر معاصر فارسی. تهران: پژوهشکده علوم انسانی و اجتماعی جهاد دانشگاهی ، چ 1، 1383 ش، ص 178، 181، 183، 184 ـ 185 (به اختصار).
↑ قبادی ،‌حسینعلی . بنیادهای نثر معاصر فارسی. تهران: پژوهشکده علوم انسانی و اجتماعی جهاد دانشگاهی، 1383 ش، ج.1،ص 52، 53، 56، 57، 58 (به اختصار).
↑ قبادی ،‌حسینعلی . بنیادهای نثر معاصر فارسی. تهران: پژوهشکده علوم انسانی و اجتماعی جهاد دانشگاهی، 1383 ش، ج.1،ص 79.
↑ کامشاد، حسن. پایه گذاران نثر جدید فارسی. ‌تهران: نشر نی، 1384 ش، ج.1، ص 94، 96، 97، 103، 121، 167، 212 (به اختصار).
↑ رحیمیان ،‌هرمز. ادوار نثر فارسی از مشروطیت تا سقوط سلطنت. تهران: سمت، 1380 ش، ج. 1، ص 613 ـ 615 (به اختصار).
↑ رحیمیان ،‌هرمز. ادوار نثر فارسی از مشروطیت تا سقوط سلطنت. تهران: سمت، 1380 ش، ج.1، ص 217، 225.
↑ عبداللهیان، حمید. کارنامه نثر معاصر. ‌تهران: پایا، 1379 ش، ج.1، ص 72 ، 75 ، 76،‌ 79، 80 ،‌83 ،‌85 (به اختصار).
↑ رحیمیان ،‌هرمز. ادوار نثر فارسی از مشروطیت تا سقوط سلطنت. تهران: سمت، 1380 ش، ج.1،‌ ص 237، 239 ، 243 ، 245 ، 246 ، 247 ، 250 (به اختصار).
↑ دستغیب ، عبدالعلی . گرایش های متضاد در ادبیات معاصر ایران. تهران: نشر خنیا، 1371 ش، ج. 1، ص 153 ـ 154.
↑ رستگار فسایی ،‌منصور. انواع نثر فارسی. تهران: سمت، 1380 ش، ج.1، ص 615 ـ 617 (به اختصار).
↑ رستگار فسایی ،‌منصور. انواع نثر فارسی. تهران: سمت، 1380 ش، ج.1، ص 617ـ 618 ، 622 (به اختصار).
↑ رستگار فسایی ،‌منصور. انواع نثر فارسی. تهران: سمت، 1380 ش، ج.1، ص 623 ـ 628 (به اختصار).

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

ابوالقاسم رادفر

[1] داد، ‌سیما. فرهنگ اصطلاحات ادبی. ویرایش جدید،‌ تهران: مروارید، چ 1، 1378، ص 458.

[2] داد، ‌سیما. فرهنگ اصطلاحات ادبی. ویرایش جدید،‌ تهران: مروارید، 1378، ج. 1،ص 459.

[:0-3] ۳٫۰ ^۳٫۱ عباسپور. «نثر»، ‌دانشنامه ادب فارسی (2)، ‌فرهنگنامه ادبی فارسی. به سرپرستی حسن انوشه، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1376، ج.1،ص 1337، 1338.

[4] بهار(ملک‌الشعرا)، محمدتقی. سبک شناسی. ‌تهران: کتابهای پرستو، 1356 ش، ج 2، ص 5.

[5] صفا، ذبیح‌الله. نثر فارسی از آغاز تا عهد نظام‌الملک طوسی. تهران: ابن سینا، 1347 ش، ص7، 8، 9، 15، 16.

[6] صفا، ذبیح‌الله. نثر فارسی از آغاز تا عهد نظام‌الملک طوسی. تهران: ابن سینا، 1347 ش، ص 18 ، 19 ، 20، 26، 29.

[7] صفا، ذبیح‌الله. نثر فارسی از آغاز تا عهد نظام‌الملک طوسی. تهران: ابن سینا، 1347 ش، ص 31، 33، 37، 39، 41، 45، 47 (به اختصار).

[8] صفا، ذبیح‌الله. نثر فارسی از آغاز تا عهد نظام‌الملک طوسی. تهران: ابن سینا، 1347 ش، ص 48، 49، 50 ، 51 ، 53، 54، 58، 59، 60، 61، 70، 78، 84، 93، 98، 107 (به اختصار).

[9] رحیمیان ،‌هرمز. ادوار نثر فارسی از مشروطیت تا سقوط سلطنت. تهران: سمت ،‌چ 1، 1380 ش، ص 17ـ 18، 37، 38، 40.

[10] قبادی ،‌حسینعلی . بنیادهای نثر معاصر فارسی. تهران: پژوهشکده علوم انسانی و اجتماعی جهاد دانشگاهی ، چ 1، 1383 ش، ص 178، 181، 183، 184 ـ 185 (به اختصار).

[11] قبادی ،‌حسینعلی . بنیادهای نثر معاصر فارسی. تهران: پژوهشکده علوم انسانی و اجتماعی جهاد دانشگاهی، 1383 ش، ج.1،ص 52، 53، 56، 57، 58 (به اختصار).

[12] قبادی ،‌حسینعلی . بنیادهای نثر معاصر فارسی. تهران: پژوهشکده علوم انسانی و اجتماعی جهاد دانشگاهی، 1383 ش، ج.1،ص 79.

[13] کامشاد، حسن. پایه گذاران نثر جدید فارسی. ‌تهران: نشر نی، 1384 ش، ج.1، ص 94، 96، 97، 103، 121، 167، 212 (به اختصار).

[14] رحیمیان ،‌هرمز. ادوار نثر فارسی از مشروطیت تا سقوط سلطنت. تهران: سمت، 1380 ش، ج. 1، ص 613 ـ 615 (به اختصار).

[15] رحیمیان ،‌هرمز. ادوار نثر فارسی از مشروطیت تا سقوط سلطنت. تهران: سمت، 1380 ش، ج.1، ص 217، 225.

[16] عبداللهیان، حمید. کارنامه نثر معاصر. ‌تهران: پایا، 1379 ش، ج.1، ص 72 ، 75 ، 76،‌ 79، 80 ،‌83 ،‌85 (به اختصار).

[17] رحیمیان ،‌هرمز. ادوار نثر فارسی از مشروطیت تا سقوط سلطنت. تهران: سمت، 1380 ش، ج.1،‌ ص 237، 239 ، 243 ، 245 ، 246 ، 247 ، 250 (به اختصار).

[18] دستغیب ، عبدالعلی . گرایش های متضاد در ادبیات معاصر ایران. تهران: نشر خنیا، 1371 ش، ج. 1، ص 153 ـ 154.

[19] رستگار فسایی ،‌منصور. انواع نثر فارسی. تهران: سمت، 1380 ش، ج.1، ص 615 ـ 617 (به اختصار).

[20] رستگار فسایی ،‌منصور. انواع نثر فارسی. تهران: سمت، 1380 ش، ج.1، ص 617ـ 618 ، 622 (به اختصار).

[21] رستگار فسایی ،‌منصور. انواع نثر فارسی. تهران: سمت، 1380 ش، ج.1، ص 623 ـ 628 (به اختصار).

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

[۱۶]

[۱۷]

[۱۸]

[۱۹]

[۲۰]

[۲۱]

@@ خط ۱: / خط ۱: @@
-'''نثر فارسي،''' نثر در لغت به معناي پراكنده كردن و در اصطلاح مخالف شعر است. به عبارت ديگر، سخن بي پيرايه و صريحي را كه انسان توسط آن مقاصد خود را در گفتار و نوشتار ادا مي‌كند، ‌نثر گويند.<sup>1</sup> سير تكاملي نثر همواره از سادگي و صراحت به سوي پيچيدگي و تصنع بوده تا جايي كه در برخي از انواع خود نظير نثر هدف نويسنده به جاي انتقال صريح و بي واسطة معني به هنرنمايي و زورآزمايي در عرصة كاربرد الفاظ و صناعات خاص نظم تغيير يافته است.<sup>2</sup>
+'''نثر فارسی،''' نثر در لغت به معنای پراکنده کردن و در اصطلاح مخالف شعر است. به عبارت دیگر، سخن بی پیرایه و صریحی را که انسان توسط آن مقاصد خود را در گفتار و نوشتار ادا می‌کند، ‌نثر گویند<ref>داد، ‌سیما. '''''فرهنگ اصطلاحات ادبی'''.'' ویرایش جدید،‌ تهران: مروارید، چ 1، 1378، ص 458.</ref>. سیر تکاملی نثر همواره از سادگی و صراحت به سوی پیچیدگی و تصنع بوده تا جایی که در برخی از انواع خود نظیر نثر هدف نویسنده به جای انتقال صریح و بی واسطه معنی به هنرنمایی و زورآزمایی در عرصه کاربرد الفاظ و صناعات خاص نظم تغییر یافته است<ref>داد، ‌سیما. '''''فرهنگ اصطلاحات ادبی'''.'' ویرایش جدید،‌ تهران: مروارید، 1378، ج. 1،ص 459.</ref>.
-انواع نثر: نثر كهن به چند دسته تقسيم مي‌شود: 1ـ نثر محاوره، كه در آن لفظ يكسره وظيفه رساندن پيام را به عهده دارد. 2ـ نثر خطابه، كه در آن گوينده / نويسنده با توجه به قدرت فهم مخاطب و با استفاده از معلومات خود در زمينه‌هاي مربوط، سخن خود را به فصيح‌ترين و خوش آهنگ‌ترين شكل بر زبان آورد. 3ـ نثر مرسل، كه در برابر نظم قرار مي‌گيرد و در آن مفاهيم و معاني به روشني و به دور از پيچيدگي و لفظ‌پردازي و با نظمي منطقي بيان مي‌شود. نثر مرسل خود به دو نوع مرسل ساده و مرسل عالي تقسيم مي‌شود. 4ـ نثر فني، كه در آن بيش از ديگر نثرها به لفظ و آرايه‌هاي آن توجه شده و كلام با اطناب و درازگويي بيان مي‌گردد.<sup>3</sup>
+=== انواع نثر ===
+نثر کهن به چند دسته تقسیم می‌شود:
-نثر، ‌يعني كلامي كه بتواند در يك رديف قرار گيرد،‌ از لحاظ تاريخي همواره مؤخر از نظم است، البته در اين قياس مراد نثر مكتوب است، زيرا نثر محاوره و نثر خطابه در هر زباني به طور طبيعي بر نظم تقدم دارد. تجربه و ‌آثار موجود در زبان‌هاي گوناگون نشان مي‌دهد كه در ميان اقوام و ملل مختلف، ‌دورة ‌كودكي نثر مصادف با دورة‌ بلوغ و رسايي شعر بوده است.<sup>4</sup>
+# نثر محاوره، که در آن لفظ یکسره وظیفه رساندن پیام را به عهده دارد؛
+# نثر خطابه، که در آن گوینده / نویسنده با توجه به قدرت فهم مخاطب و با استفاده از معلومات خود در زمینه‌های مربوط، سخن خود را به فصیح‌ترین و خوش آهنگ‌ترین شکل بر زبان آورد؛
+# نثر مرسل، که در برابر نظم قرار می‌گیرد و در آن مفاهیم و معانی به روشنی و به دور از پیچیدگی و لفظ‌پردازی و با نظمی منطقی بیان می‌شود. نثر مرسل خود به دو نوع مرسل ساده و مرسل عالی تقسیم می‌شود؛
+# نثر فنی، که در آن بیش از دیگر نثرها به لفظ و آرایه‌های آن توجه شده و کلام با اطناب و درازگویی بیان می‌گردد<ref name=":0">عباسپور. «نثر»، '''''‌دانشنامه ادب فارسی (2)، ‌فرهنگنامه ادبی فارسی'''''. به سرپرستی حسن انوشه، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1376، ج.1،ص 1337، 1338.</ref>.
-'''دوره‌هاي تاريخي نثر فارسي:''' نثر فارسي را  از لحاظ سبك وشيوه به چند دورة تاريخي مي‌توان تقسيم كرد: 1ـ '''دورة‌ساماني'''، كه از حدود 300 ق/؟م  آغاز مي‌شود و تا 450 ق/؟م ادامه مي‌يابد. نمونه‌اي از اين سبك را كه ساده و موجز و بي صنعت و مرسل بوده در تاريخ بلعمي مي‌توان ديد. 2ـ '''دورة غزنوي و سلجوقي اول''' كه از 450 تا 550 ق/ ؟م  رواج داشته و ويژگي آن كاربرد بسيار واژگان عربي در نثر فارسي بوده است، ‌مانند ''تاريخ بيهقي''<sup>*</sup> و ''كليله و دمنه''<sup>*</sup>. 3ـ '''دورة سلجوقي دوم و خوارزمشاهيان''' كه از 550ـ600ق / ؟م رواج داشته و سبك آن نثر فني و استفاده از موازنه، سجع و تكلف در صنايع بديعي در نثر بوده است، مانند: ''مقامات حميدي''<sup>*</sup> و ''مرزبان نامه''<sup>*</sup>. 4ـ '''دورة نثر صنعتي و تكلفات بديعي''' كه از 600 ق آغاز شده و تا 1200 ق/ ؟م ادامه داشته است. در اين دوره، نثر فارسي به دليل واژه‌هاي مشكل عربي و اصطلاحات بسيار علمي دشوار گرديد. ''لباب الالباب''<sup>*</sup> محمد عوفي<sup>*</sup> و ''تاريخ جهانگشا''<sup>*</sup> عطاملك جويني<sup>*</sup> نمونه‌هاي اين نثر هستند. 5ـ '''دورة بازگشت ادبي''' كه در فاصلة 1200 تا 1300ق/ ؟م شكل گرفته و دوران تقليد از نثرهاي گلستان<sup>*</sup> و ''تاريخ بيهقي'' بوده است، مانند منشآت قائم مقام . 6ـ '''دوران ساده‌نويسي''' كه 1300 ق آغاز گرديد. رساله‌هاي ملكم و ترجمه ''حاجي باباي اصفهاني'' نمونه‌هايي از نثر اين دوره هستند.<sup>5</sup>
+نثر، ‌یعنی کلامی که بتواند در یک ردیف قرار گیرد،‌ از لحاظ تاریخی همواره مؤخر از نظم است، البته در این قیاس مراد نثر مکتوب است، زیرا نثر محاوره و نثر خطابه در هر زبانی به طور طبیعی بر نظم تقدم دارد. تجربه و ‌آثار موجود در زبان‌های گوناگون نشان می‌دهد که در میان اقوام و ملل مختلف، ‌دوره ‌کودکی نثر مصادف با دوره‌ بلوغ و رسایی شعر بوده است<ref name=":0" />.
-'''موضوع‌هاي نثر در ادبيات كهن و ميانه فارسي:''' در طول تاريخ از نثر فارسي براي بيان موضوع‌هاي گوناگون استفاده شده است. اين موضوع‌ها عبارتند از : 1ـ '''داستان هاي ملي و پهلواني'''، كه آغاز آن به سدة 4 ق/م با پيدايش شاهنامه‌ها، به ويژه ''شاهنامة بزرگ'' / ''شاهنامة‌ مؤيدي''<sup>*</sup> اثر ابوالمؤيد بلخي و ''شاهنامة ابومنصوري''<sup>*</sup> برمي‌گردد. 2ـ '''رمان‌ها'''، كه معمولاً موضوع آن‌ها عشق دو نفر نسبت به يكديگر و يا ماجراهاي حادثه‌اي بوده و به نثر و گاه به نظم پديد آمده‌اند. از جملة اين رمان‌هاي ''سمك عيّار'' تدوين فرامرز بن خداد در 585 ق/ ؟م و ''بختيار نامه'' را مي‌توان ذكر كرد.<sup>6</sup> 3ـ '''قصص و حكايات'''، كه بيشتر آن‌ها مبتني بر پند و اندرز و مباحث اجتماعي و تعليمي است. از ميان آن‌ها مي‌توان به كتاب ''كليله و دمنه'' ترجمه فارسي ابوالمعالي نصرالله منشي<sup>*</sup> (سدة 6 ق/ ؟م) از روي تحرير عربي ابن مقفع، ''انوار سهيلي''<sup>*</sup> از كمال‌الدين حسين واعظ كاشفي (و 910 ق/م)؛<sup>7</sup> 4ـ '''تراجم و كتب رجال'''، كه از سدة 5 ق رواج يافته و شامل كتاب هايي در احوال شاعران، عالمان، مشايخ و بزرگان دين بوده است. كتاب‌هاي ''قصص انبياء'' از اسحاق بن ابراهيم نيشابوري در اواسط سدة 5 ق؛ ''تذكرةالاوليا''<sup>*</sup> از عطار نيشابوري<sup>*</sup> ''چهارمقاله''<sup>*</sup> اثر نظامي عروضي<sup>*</sup> از آن جمله‌اند.<sup>8</sup>  5ـ '''تواريخ'''، كه از ميان مشهورترين آن‌ها مي‌توان به ''ترجمة تاريخ طبري'' از ابوعلي محمد بلعمي<sup>*</sup>؛ ''جامع التواريخ''<sup>*</sup> تأليف رشيدالدين فضل‌الله همداني<sup>*</sup> ''تاريخ بيهقي''<sup>*</sup> از ابوالفضل بيهقي (و 470 ق/ ؟م) اشاره كرد.<sup>9</sup>
+=== دوره‌های تاریخی نثر فارسی ===
+نثر فارسی را  از لحاظ سبک و شیوه به چند دوره تاریخی می‌توان تقسیم کرد:
-'''نثر فارسي در دورة مشروطيت''': با آغاز مشروطيت، به طور كلي، گذشته از سادگي و رواني كه به شكل يا لاية بيروني نثر باز مي‌گردد، در محتوا يا لايه‌هاي دروني نثر فارسي نيز تحولي ژرف و تنوعي گسترده و بي سابقه ايجاد شد و در نتيجه اين تحولات، انواع ادبي تازه‌اي پديد آمد كه به تدريج رواج پيدا كرد و سير تكامل خود را پيمود. اما انواع ادبي در نثر اين دوره به چند دسته قابل تقسيم‌اند: 1ـ '''روزنامه‌نويسي و طنزنگاري،''' در اين دوره روزنامه‌نويسي نسبت به دوره‌هاي پيشين رواج و رونق بسياري گرفت. روزنامه‌هاي مشروطه بيشتر به موضوع هاي سياسي، اجتماعي و گاه علمي مي‌پرداختند. از ميان مشهورترين آن‌ها مي‌توان به روزنامة صوراسرافيل<sup>*</sup> روزنامة فكاهي ـ طنزي ''نسيم شمال''<sup>*</sup> ''مجلة بهار''<sup>*</sup> و ''مجلة دانشكده''<sup>*</sup>، اشاره كرد.<sup>10</sup> 2ـ '''رمان‌نويسي'''، در اين دوره بيشتر رمان‌ها در زمينه تاريخي نوشته شدند. از جمله رمان‌نويسان مطرح عصر مشروطه مي‌توان محمد باقر ميرزا خسروي نويسندة ''شمس و طغرا''، (1328 ق/ ؟م)، شيخ موسي كبودرآهنگي خالق ''عشق و سلطنت / فتوحات كورش كبير'' (1334 ق/ ؟م)، ميرزا حسن خان بديع نويسندة ''داستان باستان / سرگذشت كورش'' (1299 ش) و عبدالحسين صنعتي‌زاده كرماني<sup>*</sup> خالق رمان‌هاي ''دام گستران / انتقامخواهان مزدك'' (1299 ش) و ''داستان ماني نقاش'' (1305 ش) را نام برد.<sup>11</sup> 3ـ '''نمايشنامه‌نويسي''' ،‌تنها نمونه‌هاي ادبيات نمايشي در دورة مشروطه سه نمايشنامه : الف ـ ''سرگذشت اشرف خان حاكم عربستان''، ب ـ ''طريقة حكومت زمان خان بروجردي'' و ''حكايت كربلا رفتن شاهقلي ميرزا'' هستند كه توسط ميرزا آقا تبريزي در حدود 1287 ق/م نوشته شده و بخشي از آن‌ها در اين عصر انتشار يافته‌اند. 4ـ '''ترجمه،''' بيشتر مترجمان ايراني دورة مشروطه به ترجمة رمان‌هاي تاريخي و گاه علمي الكساندر دوما (پدر) روي آوردند. اما مشهورترين ترجمة ‌فارسي اين دوره ''سرگذشت حاجي باباي اصفهاني''<sup>*</sup> است.<sup>12</sup>
+# '''[[ساسانیان|دوره‌سامانی]]'''، که از حدود 300 ق/؟م  آغاز می‌شود و تا 450 ق/؟م ادامه می‌یابد. نمونه‌ای از این سبک را که ساده و موجز و بی صنعت و مرسل بوده در [[تاریخ بلعمی]] می‌توان دید؛
+# '''[[غزنویان|دوره غزنوی]] و [[سلجوقیان|سلجوقی]] اول''' که از 450 تا 550 ق/ ؟م  رواج داشته و ویژگی آن کاربرد بسیار واژگان عربی در نثر فارسی بوده است، ‌مانند ''[[تاریخ بیهقی]]''<sup>*</sup> و ''[[کلیله و دمنه]]''<sup>*؛</sup>
+# '''[[سلجوقیان|دوره سلجوقی]] دوم و [[خوارزمشاهیان]]''' که از 550ـ600ق / ؟م رواج داشته و سبک آن نثر فنی و استفاده از موازنه، سجع و تکلف در صنایع بدیعی در نثر بوده است، مانند: ''مقامات حمیدی''<sup>*</sup> و ''[[مرزبان نامه]]''<sup>*؛</sup>
+# '''دوره نثر صنعتی و تکلفات بدیعی''' که از 600 ق آغاز شده و تا 1200 ق/ ؟م ادامه داشته است. در این دوره، نثر فارسی به دلیل واژه‌های مشکل [[عربی]] و اصطلاحات بسیار علمی دشوار گردید. ''[[لباب الالباب]]''<sup>*</sup> [[سدیدالدین محمد عوفی|محمد عوفی]]<sup>*</sup> و ''[[تاریخ جهانگشای جوینی|تاریخ جهانگشا]]''<sup>*</sup> [[عطاملک جوینی]]<sup>*</sup> نمونه‌های این نثر هستند؛
+# '''دوره بازگشت ادبی''' که در فاصله 1200 تا 1300ق/ ؟م شکل گرفته و دوران تقلید از نثرهای گلستان<sup>*</sup> و ''[[تاریخ بیهقی]]'' بوده است، مانند منشآت [[قائم مقام فراهانی(دوم)|قائم مقام]]؛
+# '''دوران ساده‌نویسی''' که 1300 ق آغاز گردید. رساله‌های ملکم و ترجمه ''[[حاجی بابای اصفهانی]]'' نمونه‌هایی از نثر این دوره هستند<ref>بهار(ملک‌الشعرا)، محمدتقی. '''''سبک شناسی'''''. ‌تهران: کتابهای پرستو، 1356 ش، ج 2، ص 5.</ref>.
-'''نثر دورة كودتا (1300 ـ 1320 ق/م):''' در دو دهة اول سدة حاضر، چند نوع ادبي نظير: داستان كوتاه، رمان اجتماعي، تحقيقات ادبي و نقد ادبي در نثر فارسي به وجود آمد. جز آن‌ها، انواع ادبي دورة مشروطه نيز در نثر اين دو دهه روز به روز گسترش و تكامل يافت.<sup>13</sup> از نمايندگان برجستة نسل اول داستان‌هاي كوتاه مي‌توان محمدعلي جمال‌زاده<sup>*</sup> مرتضي مشفق كاظمي<sup>*</sup> صادق هدايت<sup>*</sup>، ‌صادق چوبك<sup>*</sup> محمد حجازي<sup>*</sup> و بزرگ علوي<sup>*</sup> را نام برد.<sup>14</sup> در كنار ادبيات داستاني، نقد و تحقيقات ادبي و تاريخي بسياري نيز در اين دوره به شكل كتاب و مقاله توسط استادان و ادباي بزرگ ايران به نثر و ادب فارسي تقديم گرديد. ''سبك‌شناسي'' از ملك‌الشعرا محمد تقي بهار<sup>*</sup>؛ تصحيح ''گلستان'' سعدي توسط عبدالعظيم قريب ؛ تصحيح ''كليات شمس'' و كتاب ''سخن و سخنوران'' به وسيلة بديع‌الزمان فروزانفر<sup>*</sup>؛ ''آيين سخنوري'' و ''سير حكمت در اروپا'' اثر محمدعلي فروغي<sup>*</sup>؛ ''تاريخ ايران باستان'' از مشيرالدوله پيرنيا<sup>*</sup>؛ ''تاريخ پانصد سالة خوزستان'' اثر احمد كسروي<sup>*</sup>؛ ''ماني و دين او'' از حسن تقي‌زاده<sup>*</sup> و آثار گوناگوني در زمينة ''اوستا''<sup>*</sup> به قلم ابراهيم پورداود<sup>*</sup> از آن جمله‌اند.<sup>15</sup>
+=== موضوع‌های نثر در ادبیات کهن و میانه فارسی ===
+در طول تاریخ از نثر فارسی برای بیان موضوع‌های گوناگون استفاده شده است. این موضوع‌ها عبارتند از:
-'''نثر دورة درونگرايي (1332 ـ 1357 ش) :''' اين دوره از لحاظ انواع ادبي بسيار غني و متنوع بود. افزون بر انواع ادبي دوره‌هاي پيشين، انواع تازه‌اي نظير فيلمنامه ادبي، داستان‌هاي ذهني / جريان سيال ذهن و ادبيات كودكان و نوجوانان در نثر اين دوران پديدار شد كه هريك از آن‌ها مسير تكاملي خود را طي كردند. در نثر اين دوره ادبيات داستاني به ويژه رمان نو و داستان كوتاه از جايگاه والايي برخوردار بوده است.<sup>16</sup> رمان مشهور سووشون (1348 ش) از سيمين دانشور، ''مدير مدرسه'' (1337‌ش ) از جلال آل‌احمد<sup>*</sup> مجموعه هاي ''شكار سايه'' (1334 ش) از ابراهيم گلستان<sup>*</sup>؛ مجموعه داستان‌هاي ''مُهرة مار'' (1344 ش)، ''شهر خدا'' (1349 ش) از محمود اعتمادزاده (به آذين)<sup>*</sup> و داستان‌هاي ''شلوارهاي وصله‌دار'' (1336 ش) از رسول پرويزي<sup>*</sup> از رمان‌ها و داستان‌هاي كوتاه اين دوره به شمار مي‌روند.<sup>17</sup> علي محمد افغاني<sup>*</sup>، ‌غلامحسين ساعدي<sup>*</sup>، ‌ايرج پزشكزاد، هوشنگ گلشيري<sup>*</sup> جمال مير صادقي، بهرام صادقي و محمود دولت‌آبادي نيز از چهره‌هاي درخشان ادبيات داستاني اين عهد هستند.<sup>18</sup>
+# '''داستان های ملی و پهلوانی'''، که آغاز آن به سده 4 ق/م با پیدایش شاهنامه‌ها، به ویژه ''شاهنامه بزرگ'' / ''شاهنامه‌ مؤیدی''<sup>*</sup> اثر ابوالمؤید بلخی و ''شاهنامه ابومنصوری''<sup>*</sup> برمی‌گردد؛
+# '''رمان‌ها'''، که معمولاً موضوع آن‌ها عشق دو نفر نسبت به یکدیگر و یا ماجراهای حادثه‌ای بوده و به نثر و گاه به نظم پدید آمده‌اند. از جمله این رمان‌های ''[[سمک عیار|سمک عیّار]]'' تدوین فرامرز بن خداد در 585 ق/ ؟م و ''[[بختیارنامه|بختیار نامه]]'' را می‌توان ذکر کرد<ref>صفا، ذبیح‌الله. '''''نثر فارسی از آغاز تا عهد نظام‌الملک طوسی'''''. تهران: ابن سینا، 1347 ش، ص7، 8، 9، 15، 16.</ref>؛
+# '''قصص و حکایات'''، که بیشتر آن‌ها مبتنی بر پند و اندرز و مباحث اجتماعی و تعلیمی است. از میان آن‌ها می‌توان به کتاب ''کلیله و دمنه'' ترجمه [[فارسی]] [[ابوالمعالی نصرالله منشی]]<sup>*</sup> (سده 6 ق/ ؟م) از روی تحریر [[عربی]] ابن مقفع، ''انوار سهیلی''<sup>*</sup> از کمال‌الدین حسین واعظ کاشفی (و 910 ق/م)<ref>صفا، ذبیح‌الله. '''''نثر فارسی از آغاز تا عهد نظام‌الملک طوسی'''''. تهران: ابن سینا، 1347 ش، ص 18 ، 19 ، 20، 26، 29.</ref>؛
+# '''تراجم و کتب رجال'''، که از سده 5 ق رواج یافته و شامل کتاب هایی در احوال شاعران، عالمان، مشایخ و بزرگان دین بوده است. کتاب‌های ''قصص انبیاء'' از اسحاق بن ابراهیم نیشابوری در اواسط سده 5 ق؛ ''[[تذکره الاولیاء|تذکره الاولیا]]''<sup>*</sup> از [[عطار نیشابوری]]<sup>*</sup> ''[[چهار مقاله|چهارمقاله]]''<sup>*</sup> اثر [[نظامی عروضی سمرقندی|نظامی عروضی]]<sup>*</sup> از آن جمله‌اند<ref>صفا، ذبیح‌الله. '''''نثر فارسی از آغاز تا عهد نظام‌الملک طوسی'''''. تهران: ابن سینا، 1347 ش، ص 31، 33، 37، 39، 41، 45، 47 (به اختصار).</ref>؛
+# '''تواریخ'''، که از میان مشهورترین آن‌ها می‌توان به ''ترجمه تاریخ طبری'' از ابوعلی محمد بلعمی<sup>*</sup>؛ ''[[جامع التواریخ]]''<sup>*</sup> تألیف رشیدالدین فضل‌الله همدانی<sup>*</sup> ''[[تاریخ بیهقی]]''<sup>*</sup> از [[ابوالفضل بیهقی]] (و 470 ق/ ؟م) اشاره کرد<ref>صفا، ذبیح‌الله. '''''نثر فارسی از آغاز تا عهد نظام‌الملک طوسی'''''. تهران: ابن سینا، 1347 ش، ص 48، 49، 50 ، 51 ، 53، 54، 58، 59، 60، 61، 70، 78، 84، 93، 98، 107 (به اختصار).</ref>.
-جز آنان‌، گروهي ديگر از نويسندگان نيز در اين دوره ظهور كرده و داستان و نمايشنامة فارسي را به فضاي تازه‌تري كشاندند. از جملة آنان مي‌توان احمد محمود، نادر ابراهيمي‌، امين فقيري‌، بهمن فرسي‌، گلي ترقي‌، عباس نعلبنديان، فريدون تنكابني‌، اكبر رادي‌، تقي مدرسي‌، ‌شهرنوش پارسي‌پور، ابراهيم رهبر‌، ناصر تقوايي‌، عدنان غريفي و ديگران را نام برد. گفتني است كه نثر داستاني اين دوره بيشتر به ايجاد فضا و تصويرپردازي اختصاص داشته و نويسندگان به جاي گزينش واژه‌هاي فرنگي و عربي‌، از واژه‌ها و تعبيرهاي فارسي در آثار خود بهره برده‌اند.<sup>19</sup> در كنار نويسندگان ادبيات داستاني‌، استادان بزرگ و ادباي نوانديشي هم در اين دوره در عرصة نقد و تحقيقات ادبي و تاريخي به فعاليت پرداخته و آثار چشمگيري براي نثر فارسي به ارمغان آورند. پرويز ناتل خانلري<sup>*</sup>، محمد معين<sup>*</sup>، ذبيح‌الله صفا<sup>*</sup>، عبدالحسين زرين كوب<sup>*</sup>‌، ‌غلامحسين يوسفي<sup>*</sup>، ‌محمد ابراهيم باستاني پاريزي، در زمرة اين نويسندگان به شمار مي‌روند.<sup>20</sup> در ميان استادان نسل بعدي اين دوره نيز مي‌توان به طور نمونه به تني چند مانند محمدرضا ''شفيعي كدكني''، حسن سادات ناصري مصحح ''آتشكدة آذر''<sup>*</sup>، ‌رضا براهني، سيروس شميسا، عبدالحسين نوايي مصحح ''حديقةالشعرا''<sup>*</sup>، محمد جعفر محجوب، عبّاس زرياب خويي، جلال ستاري اشاره كرد.<sup>21</sup>
+=== نثر فارسی در [[نهضت مشروطه|دوره مشروطیت]] ===
+با آغاز [[نهضت مشروطه|مشروطیت]]، به طور کلی، گذشته از سادگی و روانی که به شکل یا لایه بیرونی نثر باز می‌گردد، در محتوا یا لایه‌های درونی نثر فارسی نیز تحولی ژرف و تنوعی گسترده و بی سابقه ایجاد شد و در نتیجه این تحولات، انواع ادبی تازه‌ای پدید آمد که به تدریج رواج پیدا کرد و سیر تکامل خود را پیمود. اما انواع ادبی در نثر این دوره به چند دسته قابل تقسیم‌اند:
-'''نويسندگان دورة انقلاب اسلامي‌: ‌'''در اين دوره نيز بسياري از نويسندگان با قلم خود آثاري در زمينه‌هاي داستان نويسي‌، مقاله نويسي و روزنامه‌نگاري پديد آورده‌اند كه منير رواني پور نويسندة دو رمان ''اهل غرق'' (1368‌ش) و ''دل فولاد'' (1369‌ش)، شهرنوش پارسي‌پور خالق ''طوبي و معناي شب'' (1368 ش)، محمود كيانوش نويسندة ''غواص و ماهي'' (1368 ش)، ‌غزاله عليزاده نويسندة ''دو منظره'' (1363 ش) و ''خانة ادريسي‌ها'' (1371 ش)، ‌پوران فرخزاد نويسندة ''جز در پس آينه'' (1370 ش)، ‌ناصر ايراني خالق ''زنده باد مرگ'' (1362 ش)، ‌جعفر مدرس صادقي نويسندة ''نمايش'' ''و بالون مهتا'' (1368 ش)، ‌جمال ميرصادقي نويسندة ''كلاغ‌ها و آدم‌ها و آتش در آتش''، محمد بهمن بيگي خالق ''بخاراي من ايل من'' (1368 ش)، خاطره حجازي نويسندة ''در شب ايلاتي عشق''  (1371 ش)، ‌شهريار مندني‌پور نويسندة ''سايه‌هاي غار'' (1368 ش) و ''هشتمين روز زمين'' (1371 ش)، پرويز دوايي خالق بازگشت ''يكه سوار'' (1360 ش) و ''سبزپري'' (1372 ش)، فتانه حاج سيد جوادي نويسندة ''بامداد خمار''، رضا رهگذر نويسندة ''خداحافظ برادر'' (1361 ش) و احمد احرار خالق ''افسانة شجاعان'' (1364 ش) و ''بهار و خون'' (1365 ش) از آن جمله‌اند.<sup>22</sup>
+# '''روزنامه‌نویسی و طنزنگاری،''' در این دوره روزنامه‌نویسی نسبت به دوره‌های پیشین رواج و رونق بسیاری گرفت. روزنامه‌های مشروطه بیشتر به موضوع های سیاسی، اجتماعی و گاه علمی می‌پرداختند. از میان مشهورترین آن‌ها می‌توان به روزنامه [[صوراسرافیل]]<sup>*</sup> روزنامه فکاهی ـ طنزی ''[[نسیم شمال]]''<sup>*</sup> ''[[بهار(مجله)|مجله بهار]]''<sup>*</sup> و ''[[مجله دانشکده]]''<sup>*</sup>، اشاره کرد<ref>رحیمیان ،‌هرمز. '''''ادوار نثر فارسی از مشروطیت تا سقوط سلطنت'''''. تهران: سمت ،‌چ 1، 1380 ش، ص 17ـ 18، 37، 38، 40.</ref>؛
+# '''رمان‌نویسی'''، در این دوره بیشتر رمان‌ها در زمینه تاریخی نوشته شدند. از جمله رمان‌نویسان مطرح [[نهضت مشروطه|عصر مشروطه]] می‌توان محمد باقر میرزا خسروی نویسنده ''شمس و طغرا''، (1328 ق/ ؟م)، شیخ موسی کبودرآهنگی خالق ''عشق و سلطنت / فتوحات کورش کبیر'' (1334 ق/ ؟م)، میرزا حسن خان بدیع نویسنده ''داستان باستان / سرگذشت کورش'' (1299 ش) و [[صنعتی زاده كرمانی، ‌عبدالحسين|عبدالحسین صنعتی‌زاده کرمانی]]<sup>*</sup> خالق رمان‌های ''دام گستران / انتقامخواهان مزدک'' (1299 ش) و ''داستان مانی نقاش'' (1305 ش) را نام برد<ref>قبادی ،‌حسینعلی . '''''بنیادهای نثر معاصر فارسی'''''. تهران: پژوهشکده علوم انسانی و اجتماعی جهاد دانشگاهی ، چ 1، 1383 ش، ص 178، 181، 183، 184 ـ 185 (به اختصار).</ref>؛
+# '''نمایشنامه‌نویسی''' ،‌تنها نمونه‌های ادبیات نمایشی در [[نهضت مشروطه|دوره مشروطه]] سه نمایشنامه: الف ـ ''سرگذشت اشرف خان حاکم عربستان''، ب ـ ''طریقه حکومت زمان خان بروجردی'' و ''حکایت کربلا رفتن شاهقلی میرزا'' هستند که توسط میرزا آقا تبریزی در حدود 1287 ق/م نوشته شده و بخشی از آن‌ها در این عصر انتشار یافته‌اند؛
+# '''ترجمه،''' بیشتر مترجمان ایرانی دوره مشروطه به ترجمه رمان‌های تاریخی و گاه علمی الکساندر دوما (پدر) روی آوردند. اما مشهورترین ترجمه ‌فارسی این دوره ''سرگذشت [[حاجی بابای اصفهانی]]''<sup>*</sup> است<ref>قبادی ،‌حسینعلی . '''''بنیادهای نثر معاصر فارسی'''''. تهران: پژوهشکده علوم انسانی و اجتماعی جهاد دانشگاهی، 1383 ش، ج.1،ص 52، 53، 56، 57، 58 (به اختصار).</ref>.
-'''مآخذ:'''
+=== نثر دوره کودتا (1300 ـ 1320 ق/م) ===
+در دو دهه اول سده حاضر، چند نوع ادبی نظیر: داستان کوتاه، رمان اجتماعی، تحقیقات ادبی و نقد ادبی در نثر فارسی به وجود آمد. جز آن‌ها، انواع ادبی [[نهضت مشروطه|دوره مشروطه]] نیز در نثر این دو دهه روز به روز گسترش و تکامل یافت<ref>قبادی ،‌حسینعلی . '''''بنیادهای نثر معاصر فارسی'''''. تهران: پژوهشکده علوم انسانی و اجتماعی جهاد دانشگاهی، 1383 ش، ج.1،ص 79.</ref>. از نمایندگان برجسته نسل اول داستان‌های کوتاه می‌توان محمدعلی جمال‌زاده<sup>*</sup> [[مرتضی مشفق کاظمی]]<sup>*</sup> [[صادق هدایت]]<sup>*</sup>، ‌[[صادق چوبک]]<sup>*</sup> [[محمد حجازی]]<sup>*</sup> و [[بزرگ علوی]]<sup>*</sup> را نام برد<ref>کامشاد، حسن. '''''پایه گذاران نثر جدید فارسی'''''. ‌تهران: نشر نی، 1384 ش، ج.1، ص 94، 96، 97، 103، 121، 167، 212 (به اختصار).</ref>. در کنار ادبیات داستانی، نقد و تحقیقات ادبی و تاریخی بسیاری نیز در این دوره به شکل کتاب و مقاله توسط استادان و ادبای بزرگ ایران به نثر و ادب فارسی تقدیم گردید. ''سبک‌شناسی'' از [[ملک الشعرای بهار|ملک‌الشعرا محمد تقی بهار]]<sup>*</sup>؛ تصحیح ''گلستان'' سعدی توسط عبدالعظیم قریب ؛ تصحیح ''کلیات شمس'' و کتاب ''سخن و سخنوران'' به وسیله بدیع‌الزمان فروزانفر<sup>*</sup>؛ ''آیین سخنوری'' و ''سیر حکمت در اروپا'' اثر [[فروغی|محمدعلی فروغی]]<sup>*</sup>؛ ''تاریخ ایران باستان'' از [[مؤتمن‌الملک پیرنیا|مشیرالدوله پیرنیا]]<sup>*</sup>؛ ''تاریخ پانصد ساله خوزستان'' اثر [[احمد کسروی]]<sup>*</sup>؛ ''مانی و دین او'' از حسن تقی‌زاده<sup>*</sup> و آثار گوناگونی در زمینه ''[[اوستا]]''<sup>*</sup> به قلم ابراهیم پورداود<sup>*</sup> از آن جمله‌اند<ref>رحیمیان ،‌هرمز. '''''ادوار نثر فارسی از مشروطیت تا سقوط سلطنت'''''. تهران: سمت، 1380 ش، ج. 1، ص 613 ـ 615 (به اختصار).</ref>.
-# داد، ‌سيما. '''''فرهنگ اصطلاحات ادبي'''.'' ويرايش جديد،‌ تهران: مرواريد، چ 1، 1378، ص 458..
+=== نثر دوره درونگرایی (1332 ـ 1357 ش) ===
-# همان، ص 459.
+این دوره از لحاظ انواع ادبی بسیار غنی و متنوع بود. افزون بر انواع ادبی دوره‌های پیشین، انواع تازه‌ای نظیر فیلمنامه ادبی، داستان‌های ذهنی / جریان سیال ذهن و ادبیات کودکان و نوجوانان در نثر این دوران پدیدار شد که هریک از آن‌ها مسیر تکاملی خود را طی کردند. در نثر این دوره ادبیات داستانی به ویژه رمان نو و داستان کوتاه از جایگاه والایی برخوردار بوده است<ref>رحیمیان ،‌هرمز. '''''ادوار نثر فارسی از مشروطیت تا سقوط سلطنت'''''. تهران: سمت، 1380 ش، ج.1، ص 217، 225.</ref>. رمان مشهور سووشون (1348 ش) از سیمین دانشور، ''مدیر مدرسه'' (1337‌ش ) از [[جلال آل احمد، نویسنده|جلال آل‌احمد]]<sup>*</sup> مجموعه های ''شکار سایه'' (1334 ش) از ابراهیم گلستان<sup>*</sup>؛ مجموعه داستان‌های ''مُهره مار'' (1344 ش)، ''شهر خدا'' (1349 ش) از محمود اعتمادزاده (به آذین)<sup>*</sup> و داستان‌های ''شلوارهای وصله‌دار'' (1336 ش) از رسول پرویزی<sup>*</sup> از رمان‌ها و داستان‌های کوتاه این دوره به شمار می‌روند<ref>عبداللهیان، حمید. '''''کارنامه نثر معاصر'''''. ‌تهران: پایا، 1379 ش، ج.1، ص 72 ، 75 ، 76،‌ 79، 80 ،‌83 ،‌85 (به اختصار).</ref>. علی محمد افغانی<sup>*</sup>، ‌[[غلامحسین ساعدی]]<sup>*</sup>، ‌ایرج پزشکزاد، هوشنگ گلشیری<sup>*</sup> جمال میر صادقی، بهرام صادقی و محمود دولت‌آبادی نیز از چهره‌های درخشان ادبیات داستانی این عهد هستند<ref>رحیمیان ،‌هرمز. '''''ادوار نثر فارسی از مشروطیت تا سقوط سلطنت'''''. تهران: سمت، 1380 ش، ج.1،‌ ص 237، 239 ، 243 ، 245 ، 246 ، 247 ، 250 (به اختصار).</ref>.
-# عباسپور،   . «نثر»، '''''‌دانشنامة ادب فارسي (2)، ‌فرهنگنامة ادبي فارسي'''''. به سرپرستي حسن انوشه، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي. چ 1، 1376، ص 1337، 1338.
-# خطيبي ، حسين'''''. فنّ نثر در ادب پارسي'''''. تهران: زوار، چ 1، 1366 ش، ص 49 ، 50 .
-# بهار(ملك‌الشعرا)، محمدتقي. '''''سبك شناسي'''''. ‌تهران: كتابهاي پرستو ،‌چ 4، 1356 ش، ج 2، ص 5.
-# صفا، ذبيح‌الله. '''''نثر فارسي از آغاز تا عهد نظام‌الملك طوسي'''''. تهران: ابن سينا، 1347 ش، ص7، 8، 9، 15، 16.
-# همان، ص 18 ، 19 ، 20، 26، 29.
-# همان، ص 31، 33، 37، 39، 41، 45، 47 (به اختصار).
-# همان، ص 48، 49، 50 ، 51 ، 53، 54، 58، 59، 60، 61، 70، 78، 84، 93، 98، 107 (به اختصار).
-# رحيميان ،‌هرمز. '''''ادوار نثر فارسي از مشروطيت تا سقوط سلطنت'''''. تهران: سمت ،‌چ 1، 1380 ش، ص 17ـ 18، 37، 38، 40.
-# قبادي ،‌حسينعلي . '''''بنيادهاي نثر معاصر فارسي'''''. تهران: پژوهشكدة علوم انساني و اجتماعي جهاد دانشگاهي ، چ 1، 1383 ش، ص 178، 181 ، 183 ، 184 ـ 185 (به اختصار).
-# همان، ص 52، 53، 56، 57، 58 (به اختصار).
-# همان، ص 79.
-# كامشاد، حسن. '''''پايه گذاران نثر جديد فارسي'''''. ‌تهران: نشر ني ، چ 1، 1384 ش ، ص 94، 96، 97، 103، 121، 167، 212 (به اختصار).
-# رحيميان ،‌هرمز. همان، ص 613 ـ 615 (به اختصار).
-# همان، ص 217، 225.
-# عبداللهيان، حميد. '''''كارنامة نثر معاصر'''''. ‌تهران: پايا ، چ 1، 1379 ش، ص 72 ، 75 ، 76،‌ 79، 80 ،‌83 ،‌85 (به اختصار).
-# رحيميان ،‌هرمز. همان،‌ص 237، 239 ، 243 ، 245 ، 246 ، 247 ، 250 (به اختصار).
-# دستغيب ، عبدالعلي . '''''گرايشهاي متضاد در ادبيات معاصر ايران.''''' تهران: نشر خنيا، چ 1، 1371 ش، ص 153 ـ 154.
-# رستگار فسايي ،‌منصور. '''''انواع نثر فارسي'''''. تهران: سمت ، چ 1، 1380 ش، ص 615 ـ 617 (به اختصار).
-# همان، ص 617ـ 618 ، 622 (به اختصار).
-# همان، ص 623 ـ 628 (به اختصار).
+جز آنان‌، گروهی دیگر از نویسندگان نیز در این دوره ظهور کرده و داستان و نمایشنامه فارسی را به فضای تازه‌تری کشاندند. از جمله آنان می‌توان احمد محمود، نادر ابراهیمی‌، امین فقیری‌، بهمن فرسی‌، گلی ترقی‌، عباس نعلبندیان، فریدون تنکابنی‌، اکبر رادی‌، تقی مدرسی‌، ‌شهرنوش پارسی‌پور، ابراهیم رهبر‌، ناصر تقوایی‌، عدنان غریفی و دیگران را نام برد. گفتنی است که نثر داستانی این دوره بیشتر به ایجاد فضا و تصویرپردازی اختصاص داشته و نویسندگان به جای گزینش واژه‌های فرنگی و [[عربی|عربی‌]]، از واژه‌ها و تعبیرهای فارسی در آثار خود بهره برده‌اند<ref>دستغیب ، عبدالعلی . '''''گرایش های متضاد در ادبیات معاصر ایران.''''' تهران: نشر خنیا، 1371 ش، ج. 1، ص 153 ـ 154.</ref>. در کنار نویسندگان ادبیات داستانی‌، استادان بزرگ و ادبای نواندیشی هم در این دوره در عرصه نقد و تحقیقات ادبی و تاریخی به فعالیت پرداخته و آثار چشمگیری برای نثر فارسی به ارمغان آورند. [[پرویز ناتل خانلری]]<sup>*</sup>، [[محمد م|محمد معین]]<sup>*</sup>، ذبیح‌الله صفا<sup>*</sup>، [[عبد الحسین زرّین کوب|عبدالحسین زرین کوب]]<sup>*</sup>‌، ‌غلامحسین یوسفی<sup>*</sup>، ‌محمد ابراهیم باستانی پاریزی، در زمره این نویسندگان به شمار می‌روند<ref>رستگار فسایی ،‌منصور. '''''انواع نثر فارسی'''''. تهران: سمت، 1380 ش، ج.1، ص 615 ـ 617 (به اختصار).</ref>. در میان استادان نسل بعدی این دوره نیز می‌توان به طور نمونه به تنی چند مانند محمدرضا ''شفیعی کدکنی''، حسن سادات ناصری مصحح ''[[آتشکده آذر]]''<sup>*</sup>، ‌رضا براهنی، سیروس شمیسا، عبدالحسین نوایی مصحح ''حدیقه الشعرا''<sup>*</sup>، محمد جعفر محجوب، عبّاس زریاب خویی، جلال ستاری اشاره کرد<ref>رستگار فسایی ،‌منصور. '''''انواع نثر فارسی'''''. تهران: سمت، 1380 ش، ج.1، ص 617ـ 618 ، 622 (به اختصار).</ref>.
+=== نویسندگان دوره [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب اسلامی‌]] ===
+'''‌'''در این دوره نیز بسیاری از نویسندگان با قلم خود آثاری در زمینه‌های داستان نویسی‌، مقاله نویسی و روزنامه‌نگاری پدید آورده‌اند که منیر روانی پور نویسنده دو رمان ''اهل غرق'' (1368‌ش) و ''دل فولاد'' (1369‌ش)، شهرنوش پارسی‌پور خالق ''طوبی و معنای شب'' (1368 ش)، محمود کیانوش نویسنده ''غواص و ماهی'' (1368 ش)، ‌[[غزاله علی زاده|غزاله علیزاده]] نویسنده ''دو منظره'' (1363 ش) و ''خانه ادریسی‌ها'' (1371 ش)، ‌پوران فرخزاد نویسنده ''جز در پس آینه'' (1370 ش)، ‌ناصر ایرانی خالق ''زنده باد مرگ'' (1362 ش)، ‌جعفر مدرس صادقی نویسنده ''نمایش'' ''و بالون مهتا'' (1368 ش)، ‌جمال میرصادقی نویسنده ''کلاغ‌ها و آدم‌ها و آتش در آتش''، محمد بهمن بیگی خالق ''بخارای من ایل من'' (1368 ش)، خاطره حجازی نویسنده ''در شب ایلاتی عشق''  (1371 ش)، ‌شهریار مندنی‌پور نویسنده ''سایه‌های غار'' (1368 ش) و ''هشتمین روز زمین'' (1371 ش)، پرویز دوایی خالق بازگشت ''یکه سوار'' (1360 ش) و ''سبزپری'' (1372 ش)، فتانه حاج سید جوادی نویسنده ''بامداد خمار''، رضا رهگذر نویسنده ''خداحافظ برادر'' (1361 ش) و احمد احرار خالق ''افسانه شجاعان'' (1364 ش) و ''بهار و خون'' (1365 ش) از آن جمله‌اند<ref>رستگار فسایی ،‌منصور. '''''انواع نثر فارسی'''''. تهران: سمت، 1380 ش، ج.1، ص 623 ـ 628 (به اختصار).</ref>.
+== نیز نگاه کنید به ==
+* [[ساسانیان]]
+* [[غزنویان]]
+* [[سلجوقیان]]
+* [[خوارزمشاهیان]]
+* [[نهضت مشروطه]]
+* [[انقلاب اسلامی ایران]]
+== مآخذ ==
+<references />
+== منبع اصلی ==
+[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،
+== نویسنده مقاله ==
 ابوالقاسم رادفر
+[[رده:ادبیات و زبان شناسی]]
+[[رده:ادبیات]]